Sankshepa Ramayanam

सङ्क्षेप रामायणम्

श्लोक 1

श्रीमद्वाल्मीकीय रामायणे बालकाण्डम् ।

अथ प्रथमस्सर्गः ।

तपस्स्वाध्यायनिरतं तपस्वी वाग्विदां वरम् ।

नारदं परिपप्रच्छ वाल्मीकिर्मुनिपुङ्गवम्

श्लोक 2

कोऽन्वस्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान् कश्च वीर्यवान् ।

धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः

॥ 1 ॥

श्लोक 3

चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः ।

विद्वान् कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः

॥ 2 ॥

श्लोक 4

आत्मवान् को जितक्रोधो द्युतिमान् कोऽनसूयकः ।

कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे

॥ 3 ॥

श्लोक 5

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे ।

महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम्

॥ 4 ॥

श्लोक 6

श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः ।

श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत्

॥ 5 ॥

श्लोक 7

बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः ।

मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः

॥ 6 ॥

श्लोक 8

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः ।

नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान् धृतिमान् वशी

॥ 7 ॥

श्लोक 9

बुद्धिमान् नीतिमान् वाग्मी श्रीमान् शत्रुनिबर्हणः ।

विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः

॥ 8 ॥

श्लोक 10

महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः ।

आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः

॥ 9 ॥

श्लोक 11

समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् ।

पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवान् शुभलक्षणः

॥ 10 ॥

श्लोक 12

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः ।

यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान्

॥ 11 ॥

श्लोक 13

प्रजापतिसमः श्रीमान् धाता रिपुनिषूदनः ।

रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता

॥ 12 ॥

श्लोक 14

रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता ।

वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः

॥ 13 ॥

श्लोक 15

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो स्मृतिमान्प्रतिभानवान् ।

सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः

॥ 14 ॥

श्लोक 16

सर्वदाभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः ।

आर्यः सर्वसमश्चैव सदैकप्रियदर्शनः

॥ 15 ॥

श्लोक 17

स च सर्वगुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः ।

समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव

॥ 16 ॥

श्लोक 18

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः ।

कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः

॥ 17 ॥

श्लोक 19

धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः ।

तमेवं गुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम्

॥ 18 ॥

श्लोक 20

ज्येष्ठं श्रेष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथः सुतम् ।

प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृति प्रिय काम्यया

॥ 19 ॥

श्लोक 21

यौवराज्येन संयोक्तुमैच्छत्प्रीत्या महीपतिः ।

तस्याभिषेकसम्भारान् दृष्ट्वा भार्याऽथ कैकयी

॥ 20 ॥

श्लोक 22

पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत ।

विवासनं च रामस्य भरतस्याभिषेचनम्

॥ 21 ॥

श्लोक 23

स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः ।

विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम्

॥ 22 ॥

श्लोक 24

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् ।

पितुर्वचननिर्देशात्कैकेय्याः प्रियकारणात्

॥ 23 ॥

श्लोक 25

तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह ।

स्नेहाद्विनयसम्पन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः

॥ 24 ॥

श्लोक 26

भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रमनुदर्शयन् ।

रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमाहिता

॥ 25 ॥

श्लोक 27

जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता ।

सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः

॥ 26 ॥

श्लोक 28

सीताऽप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा ।

पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च

॥ 27 ॥

श्लोक 29

शृङ्गिबेरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् ।

गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम्

॥ 28 ॥

श्लोक 30

गुहेन सहितो रामः लक्ष्मणेन च सीतया ।

ते वनेन वनं गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः

॥ 29 ॥

श्लोक 31

चित्रकूटमनुप्राप्य भरद्वाजस्य शासनात् ।

रम्यमावसथं कृत्वा रममाणा वने त्रयः

॥ 30 ॥

श्लोक 32

देवगन्धर्वसङ्काशास्तत्र ते न्यवसन्सुखम् ।

चित्रकूटं गते रामे पुत्रशोकातुरस्तथा

॥ 31 ॥

श्लोक 33

राजा दशरथः स्वर्गं जगाम विलपन्सुतम् ।

मृते तु तस्मिन्भरतो वसिष्ठप्रमुखैर्द्विजैः

॥ 32 ॥

श्लोक 34

नियुज्यमानो राज्याय नैच्छद्राज्यं महाबलः ।

स जगाम वनं वीरो रामपादप्रसादकः

॥ 33 ॥

श्लोक 35

गत्वा तु स महात्मानं रामं सत्यपराक्रमम् ।

अयाचद्भ्रातरं रामं आर्यभावपुरस्कृतः

॥ 34 ॥

श्लोक 36

त्वमेव राजा धर्मज्ञ इति रामं वचोऽब्रवीत् ।

रामोऽपि परमोदारः सुमुखस्सुमहायशाः

॥ 35 ॥

श्लोक 37

न चैच्छत्पितुरादेशाद्राज्यं रामो महाबलः ।

पादुके चास्य राज्याय न्यासं दत्त्वा पुनः पुनः

॥ 36 ॥

श्लोक 38

निवर्तयामास ततो भरतं भरताग्रजः ।

स काममनवाप्यैव रामपादावुपस्पृशन्

॥ 37 ॥

श्लोक 39

नन्दिग्रामेऽकरोद्राज्यं रामागमनकाङ्क्षया ।

गते तु भरते श्रीमान् सत्यसन्धो जितेन्द्रियः

॥ 38 ॥

श्लोक 40

रामस्तु पुनरालक्ष्य नागरस्य जनस्य च ।

तत्रागमनमेकाग्रो दण्डकान्प्रविवेश ह

॥ 39 ॥

श्लोक 41

प्रविश्य तु महारण्यं रामो राजीवलोचनः ।

विराधं राक्षसं हत्वा शरभङ्गं ददर्श ह

॥ 40 ॥

श्लोक 42

सुतीक्ष्णं चाप्यगस्त्यं च अगस्त्यभ्रातरं तथा ।

अगस्त्यवचनाच्चैव जग्राहैन्द्रं शरासनम्

॥ 41 ॥

श्लोक 43

खड्गं च परमप्रीतस्तूणी चाक्षयसायकौ ।

वसतस्तस्य रामस्य वने वनचरैः सह

॥ 42 ॥

श्लोक 44

ऋषयोऽभ्यागमन्सर्वे वधायासुररक्षसाम् ।

स तेषां प्रतिशुश्राव राक्षसानां तथा वने

॥ 43 ॥

श्लोक 45

प्रतिज्ञातश्च रामेण वधः संयति रक्षसाम् ।

ऋषीणामग्निकल्पानां दण्डकारण्यवासिनाम्

॥ 44 ॥

श्लोक 46

तेन तत्रैव वसता जनस्थाननिवासिनी ।

विरूपिता शूर्पणखा राक्षसी कामरूपिणी

॥ 45 ॥

श्लोक 47

ततः शूर्पणखावाक्यादुद्युक्तान्सर्वराक्षसान् ।

खरं त्रिशिरसं चैव दूषणं चैव राक्षसम्

॥ 46 ॥

श्लोक 48

निजघान रणे रामस्तेषां चैव पदानुगान् ।

वने तस्मिन्निवसता जनस्थाननिवासिनाम्

॥ 47 ॥

श्लोक 49

रक्षसां निहतान्यासन्सहस्राणि चतुर्दश ।

ततो ज्ञातिवधं श्रुत्वा रावणः क्रोधमूर्छितः

॥ 48 ॥

श्लोक 50

सहायं वरयामास मारीचं नाम राक्षसम् ।

वार्यमाणः सुबहुशो मारीचेन स रावणः

॥ 49 ॥

श्लोक 51

न विरोधो बलवता क्षमो रावण तेन ते ।

अनादृत्य तु तद्वाक्यं रावणः कालचोदितः

॥ 50 ॥

श्लोक 52

जगाम सहमारीचः तस्याश्रमपदं तदा ।

तेन मायाविना दूरमपवाह्य नृपात्मजौ

॥ 51 ॥

श्लोक 53

जहार भार्यां रामस्य गृध्रं हत्वा जटायुषम् ।

गृध्रं च निहतं दृष्ट्वा हृतां श्रुत्वा च मैथिलीम्

॥ 52 ॥

श्लोक 54

राघवः शोकसन्तप्तो विललापाकुलेन्द्रियः ।

ततस्तेनैव शोकेन गृध्रं दग्ध्वा जटायुषम्

॥ 53 ॥

श्लोक 55

मार्गमाणो वने सीतां राक्षसं सन्ददर्श ह ।

कबन्धं नाम रूपेण विकृतं घोरदर्शनम्

॥ 54 ॥

श्लोक 56

तं निहत्य महाबाहुः ददाह स्वर्गतश्च सः ।

स चास्य कथयामास शबरीं धर्मचारिणीम्

॥ 55 ॥

श्लोक 57

श्रमणीं धर्मनिपुणामभिगच्छेति राघवम् ।

सोऽभ्यगच्छन्महातेजाः शबरीं शत्रुसूदनः

॥ 56 ॥

श्लोक 58

शबर्या पूजितः सम्यग्रामो दशरथात्मजः ।

पम्पातीरे हनुमता सङ्गतो वानरेण ह

॥ 57 ॥

श्लोक 59

हनुमद्वचनाच्चैव सुग्रीवेण समागतः ।

सुग्रीवाय च तत्सर्वं शंसद्रामो महाबलः

॥ 58 ॥

श्लोक 60

आदितस्तद्यथावृत्तं सीतयाश्च विशेषतः ।

सुग्रीवश्चापि तत्सर्वं श्रुत्वा रामस्य वानरः

॥ 59 ॥

श्लोक 61

चकार सख्यं रामेण प्रीतश्चैवाग्निसाक्षिकम् ।

ततो वानरराजेन वैरानुकथनं प्रति

॥ 60 ॥

श्लोक 62

रामायावेदितं सर्वं प्रणयाद्दुःखितेन च ।

प्रतिज्ञातं च रामेण तदा वालिवधं प्रति

॥ 61 ॥

श्लोक 63

वालिनश्च बलं तत्र कथयामास वानरः ।

सुग्रीवः शङ्कितश्चासीन्नित्यं वीर्येण राघवे

॥ 62 ॥

श्लोक 64

राघवः प्रत्ययार्थं तु दुन्दुभेः कायमुत्तमम् ।

दर्शयामास सुग्रीवो महापर्वत सन्निभम्

॥ 63 ॥

श्लोक 65

उत्स्मयित्वा महाबाहुः प्रेक्ष्य चास्थि महाबलः ।

पादाङ्गुष्ठेन चिक्षेप सम्पूर्णं दशयोजनम्

॥ 64 ॥

श्लोक 66

बिभेद च पुनः सालान्सप्तैकेन महेषुणा ।

गिरिं रसातलं चैव जनयन् प्रत्ययं तदा

॥ 65 ॥

श्लोक 67

ततः प्रीतमनास्तेन विश्वस्तः स महाकपिः ।

किष्किन्धां रामसहितो जगाम च गुहां तदा

॥ 66 ॥

श्लोक 68

ततोऽगर्जद्धरिवरः सुग्रीवो हेमपिङ्गलः ।

तेन नादेन महता निर्जगाम हरीश्वरः

॥ 67 ॥

श्लोक 69

अनुमान्य तदा तारां सुग्रीवेण समागतः ।

निजघान च तत्रैनं शरेणैकेन राघवः

॥ 68 ॥

श्लोक 70

ततः सुग्रीववचनाद्धत्वा वालिनमाहवे ।

सुग्रीवमेव तद्राज्ये राघवः प्रत्यपादयत्

॥ 69 ॥

श्लोक 71

स च सर्वान्समानीय वानरान्वानरर्षभः ।

दिशः प्रस्थापयामास दिदृक्षुर्जनकात्मजाम्

॥ 70 ॥

श्लोक 72

ततो गृध्रस्य वचनात्सम्पातेर्हनुमान्बली ।

शतयोजनविस्तीर्णं पुप्लुवे लवणार्णवम्

॥ 71 ॥

श्लोक 73

तत्र लङ्कां समासाद्य पुरीं रावणपालिताम् ।

ददर्श सीतां ध्यायन्तीं अशोकवनिकां गताम्

॥ 72 ॥

श्लोक 74

निवेदयित्वाऽभिज्ञानं प्रवृत्तिं च निवेद्य च ।

समाश्वास्य च वैदेहीं मर्दयामास तोरणम्

॥ 73 ॥

श्लोक 75

पञ्च सेनाग्रगान्हत्वा सप्त मन्त्रिसुतानपि ।

शूरमक्षं च निष्पिष्य ग्रहणं समुपागमत्

॥ 74 ॥

श्लोक 76

अस्त्रेणोन्मुक्तमात्मानं ज्ञात्वा पैतामहाद्वरात् ।

मर्षयन्राक्षसान्वीरो यन्त्रिणस्तान्यदृच्छया

॥ 75 ॥

श्लोक 77

ततो दग्ध्वा पुरीं लङ्कां ऋते सीतां च मैथिलीम् ।

रामाय प्रियमाख्यातुं पुनरायान्महाकपिः

॥ 76 ॥

श्लोक 78

सोऽभिगम्य महात्मानं कृत्वा रामं प्रदक्षिणम् ।

न्यवेदयदमेयात्मा दृष्टा सीतेति तत्त्वतः

॥ 77 ॥

श्लोक 79

ततः सुग्रीवसहितो गत्वा तीरं महोदधेः ।

समुद्रं क्षोभयामास शरैरादित्यसन्निभैः

॥ 78 ॥

श्लोक 80

दर्शयामास चात्मानं समुद्रः सरितां पतिः ।

समुद्रवचनाच्चैव नलं सेतुमकारयत्

॥ 79 ॥

श्लोक 81

तेन गत्वा पुरीं लङ्कां हत्वा रावणमाहवे ।

रामः सीतामनुप्राप्य परां व्रीडामुपागमत्

॥ 80 ॥

श्लोक 82

तामुवाच ततो रामः परुषं जनसंसदि ।

अमृष्यमाणा सा सीता विवेश ज्वलनं सती

॥ 81 ॥

श्लोक 83

ततोऽग्निवचनात्सीतां ज्ञात्वा विगतकल्मषाम् ।

बभौ रामः सम्प्रहृष्टः पूजितः सर्वदैवतैः

॥ 82 ॥

श्लोक 84

कर्मणा तेन महता त्रैलोक्यं सचराचरम् ।

सदेवर्षिगणं तुष्टं राघवस्य महात्मनः

॥ 83 ॥

श्लोक 85

अभिषिच्य च लङ्कायां राक्षसेन्द्रं विभीषणम् ।

कृतकृत्यस्तदा रामो विज्वरः प्रमुमोद ह

॥ 84 ॥

श्लोक 86

देवताभ्यो वरं प्राप्य समुत्थाप्य च वानरान् ।

अयोध्यां प्रस्थितो रामः पुष्पकेण सुहृद्वृतः

॥ 85 ॥

श्लोक 87

भरद्वाजाश्रमं गत्वा रामः सत्यपराक्रमः ।

भरतस्यान्तिकं रामो हनूमन्तं व्यसर्जयत्

॥ 86 ॥

श्लोक 88

पुनराख्यायिकां जल्पन्सुग्रीवसहितश्च सः ।

पुष्पकं तत्समारुह्य नन्दिग्रामं ययौ तदा

॥ 87 ॥

श्लोक 89

नन्दिग्रामे जटां हित्वा भ्रातृभिः सहितोऽनघः ।

रामः सीतामनुप्राप्य राज्यं पुनरवाप्तवान्

॥ 88 ॥

श्लोक 90

प्रहृष्टमुदितो लोकस्तुष्टः पुष्टः सुधार्मिकः ।

निरामयो ह्यरोगश्च दुर्भिक्ष भयवर्जितः

॥ 89 ॥

श्लोक 91

न पुत्रमरणं किञ्चिद्द्रक्ष्यन्ति पुरुषाः क्वचित् ।

नार्यश्चाविधवा नित्यं भविष्यन्ति पतिव्रताः

॥ 90 ॥

श्लोक 92

न चाग्निजं भयं किञ्चिन्नाप्सु मज्जन्ति जन्तवः ।

न वातजं भयं किञ्चिन्नापि ज्वरकृतं तथा

॥ 91 ॥

श्लोक 93

न चापि क्षुद्भयं तत्र न तस्करभयं तथा ।

नगराणि च राष्ट्राणि धनधान्ययुतानि च

॥ 92 ॥

श्लोक 94

नित्यं प्रमुदिताः सर्वे यथा कृतयुगे तथा ।

अश्वमेधशतैरिष्ट्वा तथा बहुसुवर्णकैः

॥ 93 ॥

श्लोक 95

गवां कोट्ययुतं दत्वा ब्रह्मलोकं प्रयास्यति ।

असङ्ख्येयं धनं दत्वा ब्राह्मणेभ्यो महायशाः

॥ 94 ॥

श्लोक 96

राजवंशान् शतगुणान् स्थापयिष्यति राघवः ।

चातुर्वर्ण्यं च लोकेऽस्मिन् स्वे स्वे धर्मे नियोक्ष्यति

॥ 95 ॥

श्लोक 97

दशवर्षसहस्राणि दशवर्षशतानि च ।

रामो राज्यमुपासित्वा ब्रह्मलोकं गमिष्यति

॥ 96 ॥

श्लोक 98

इदं पवित्रं पापघ्नं पुण्यं वेदैश्च सम्मितम् ।

यः पठेद्रामचरितं सर्वपापैः प्रमुच्यते

॥ 97 ॥

श्लोक 99

एतदाख्यानमायुष्यं पठन्रामायणं नरः ।

सपुत्रपौत्रः सगणः प्रेत्य स्वर्गे महीयते

॥ 98 ॥

श्लोक 100

पठन् द्विजो वागृषभत्वमीयात्

स्यात् क्षत्रियो भूमिपतित्वमीयात् ।

वणिग्जनः पण्यफलत्वमीयात्

जनश्च शूद्रोऽपि महत्त्वमीयात्

॥ 99 ॥

श्लोक 101

इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये बालकाण्डे नारदवाक्यं नाम प्रथमः सर्गः ॥