Sri Hayagriva Stotram
Sri Hayagriva Stotram
ଶ୍ରୀ ହଯଗ୍ରୀଵ ସ୍ତୋତ୍ରମ୍
ଜ୍ଞାନାନନ୍ଦମଯଂ ଦେଵଂ ନିର୍ମଲସ୍ଫଟିକାକୃତିଂ
ଆଧାରଂ ସର୍ଵଵିଦ୍ଯାନାଂ ହଯଗ୍ରୀଵମୁପାସ୍ମହେ ॥1॥
ସ୍ଵତସ୍ସିଦ୍ଧଂ ଶୁଦ୍ଧସ୍ଫଟିକମଣିଭୂ ଭୃତ୍ପ୍ରତିଭଟଂ
ସୁଧାସଧ୍ରୀଚୀଭିର୍ଦ୍ଯୁତିଭିରଵଦାତତ୍ରିଭୁଵନଂ
ଅନନ୍ତୈସ୍ତ୍ରଯ୍ଯନ୍ତୈରନୁଵିହିତ ହେଷାହଲହଲଂ
ହତାଶେଷାଵଦ୍ଯଂ ହଯଵଦନମୀଡେମହିମହଃ ॥2॥
ସମାହାରସ୍ସାମ୍ନାଂ ପ୍ରତିପଦମୃଚାଂ ଧାମ ଯଜୁଷାଂ
ଲଯଃ ପ୍ରତ୍ଯୂହାନାଂ ଲହରିଵିତତିର୍ବୋଧଜଲଧେଃ
କଥାଦର୍ପକ୍ଷୁଭ୍ଯତ୍କଥକକୁଲକୋଲାହଲଭଵଂ
ହରତ୍ଵନ୍ତର୍ଧ୍ଵାନ୍ତଂ ହଯଵଦନହେଷାହଲହଲଃ ॥3॥
ପ୍ରାଚୀ ସନ୍ଧ୍ଯା କାଚିଦନ୍ତର୍ନିଶାଯାଃ
ପ୍ରଜ୍ଞାଦୃଷ୍ଟେ ରଞ୍ଜନଶ୍ରୀରପୂର୍ଵା
ଵକ୍ତ୍ରୀ ଵେଦାନ୍ ଭାତୁ ମେ ଵାଜିଵକ୍ତ୍ରା
ଵାଗୀଶାଖ୍ଯା ଵାସୁଦେଵସ୍ଯ ମୂର୍ତିଃ ॥4॥
ଵିଶୁଦ୍ଧଵିଜ୍ଞାନଘନସ୍ଵରୂପଂ
ଵିଜ୍ଞାନଵିଶ୍ରାଣନବଦ୍ଧଦୀକ୍ଷଂ
ଦଯାନିଧିଂ ଦେହଭୃତାଂ ଶରଣ୍ଯଂ
ଦେଵଂ ହଯଗ୍ରୀଵମହଂ ପ୍ରପଦ୍ଯେ ॥5॥
ଅପୌରୁଷେଯୈରପି ଵାକ୍ପ୍ରପଞ୍ଚୈଃ
ଅଦ୍ଯାପି ତେ ଭୂତିମଦୃଷ୍ଟପାରାଂ
ସ୍ତୁଵନ୍ନହଂ ମୁଗ୍ଧ ଇତି ତ୍ଵଯୈଵ
କାରୁଣ୍ଯତୋ ନାଥ କଟାକ୍ଷଣୀଯଃ ॥6॥
ଦାକ୍ଷିଣ୍ଯରମ୍ଯା ଗିରିଶସ୍ଯ ମୂର୍ତିଃ-
ଦେଵୀ ସରୋଜାସନଧର୍ମପତ୍ନୀ
ଵ୍ଯାସାଦଯୋଽପି ଵ୍ଯପଦେଶ୍ଯଵାଚଃ
ସ୍ଫୁରନ୍ତି ସର୍ଵେ ତଵ ଶକ୍ତିଲେଶୈଃ ॥7॥
ମନ୍ଦୋଽଭଵିଷ୍ଯନ୍ନିଯତଂ ଵିରିଞ୍ଚଃ
ଵାଚାଂ ନିଧେର୍ଵାଞ୍ଛିତଭାଗଧେଯଃ
ଦୈତ୍ଯାପନୀତାନ୍ ଦଯଯୈନ ଭୂଯୋଽପି
ଅଧ୍ଯାପଯିଷ୍ଯୋ ନିଗମାନ୍ନଚେତ୍ତ୍ଵମ୍ ॥8॥
ଵିତର୍କଡୋଲାଂ ଵ୍ଯଵଧୂଯ ସତ୍ତ୍ଵେ
ବୃହସ୍ପତିଂ ଵର୍ତଯସେ ଯତସ୍ତ୍ଵଂ
ତେନୈଵ ଦେଵ ତ୍ରିଦେଶେଶ୍ଵରାଣା
ଅସ୍ପୃଷ୍ଟଡୋଲାଯିତମାଧିରାଜ୍ଯମ୍ ॥9॥
ଅଗ୍ନୌ ସମିଦ୍ଧାର୍ଚିଷି ସପ୍ତତନ୍ତୋଃ
ଆତସ୍ଥିଵାନ୍ମନ୍ତ୍ରମଯଂ ଶରୀରଂ
ଅଖଣ୍ଡସାରୈର୍ହଵିଷାଂ ପ୍ରଦାନୈଃ
ଆପ୍ଯାଯନଂ ଵ୍ଯୋମସଦାଂ ଵିଧତ୍ସେ ॥10॥
ଯନ୍ମୂଲ ମୀଦୃକ୍ପ୍ରତିଭାତତ୍ତ୍ଵଂ
ଯା ମୂଲମାମ୍ନାଯମହାଦ୍ରୁମାଣାଂ
ତତ୍ତ୍ଵେନ ଜାନନ୍ତି ଵିଶୁଦ୍ଧସତ୍ତ୍ଵାଃ
ତ୍ଵାମକ୍ଷରାମକ୍ଷରମାତୃକାଂ ତ୍ଵାମ୍ ॥11॥
ଅଵ୍ଯାକୃତାଦ୍ଵ୍ଯାକୃତଵାନସି ତ୍ଵଂ
ନାମାନି ରୂପାଣି ଚ ଯାନି ପୂର୍ଵଂ
ଶଂସନ୍ତି ତେଷାଂ ଚରମାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଂ
ଵାଗୀଶ୍ଵର ତ୍ଵାଂ ତ୍ଵଦୁପଜ୍ଞଵାଚଃ ॥12॥
ମୁଗ୍ଧେନ୍ଦୁନିଷ୍ଯନ୍ଦଵିଲୋଭନୀଯାଂ
ମୂର୍ତିଂ ତଵାନନ୍ଦସୁଧାପ୍ରସୂତିଂ
ଵିପଶ୍ଚିତଶ୍ଚେତସି ଭାଵଯନ୍ତେ
ଵେଲାମୁଦାରାମିଵ ଦୁଗ୍ଧ ସିନ୍ଧୋଃ ॥13॥
ମନୋଗତଂ ପଶ୍ଯତି ଯସ୍ସଦା ତ୍ଵାଂ
ମନୀଷିଣାଂ ମାନସରାଜହଂସଂ
ସ୍ଵଯମ୍ପୁରୋଭାଵଵିଵାଦଭାଜଃ
କିଙ୍କୁର୍ଵତେ ତସ୍ଯ ଗିରୋ ଯଥାର୍ହମ୍ ॥14॥
ଅପି କ୍ଷଣାର୍ଧଂ କଲଯନ୍ତି ଯେ ତ୍ଵାଂ
ଆପ୍ଲାଵଯନ୍ତଂ ଵିଶଦୈର୍ମଯୂଖୈଃ
ଵାଚାଂ ପ୍ରଵାହୈରନିଵାରିତୈସ୍ତେ
ମନ୍ଦାକିନୀଂ ମନ୍ଦଯିତୁଂ କ୍ଷମନ୍ତେ ॥15॥
ସ୍ଵାମିନ୍ଭଵଦ୍ଦ୍ଯାନସୁଧାଭିଷେକାତ୍
ଵହନ୍ତି ଧନ୍ଯାଃ ପୁଲକାନୁବନ୍ଦଂ
ଅଲକ୍ଷିତେ କ୍ଵାପି ନିରୂଢ ମୂଲଂ
ଅଙ୍ଗ୍ଵେଷ୍ଵି ଵାନନ୍ଦଥୁମଙ୍କୁରନ୍ତମ୍ ॥16॥
ସ୍ଵାମିନ୍ପ୍ରତୀଚା ହୃଦଯେନ ଧନ୍ଯାଃ
ତ୍ଵଦ୍ଧ୍ଯାନଚନ୍ଦ୍ରୋଦଯଵର୍ଧମାନଂ
ଅମାନ୍ତମାନନ୍ଦପଯୋଧିମନ୍ତଃ
ପଯୋଭି ରକ୍ଷ୍ଣାଂ ପରିଵାହଯନ୍ତି ॥17॥
ସ୍ଵୈରାନୁଭାଵାସ୍ ତ୍ଵଦଧୀନଭାଵାଃ
ସମୃଦ୍ଧଵୀର୍ଯାସ୍ତ୍ଵଦନୁଗ୍ରହେଣ
ଵିପଶ୍ଚିତୋନାଥ ତରନ୍ତି ମାଯାଂ
ଵୈହାରିକୀଂ ମୋହନପିଞ୍ଛିକାଂ ତେ ॥18॥
ପ୍ରାଙ୍ନିର୍ମିତାନାଂ ତପସାଂ ଵିପାକାଃ
ପ୍ରତ୍ଯଗ୍ରନିଶ୍ଶ୍ରେଯସସମ୍ପଦୋ ମେ
ସମେଧିଷୀରଂ ସ୍ତଵ ପାଦପଦ୍ମେ
ସଙ୍କଲ୍ପଚିନ୍ତାମଣଯଃ ପ୍ରଣାମାଃ ॥19॥
ଵିଲୁପ୍ତମୂର୍ଧନ୍ଯଲିପିକ୍ରମାଣା
ସୁରେନ୍ଦ୍ରଚୂଡାପଦଲାଲିତାନାଂ
ତ୍ଵଦଙ୍ଘ୍ରି ରାଜୀଵରଜଃକଣାନାଂ
ଭୂଯାନ୍ପ୍ରସାଦୋ ମଯି ନାଥ ଭୂଯାତ୍ ॥20॥
ପରିସ୍ଫୁରନ୍ନୂପୁରଚିତ୍ରଭାନୁ –
ପ୍ରକାଶନିର୍ଧୂତତମୋନୁଷଙ୍ଗା
ପଦଦ୍ଵଯୀଂ ତେ ପରିଚିନ୍ମହେଽନ୍ତଃ
ପ୍ରବୋଧରାଜୀଵଵିଭାତସନ୍ଧ୍ଯାମ୍ ॥21॥
ତ୍ଵତ୍କିଙ୍କରାଲଙ୍କରଣୋଚିତାନାଂ
ତ୍ଵଯୈଵ କଲ୍ପାନ୍ତରପାଲିତାନାଂ
ମଞ୍ଜୁପ୍ରଣାଦଂ ମଣିନୂପୁରଂ ତେ
ମଞ୍ଜୂଷିକାଂ ଵେଦଗିରାଂ ପ୍ରତୀମଃ ॥22॥
ସଞ୍ଚିନ୍ତଯାମି ପ୍ରତିଭାଦଶାସ୍ଥାନ୍
ସନ୍ଧୁକ୍ଷଯନ୍ତଂ ସମଯପ୍ରଦୀପାନ୍
ଵିଜ୍ଞାନକଲ୍ପଦ୍ରୁମପଲ୍ଲଵାଭଂ
ଵ୍ଯାଖ୍ଯାନମୁଦ୍ରାମଧୁରଂ କରଂ ତେ ॥23॥
ଚିତ୍ତେ କରୋମି ସ୍ଫୁରିତାକ୍ଷମାଲଂ
ସଵ୍ଯେତରଂ ନାଥ କରଂ ତ୍ଵଦୀଯଂ
ଜ୍ଞାନାମୃତୋଦଞ୍ଚନଲମ୍ପଟାନାଂ
ଲୀଲାଘଟୀଯନ୍ତ୍ରମିଵାଽଽଶ୍ରିତାନାମ୍ ॥24॥
ପ୍ରବୋଧସିନ୍ଧୋରରୁଣୈଃ ପ୍ରକାଶୈଃ
ପ୍ରଵାଲସଙ୍ଘାତମିଵୋଦ୍ଵହନ୍ତଂ
ଵିଭାଵଯେ ଦେଵ ସ ପୁସ୍ତକଂ ତେ
ଵାମଂ କରଂ ଦକ୍ଷିଣମାଶ୍ରିତାନାମ୍ ॥25॥
ତମାଂ ସିଭିତ୍ତ୍ଵାଵିଶଦୈର୍ମଯୂଖୈଃ
ସମ୍ପ୍ରୀଣଯନ୍ତଂ ଵିଦୁଷଶ୍ଚକୋରାନ୍
ନିଶାମଯେ ତ୍ଵାଂ ନଵପୁଣ୍ଡରୀକେ
ଶରଦ୍ଘନେଚନ୍ଦ୍ରମିଵ ସ୍ଫୁରନ୍ତମ୍ ॥26॥
ଦିଶନ୍ତୁ ମେ ଦେଵ ସଦା ତ୍ଵଦୀଯାଃ
ଦଯାତରଙ୍ଗାନୁଚରାଃ କଟାକ୍ଷାଃ
ଶ୍ରୋତ୍ରେଷୁ ପୁଂସାମମୃତଙ୍କ୍ଷରନ୍ତୀଂ
ସରସ୍ଵତୀଂ ସଂଶ୍ରିତକାମଧେନୁମ୍ ॥27॥
ଵିଶେଷଵିତ୍ପାରିଷଦେଷୁ ନାଥ
ଵିଦଗ୍ଧଗୋଷ୍ଠୀ ସମରାଙ୍ଗଣେଷୁ
ଜିଗୀଷତୋ ମେ କଵିତାର୍କିକେନ୍ଦ୍ରାନ୍
ଜିହ୍ଵାଗ୍ରସିଂହାସନମଭ୍ଯୁପେଯାଃ ॥28॥
ତ୍ଵାଂ ଚିନ୍ତଯନ୍ ତ୍ଵନ୍ମଯତାଂ ପ୍ରପନ୍ନଃ
ତ୍ଵାମୁଦ୍ଗୃଣନ୍ ଶବ୍ଦମଯେନ ଧାମ୍ନା
ସ୍ଵାମିନ୍ସମାଜେଷୁ ସମେଧିଷୀଯ
ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦଵାଦାହଵବଦ୍ଧଶୂରଃ ॥29॥
ନାନାଵିଧାନାମଗତିଃ କଲାନାଂ
ନ ଚାପି ତୀର୍ଥେଷୁ କୃତାଵତାରଃ
ଧ୍ରୁଵଂ ତଵାଽନାଧ ପରିଗ୍ରହାଯାଃ
ନଵ ନଵଂ ପାତ୍ରମହଂ ଦଯାଯାଃ ॥30॥
ଅକମ୍ପନୀଯାନ୍ଯପନୀତିଭେଦୈଃ
ଅଲଙ୍କୃଷୀରନ୍ ହୃଦଯଂ ମଦୀଯମ୍
ଶଙ୍କା କଲଙ୍କା ପଗମୋଜ୍ଜ୍ଵଲାନି
ତତ୍ତ୍ଵାନି ସମ୍ଯଞ୍ଚି ତଵ ପ୍ରସାଦାତ୍ ॥31॥
ଵ୍ଯାଖ୍ଯାମୁଦ୍ରାଂ କରସରସିଜୈଃ ପୁସ୍ତକଂ ଶଙ୍ଖଚକ୍ରେ
ଭିଭ୍ରଦ୍ଭିନ୍ନ ସ୍ଫଟିକରୁଚିରେ ପୁଣ୍ଡରୀକେ ନିଷଣ୍ଣଃ ।
ଅମ୍ଲାନଶ୍ରୀରମୃତଵିଶଦୈରଂଶୁଭିଃ ପ୍ଲାଵଯନ୍ମାଂ
ଆଵିର୍ଭୂଯାଦନଘମହିମାମାନସେ ଵାଗଧୀଶଃ ॥32॥
ଵାଗର୍ଥସିଦ୍ଧିହେତୋଃପଠତ ହଯଗ୍ରୀଵସଂସ୍ତୁତିଂ ଭକ୍ତ୍ଯା
କଵିତାର୍କିକକେସରିଣା ଵେଙ୍କଟନାଥେନ ଵିରଚିତାମେତାମ୍ ॥33॥
About This Stotram
Sri Hayagriva Stotram
Sanskrit Title: श्री हयग्रीव स्तोत्रम्
IAST Transliteration:
Overview
The Sri Hayagriva Stotram is of immense spiritual significance as it is dedicated to Lord Hayagriva, the horse-faced avatar of Lord Vishnu. He is the embodiment of knowledge, wisdom, and the Vedas. Reciting this stotram is believed to invoke his blessings for intellectual prowess, clarity of thought, and the removal of ignorance. It is a powerful tool for students, scholars, and anyone seeking to deepen their understanding of scriptures and the divine. The hymn praises Hayagriva's divine form, his association with the Vedas, and his power to bestow supreme knowledge, making it a potent means for spiritual growth and the attainment of ultimate wisdom.
Details
| Attribute | Information |
|---|---|
| Deity | Hayagriva |
| Author | Unknown |
| Type | Stotram |
| Category | Stotram |
| Number of Verses | 33 |
| Origin | The origin of the Sri Hayagriva Stotram is not definitively traced to a single, universally accepted scripture. However, it is widely attributed to the tradition of devotional hymns dedicated to Lord Hayagriva, an avatar of Lord Vishnu. Lord Hayagriva is revered as the god of knowledge, wisdom, and learning. Such stotrams are typically composed by great saints and scholars to extol the virtues and divine attributes of the deity, seeking blessings for knowledge and spiritual enlightenment. While specific textual origins are often debated or lost to time for many stotrams, this particular composition is found in collections of Vedic and Puranic literature, often disseminated through oral tradition and manuscript copies. |
Benefits of Recitation
- Attainment of knowledge and wisdom
- Removal of ignorance
- Improvement in memory and concentration
- Success in studies and intellectual pursuits
- Spiritual enlightenment and liberation
Best Time to Recite
Morning, evening, during examinations, before starting any new learning endeavor, or on auspicious days like Vasant Panchami (the festival of Saraswati, often associated with Hayagriva for knowledge).
Historical Context
The exact historical context and author of this specific Sri Hayagriva Stotram are not definitively known. However, stotrams dedicated to Lord Hayagriva have a long and rich history within Hindu devotional traditions. Many such hymns are attributed to great acharyas and saints like Adi Shankaracharya, though this particular composition's authorship is uncertain. The worship of Hayagriva is particularly prominent in South India, especially in Vaishnavite traditions. The stotram likely emerged from a period where the importance of Vedic knowledge and intellectual pursuits was highly valued, and devotees sought divine intervention for these aspects of life. The composition reflects the philosophical underpinnings of Vedanta, emphasizing knowledge as a path to liberation.
Related Stotrams
- Sri Hayagriva Ashtakam
- Hayagriva Kavacham
Last Updated: 2025-12-01