પતઞ્જલિ યોગ સૂત્રાણિ - 1 (સમાધિ પાદ)

પતઞ્જલિ યોગ સૂત્રાણિ - 1 (સમાધિ પાદ)

શ્લોક 1

અથ સમાધિપાદઃ ।

અથ યોગાનુશાસનમ્

શ્લોક 2

યોગશ્ચિત્તવૃત્તિ નિરોધઃ

॥ 1 ॥

શ્લોક 3

તદા દ્રષ્ટુઃ સ્વરૂપેઽવસ્થાનમ્

॥ 2 ॥

શ્લોક 4

વૃત્તિ સારૂપ્યમિતરત્ર

॥ 3 ॥

શ્લોક 5

વૃત્તયઃ પઞ્ચતય્યઃ ક્લિષ્ટાઽક્લિષ્ટાઃ

॥ 4 ॥

શ્લોક 6

પ્રમાણ વિપર્યય વિકલ્પ નિદ્રા સ્મૃતયઃ

॥ 5 ॥

શ્લોક 7

પ્રત્યક્ષાનુમાનાગમાઃ પ્રમાણાનિ

॥ 6 ॥

શ્લોક 8

વિપર્યયો મિથ્યાજ્ઞાનમતદ્રૂપ પ્રતિષ્ઠમ્

॥ 7 ॥

શ્લોક 9

શબ્દજ્ઞાનાનુપાતી વસ્તુશૂન્યો વિકલ્પઃ

॥ 8 ॥

શ્લોક 10

અભાવ પ્રત્યયાલમ્બના વૃત્તિર્નિદ્રા

॥ 9 ॥

શ્લોક 11

અનુભૂત વિષયાસમ્પ્રમોષઃ સ્મૃતિઃ

॥ 10 ॥

શ્લોક 12

અભ્યાસ વૈરાગ્યાભ્યાં તન્નિરોધઃ

॥ 11 ॥

શ્લોક 13

તત્ર સ્થિતૌ યત્નોઽભ્યાસઃ

॥ 12 ॥

શ્લોક 14

સ તુ દીર્ઘકાલ નૈરન્તર્ય સત્કારાસેવિતો દૃઢભૂમિઃ

॥ 13 ॥

શ્લોક 15

દૃષ્ટાનુશ્રવિક વિષય વિતૃષ્ણસ્ય વશીકારસઞ્જ્ઞા વૈરાગ્યમ્

॥ 14 ॥

શ્લોક 16

તત્પરં પુરુષખ્યાતે-ર્ગુણવૈતૃષ્ણ્યમ્

॥ 15 ॥

શ્લોક 17

વિતર્ક વિચારાનન્દાસ્મિતારૂપાનુગમાત્ સમ્પ્રજ્ઞાતઃ

॥ 16 ॥

શ્લોક 18

વિરામપ્રત્યયાભ્યાસપૂર્વઃ સંસ્કારશેષોઽન્યઃ

॥ 17 ॥

શ્લોક 19

ભવપ્રત્યયો વિદેહપ્રકૃતિલયાનામ્

॥ 18 ॥

શ્લોક 20

શ્રદ્ધા વીર્ય સ્મૃતિ સમાધિપ્રજ્ઞા પૂર્વક ઇતરેષામ્

॥ 19 ॥

શ્લોક 21

તીવ્રસંવેગાનામાસન્નઃ

॥ 20 ॥

શ્લોક 22

મૃદુમધ્યાધિમાત્રત્વાત્તતોઽપિ વિશેષઃ

॥ 21 ॥

શ્લોક 23

ઈશ્વરપ્રણિધાનાદ્વા

॥ 22 ॥

શ્લોક 24

ક્લેશ કર્મ વિપાકાશયૈરપરામૃષ્ટઃ પુરુષવિશેષ ઈશ્વરઃ

॥ 23 ॥

શ્લોક 25

તત્ર નિરતિશયં સર્વજ્ઞબીજમ્

॥ 24 ॥

શ્લોક 26

સ એષઃ પૂર્વેષામપિ ગુરુઃ કાલેનાનવચ્છેદાત્

॥ 25 ॥

શ્લોક 27

તસ્ય વાચકઃ પ્રણવઃ

॥ 26 ॥

શ્લોક 28

તજ્જપસ્તદર્થભાવનમ્

॥ 27 ॥

શ્લોક 29

તતઃ પ્રત્યક્ચેતનાધિગમોઽપ્યન્તરાયાભાવશ્ચ

॥ 28 ॥

શ્લોક 30

વ્યાધિ સ્ત્યાન સંશય પ્રમાદાલસ્યાવિરતિ ભ્રાન્તિ

દર્શનાલબ્ધભૂમિકત્વાનવસ્થિતત્વાનિ ચિત્તવિક્ષેપાસ્તેંઽતરાયાઃ

॥ 29 ॥

શ્લોક 31

દુઃખ દૌર્મનસ્યાઙ્ગમેજયત્વ શ્વાસપ્રશ્વાસા વિક્ષેપસહભુવઃ

॥ 30 ॥

શ્લોક 32

તત્પ્રતિષેધાર્થમેકતત્ત્વાભ્યાસઃ

॥ 31 ॥

શ્લોક 33

મૈત્રી કરુણા મુદિતોપેક્ષાણાં સુખ દુઃખ પુણ્યાપુણ્ય વિષયાણામ્-ભાવનાતશ્ચિત્તપ્રસાદનમ્

॥ 32 ॥

શ્લોક 34

પ્રચ્છર્દન વિધારણાભ્યાં વા પ્રાણસ્ય

॥ 33 ॥

શ્લોક 35

વિષયવતી વા પ્રવૃત્તિરુત્પન્ના મનસઃ સ્થિતિ નિબન્ધિની

॥ 34 ॥

શ્લોક 36

વિશોકા વા જ્યોતિષ્મતી

॥ 35 ॥

શ્લોક 37

વીતરાગ વિષયં વા ચિત્તમ્

॥ 36 ॥

શ્લોક 38

સ્વપ્ન નિદ્રા જ્ઞાનાલમ્બનં વા

॥ 37 ॥

શ્લોક 39

યથાભિમતધ્યાનાદ્વા

॥ 38 ॥

શ્લોક 40

પરમાણુ પરમ મહત્ત્વાન્તોઽસ્ય વશીકારઃ

॥ 39 ॥

શ્લોક 41

ક્ષીણવૃત્તેરભિજાતસ્યેવ મણેર્ગ્રહીતૃગ્રહણ ગ્રાહ્યેષુ તત્સ્થ તદઞ્જનતા સમાપત્તિઃ

॥ 40 ॥

શ્લોક 42

તત્ર શબ્દાર્થ જ્ઞાન વિકલ્પૈઃ સઙ્કીર્ણા સવિતર્કા સમાપત્તિઃ

॥ 41 ॥

શ્લોક 43

સ્મૃતિ પરિશુદ્ધૌ સ્વરૂપ શૂન્યેવાર્થ માત્રનિર્ભાસા નિર્વિતર્કા

॥ 42 ॥

શ્લોક 44

એતયૈવ સવિચારા નિર્વિચારા ચ સૂક્ષ્મવિષયા વ્યાખ્યાતા

॥ 43 ॥

શ્લોક 45

સૂક્ષ્મ વિષયત્વં ચાલિઙ્ગપર્યવસાનમ્

॥ 44 ॥

શ્લોક 46

તા એવ સબીજઃ સમાધિઃ

॥ 45 ॥

શ્લોક 47

નિર્વિચાર વૈશારાદ્યેઽધ્યાત્મપ્રસાદઃ

॥ 46 ॥

શ્લોક 48

ઋતમ્ભરા તત્ર પ્રજ્ઞા

॥ 47 ॥

શ્લોક 49

શ્રુતાનુમાન પ્રજ્ઞાભ્યામન્યવિષયા વિશેષાર્થત્વાત્

॥ 48 ॥

શ્લોક 50

તજ્જઃ સંસ્કારોઽન્યસંસ્કાર પ્રતિબન્ધી

॥ 49 ॥

શ્લોક 51

તસ્યાપિ નિરોધે સર્વનિરોધાન્નિર્બીજસ્સમાધિઃ

॥ 50 ॥

શ્લોક 52

ઇતિ પાતઞ્જલયોગદર્શને સમાધિપાદો નામ પ્રથમઃ પાદઃ ।