પુરુષ સૂક્તમ્

પુરુષ સૂક્તમ્

શ્લોક 1

ઓ-ન્તચ્છં॒-યોઁરાવૃ॑ણીમહે । ગા॒તું-યઁ॒જ્ઞાય॑ । ગા॒તું-યઁ॒જ્ઞપ॑તયે । દૈવી᳚ સ્વ॒સ્તિર॑સ્તુ નઃ । સ્વ॒સ્તિર્માનુ॑ષેભ્યઃ । ઊ॒ર્ધ્વ-ઞ્જિ॑ગાતુ ભેષ॒જમ્ । શ-ન્નો॑ અસ્તુ દ્વિ॒પદે᳚ । શ-ઞ્ચતુ॑ષ્પદે ।

ૐ શાન્તિ॒-શ્શાન્તિ॒-શ્શાન્તિઃ॑ ॥

સ॒હસ્ર॑શીર્​ષા॒ પુરુ॑ષઃ । સ॒હ॒સ્રા॒ક્ષ-સ્સ॒હસ્ર॑પાત્ ।

સ ભૂમિં॑-વિઁ॒શ્વતો॑ વૃ॒ત્વા । અત્ય॑તિષ્ઠદ્દશાઙ્ગુ॒લમ્ ॥

પુરુ॑ષ એ॒વેદગ્ં સર્વમ્᳚ । યદ્ભૂ॒તં-યઁચ્ચ॒ ભવ્યમ્᳚ ।

ઉ॒તામૃ॑ત॒ત્વ સ્યેશા॑નઃ । યદન્ને॑નાતિ॒રોહ॑તિ ॥

એ॒તાવા॑નસ્ય મહિ॒મા । અતો॒ જ્યાયાગ્॑શ્ચ॒ પૂરુ॑ષઃ ।

પાદો᳚-ઽસ્ય॒ વિશ્વા॑ ભૂ॒તાનિ॑ । ત્રિ॒પાદ॑સ્યા॒મૃત॑-ન્દિ॒વિ ॥

ત્રિ॒પાદૂ॒ર્ધ્વ ઉદૈ॒ત્પુરુ॑ષઃ । પાદો᳚-ઽસ્યે॒હા-ઽઽભ॑વા॒ત્પુનઃ॑ ।

તતો॒ વિષ્વ॒ઙ્​વ્ય॑ક્રામત્ । સા॒શ॒ના॒ન॒શ॒ને અ॒ભિ ॥

તસ્મા᳚દ્વિ॒રાડ॑જાયત । વિ॒રાજો॒ અધિ॒ પૂરુ॑ષઃ ।

સ જા॒તો અત્ય॑રિચ્યત । પ॒શ્ચાદ્ભૂમિ॒મથો॑ પુ॒રઃ ॥

યત્પુરુ॑ષેણ હ॒વિષા᳚ । દે॒વા ય॒જ્ઞમત॑ન્વત ।

વ॒સ॒ન્તો અ॑સ્યાસી॒દાજ્યમ્᳚ । ગ્રી॒ષ્મ ઇ॒ધ્મશ્શ॒રધ્ધ॒વિઃ ॥

સ॒પ્તાસ્યા॑સન્પરિ॒ધયઃ॑ । ત્રિ-સ્સ॒પ્ત સ॒મિધઃ॑ કૃ॒તાઃ ।

દે॒વા યદ્ય॒જ્ઞ-ન્ત॑ન્વા॒નાઃ । અબ॑ધ્ન॒ન્-પુરુ॑ષ-મ્પ॒શુમ્ ॥

તં-યઁ॒જ્ઞ-મ્બ॒ર્॒હિષિ॒ પ્રૌક્ષન્॑ । પુરુ॑ષ-ઞ્જા॒તમ॑ગ્ર॒તઃ ।

તેન॑ દે॒વા અય॑જન્ત । સા॒ધ્યા ઋષ॑યશ્ચ॒ યે ॥

તસ્મા᳚દ્ય॒જ્ઞાથ્સ॑ર્વ॒હુતઃ॑ । સમ્ભૃ॑ત-મ્પૃષદા॒જ્યમ્ ।

પ॒શૂગ્-સ્તાગ્-શ્ચ॑ક્રે વાય॒વ્યાન્॑ । આ॒ર॒ણ્યાન્-ગ્રા॒મ્યાશ્ચ॒ યે ॥

તસ્મા᳚દ્ય॒જ્ઞાથ્સ॑ર્વ॒હુતઃ॑ । ઋચ॒-સ્સામા॑નિ જજ્ઞિરે ।

છન્દાગ્ં॑સિ જજ્ઞિરે॒ તસ્મા᳚ત્ । યજુ॒સ્તસ્મા॑દજાયત ॥

તસ્મા॒દશ્વા॑ અજાયન્ત । યે કે ચો॑ભ॒યાદ॑તઃ ।

ગાવો॑ હ જજ્ઞિરે॒ તસ્મા᳚ત્ । તસ્મા᳚જ્જા॒તા અ॑જા॒વયઃ॑ ॥

યત્પુરુ॑ષં॒-વ્યઁ॑દધુઃ । ક॒તિ॒થા વ્ય॑કલ્પયન્ન્ ।

મુખ॒-ઙ્કિમ॑સ્ય॒ કૌ બા॒હૂ । કાવૂ॒રૂ પાદા॑વુચ્યેતે ॥

બ્રા॒હ્મ॒ણો᳚-ઽસ્ય॒ મુખ॑માસીત્ । બા॒હૂ રા॑જ॒ન્યઃ॑ કૃ॒તઃ ।

ઊ॒રૂ તદ॑સ્ય॒ યદ્વૈશ્યઃ॑ । પ॒દ્ભ્યાગ્ં શૂ॒દ્રો અ॑જાયત ॥

ચ॒ન્દ્રમા॒ મન॑સો જા॒તઃ । ચક્ષો॒-સ્સૂર્યો॑ અજાયત ।

મુખા॒દિન્દ્ર॑શ્ચા॒ગ્નિશ્ચ॑ । પ્રા॒ણાદ્વા॒યુર॑જાયત ॥

નાભ્યા॑ આસીદ॒ન્તરિ॑ક્ષમ્ । શી॒ર્​ષ્ણો દ્યૌ-સ્સમ॑વર્તત ।

પ॒દ્ભ્યા-મ્ભૂમિ॒ર્દિશ॒-શ્શ્રોત્રા᳚ત્ । તથા॑ લો॒કાગ્ં અ॑કલ્પયન્ન્ ॥

વેદા॒હમે॒ત-મ્પુરુ॑ષ-મ્મ॒હાન્તમ્᳚ । આ॒દિ॒ત્યવ॑ર્ણ॒-ન્તમ॑સ॒સ્તુ પા॒રે ।

સર્વા॑ણિ રૂ॒પાણિ॑ વિ॒ચિત્ય॒ ધીરઃ॑ । નામા॑નિ કૃ॒ત્વા-ઽભિ॒વદ॒ન્॒, યદા-ઽઽસ્તે᳚ ॥

ધા॒તા પુ॒રસ્તા॒દ્યમુ॑દાજ॒હાર॑ । શ॒ક્રઃ પ્રવિ॒દ્વા-ન્પ્ર॒દિશ॒શ્ચત॑સ્રઃ ।

તમે॒વં-વિઁ॒દ્વાન॒મૃત॑ ઇ॒હ ભ॑વતિ । નાન્યઃ પન્થા॒ અય॑નાય વિદ્યતે ॥

ય॒જ્ઞેન॑ ય॒જ્ઞમ॑યજન્ત દે॒વાઃ । તાનિ॒ ધર્મા॑ણિ પ્રથ॒માન્યા॑સન્ન્ ।

તે હ॒ નાક॑-મ્મહિ॒માનઃ॑ સચન્તે । યત્ર॒ પૂર્વે॑ સા॒ધ્યા-સ્સન્તિ॑ દે॒વાઃ ॥

અ॒દ્ભ્ય-સ્સમ્ભૂ॑તઃ પૃથિ॒વ્યૈ રસા᳚ચ્ચ । વિ॒શ્વક॑ર્મણ॒-સ્સમ॑વર્ત॒તાધિ॑ ।

તસ્ય॒ ત્વષ્ટા॑ વિ॒દધ॑દ્રૂ॒પમે॑તિ । તત્પુરુ॑ષસ્ય॒ વિશ્વ॒માજા॑ન॒મગ્રે᳚ ॥

વેદા॒હમે॒ત-મ્પુરુ॑ષ-મ્મ॒હાન્તમ્᳚ । આ॒દિ॒ત્યવ॑ર્ણ॒-ન્તમ॑સઃ॒ પર॑સ્તાત્ ।

તમે॒વં-વિઁ॒દ્વાન॒મૃત॑ ઇ॒હ ભ॑વતિ । નાન્યઃ પન્થા॑ વિદ્ય॒તે-ઽય॑નાય ॥

પ્ર॒જાપ॑તિશ્ચરતિ॒ ગર્ભે॑ અ॒ન્તઃ । અ॒જાય॑માનો બહુ॒ધા વિજા॑યતે ।

તસ્ય॒ ધીરાઃ॒ પરિ॑જાનન્તિ॒ યોનિમ્᳚ । મરી॑ચીના-મ્પ॒દમિ॑ચ્છન્તિ વે॒ધસઃ॑ ॥

યો દે॒વેભ્ય॒ આત॑પતિ । યો દે॒વાના᳚-મ્પુ॒રોહિ॑તઃ ।

પૂર્વો॒ યો દે॒વેભ્યો॑ જા॒તઃ । નમો॑ રુ॒ચાય॒ બ્રાહ્મ॑યે ॥

રુચ॑-મ્બ્રા॒હ્મ-ઞ્જ॒નય॑ન્તઃ । દે॒વા અગ્રે॒ તદ॑બ્રુવન્ન્ ।

યસ્ત્વૈ॒વ-મ્બ્રા᳚હ્મ॒ણો વિ॒દ્યાત્ । તસ્ય॑ દે॒વા અસ॒ન્ વશે᳚ ॥

હ્રીશ્ચ॑ તે લ॒ક્ષ્મીશ્ચ॒ પત્ન્યૌ᳚ । અ॒હો॒રા॒ત્રે પા॒ર્​શ્વે ।

નક્ષ॑ત્રાણિ રૂ॒પમ્ । અ॒શ્વિનૌ॒ વ્યાત્તમ્᳚ ।

ઇ॒ષ્ટ-મ્મ॑નિષાણ । અ॒મુ-મ્મ॑નિષાણ । સર્વ॑-મ્મનિષાણ ॥

તચ્છં॒-યોઁરાવૃ॑ણીમહે । ગા॒તું-યઁ॒જ્ઞાય॑ । ગા॒તું-યઁ॒જ્ઞપ॑તયે । દૈવી᳚ સ્વ॒સ્તિર॑સ્તુ નઃ । સ્વ॒સ્તિર્માનુ॑ષેભ્યઃ । ઊ॒ર્ધ્વ-ઞ્જિ॑ગાતુ ભેષ॒જમ્ । શ-ન્નો॑ અસ્તુ દ્વિ॒પદે᳚ । શ-ઞ્ચતુ॑ષ્પદે ।

ૐ શાન્તિ॒-શ્શાન્તિ॒-શ્શાન્તિઃ॑ ॥