Patanjali Yoga Sutras

पतञ्जलि योग सूत्राणि - 1 (समाधि पाद)

श्लोक 1

अथ समाधिपादः ।

अथ योगानुशासनम्

श्लोक 2

योगश्चित्तवृत्ति निरोधः

॥ 1 ॥

श्लोक 3

तदा द्रष्टुः स्वरूपेऽवस्थानम्

॥ 2 ॥

श्लोक 4

वृत्ति सारूप्यमितरत्र

॥ 3 ॥

श्लोक 5

वृत्तयः पञ्चतय्यः क्लिष्टाऽक्लिष्टाः

॥ 4 ॥

श्लोक 6

प्रमाण विपर्यय विकल्प निद्रा स्मृतयः

॥ 5 ॥

श्लोक 7

प्रत्यक्षानुमानागमाः प्रमाणानि

॥ 6 ॥

श्लोक 8

विपर्ययो मिथ्याज्ञानमतद्रूप प्रतिष्ठम्

॥ 7 ॥

श्लोक 9

शब्दज्ञानानुपाती वस्तुशून्यो विकल्पः

॥ 8 ॥

श्लोक 10

अभाव प्रत्ययालम्बना वृत्तिर्निद्रा

॥ 9 ॥

श्लोक 11

अनुभूत विषयासम्प्रमोषः स्मृतिः

॥ 10 ॥

श्लोक 12

अभ्यास वैराग्याभ्यां तन्निरोधः

॥ 11 ॥

श्लोक 13

तत्र स्थितौ यत्नोऽभ्यासः

॥ 12 ॥

श्लोक 14

स तु दीर्घकाल नैरन्तर्य सत्कारासेवितो दृढभूमिः

॥ 13 ॥

श्लोक 15

दृष्टानुश्रविक विषय वितृष्णस्य वशीकारसञ्ज्ञा वैराग्यम्

॥ 14 ॥

श्लोक 16

तत्परं पुरुषख्याते-र्गुणवैतृष्ण्यम्

॥ 15 ॥

श्लोक 17

वितर्क विचारानन्दास्मितारूपानुगमात् सम्प्रज्ञातः

॥ 16 ॥

श्लोक 18

विरामप्रत्ययाभ्यासपूर्वः संस्कारशेषोऽन्यः

॥ 17 ॥

श्लोक 19

भवप्रत्ययो विदेहप्रकृतिलयानाम्

॥ 18 ॥

श्लोक 20

श्रद्धा वीर्य स्मृति समाधिप्रज्ञा पूर्वक इतरेषाम्

॥ 19 ॥

श्लोक 21

तीव्रसंवेगानामासन्नः

॥ 20 ॥

श्लोक 22

मृदुमध्याधिमात्रत्वात्ततोऽपि विशेषः

॥ 21 ॥

श्लोक 23

ईश्वरप्रणिधानाद्वा

॥ 22 ॥

श्लोक 24

क्लेश कर्म विपाकाशयैरपरामृष्टः पुरुषविशेष ईश्वरः

॥ 23 ॥

श्लोक 25

तत्र निरतिशयं सर्वज्ञबीजम्

॥ 24 ॥

श्लोक 26

स एषः पूर्वेषामपि गुरुः कालेनानवच्छेदात्

॥ 25 ॥

श्लोक 27

तस्य वाचकः प्रणवः

॥ 26 ॥

श्लोक 28

तज्जपस्तदर्थभावनम्

॥ 27 ॥

श्लोक 29

ततः प्रत्यक्चेतनाधिगमोऽप्यन्तरायाभावश्च

॥ 28 ॥

श्लोक 30

व्याधि स्त्यान संशय प्रमादालस्याविरति भ्रान्ति

दर्शनालब्धभूमिकत्वानवस्थितत्वानि चित्तविक्षेपास्तेंऽतरायाः

॥ 29 ॥

श्लोक 31

दुःख दौर्मनस्याङ्गमेजयत्व श्वासप्रश्वासा विक्षेपसहभुवः

॥ 30 ॥

श्लोक 32

तत्प्रतिषेधार्थमेकतत्त्वाभ्यासः

॥ 31 ॥

श्लोक 33

मैत्री करुणा मुदितोपेक्षाणां सुख दुःख पुण्यापुण्य विषयाणाम्-भावनातश्चित्तप्रसादनम्

॥ 32 ॥

श्लोक 34

प्रच्छर्दन विधारणाभ्यां वा प्राणस्य

॥ 33 ॥

श्लोक 35

विषयवती वा प्रवृत्तिरुत्पन्ना मनसः स्थिति निबन्धिनी

॥ 34 ॥

श्लोक 36

विशोका वा ज्योतिष्मती

॥ 35 ॥

श्लोक 37

वीतराग विषयं वा चित्तम्

॥ 36 ॥

श्लोक 38

स्वप्न निद्रा ज्ञानालम्बनं वा

॥ 37 ॥

श्लोक 39

यथाभिमतध्यानाद्वा

॥ 38 ॥

श्लोक 40

परमाणु परम महत्त्वान्तोऽस्य वशीकारः

॥ 39 ॥

श्लोक 41

क्षीणवृत्तेरभिजातस्येव मणेर्ग्रहीतृग्रहण ग्राह्येषु तत्स्थ तदञ्जनता समापत्तिः

॥ 40 ॥

श्लोक 42

तत्र शब्दार्थ ज्ञान विकल्पैः सङ्कीर्णा सवितर्का समापत्तिः

॥ 41 ॥

श्लोक 43

स्मृति परिशुद्धौ स्वरूप शून्येवार्थ मात्रनिर्भासा निर्वितर्का

॥ 42 ॥

श्लोक 44

एतयैव सविचारा निर्विचारा च सूक्ष्मविषया व्याख्याता

॥ 43 ॥

श्लोक 45

सूक्ष्म विषयत्वं चालिङ्गपर्यवसानम्

॥ 44 ॥

श्लोक 46

ता एव सबीजः समाधिः

॥ 45 ॥

श्लोक 47

निर्विचार वैशाराद्येऽध्यात्मप्रसादः

॥ 46 ॥

श्लोक 48

ऋतम्भरा तत्र प्रज्ञा

॥ 47 ॥

श्लोक 49

श्रुतानुमान प्रज्ञाभ्यामन्यविषया विशेषार्थत्वात्

॥ 48 ॥

श्लोक 50

तज्जः संस्कारोऽन्यसंस्कार प्रतिबन्धी

॥ 49 ॥

श्लोक 51

तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधान्निर्बीजस्समाधिः

॥ 50 ॥

श्लोक 52

इति पातञ्जलयोगदर्शने समाधिपादो नाम प्रथमः पादः ।