Purusha Suktam
Purusha Suktam
ପୁରୁଷ ସୂକ୍ତମ୍
ଶ୍ଲୋକ 1
ଓ-ନ୍ତଚ୍ଛଂ॒-ଯୋଁରାଵୃ॑ଣୀମହେ । ଗା॒ତୁଂ-ଯଁ॒ଜ୍ଞାଯ॑ । ଗା॒ତୁଂ-ଯଁ॒ଜ୍ଞପ॑ତଯେ । ଦୈଵୀ᳚ ସ୍ଵ॒ସ୍ତିର॑ସ୍ତୁ ନଃ । ସ୍ଵ॒ସ୍ତିର୍ମାନୁ॑ଷେଭ୍ଯଃ । ଊ॒ର୍ଧ୍ଵ-ଞ୍ଜି॑ଗାତୁ ଭେଷ॒ଜମ୍ । ଶ-ନ୍ନୋ॑ ଅସ୍ତୁ ଦ୍ଵି॒ପଦେ᳚ । ଶ-ଞ୍ଚତୁ॑ଷ୍ପଦେ ।
ଓଁ ଶାନ୍ତି॒-ଶ୍ଶାନ୍ତି॒-ଶ୍ଶାନ୍ତିଃ॑ ॥
ସ॒ହସ୍ର॑ଶୀର୍ଷା॒ ପୁରୁ॑ଷଃ । ସ॒ହ॒ସ୍ରା॒କ୍ଷ-ସ୍ସ॒ହସ୍ର॑ପାତ୍ ।
ସ ଭୂମିଂ॑-ଵିଁ॒ଶ୍ଵତୋ॑ ଵୃ॒ତ୍ଵା । ଅତ୍ଯ॑ତିଷ୍ଠଦ୍ଦଶାଙ୍ଗୁ॒ଲମ୍ ॥
ପୁରୁ॑ଷ ଏ॒ଵେଦଗ୍ଂ ସର୍ଵମ୍᳚ । ଯଦ୍ଭୂ॒ତଂ-ଯଁଚ୍ଚ॒ ଭଵ୍ଯମ୍᳚ ।
ଉ॒ତାମୃ॑ତ॒ତ୍ଵ ସ୍ଯେଶା॑ନଃ । ଯଦନ୍ନେ॑ନାତି॒ରୋହ॑ତି ॥
ଏ॒ତାଵା॑ନସ୍ଯ ମହି॒ମା । ଅତୋ॒ ଜ୍ଯାଯାଗ୍॑ଶ୍ଚ॒ ପୂରୁ॑ଷଃ ।
ପାଦୋ᳚-ଽସ୍ଯ॒ ଵିଶ୍ଵା॑ ଭୂ॒ତାନି॑ । ତ୍ରି॒ପାଦ॑ସ୍ଯା॒ମୃତ॑-ନ୍ଦି॒ଵି ॥
ତ୍ରି॒ପାଦୂ॒ର୍ଧ୍ଵ ଉଦୈ॒ତ୍ପୁରୁ॑ଷଃ । ପାଦୋ᳚-ଽସ୍ଯେ॒ହା-ଽଽଭ॑ଵା॒ତ୍ପୁନଃ॑ ।
ତତୋ॒ ଵିଷ୍ଵ॒ଙ୍ଵ୍ଯ॑କ୍ରାମତ୍ । ସା॒ଶ॒ନା॒ନ॒ଶ॒ନେ ଅ॒ଭି ॥
ତସ୍ମା᳚ଦ୍ଵି॒ରାଡ॑ଜାଯତ । ଵି॒ରାଜୋ॒ ଅଧି॒ ପୂରୁ॑ଷଃ ।
ସ ଜା॒ତୋ ଅତ୍ଯ॑ରିଚ୍ଯତ । ପ॒ଶ୍ଚାଦ୍ଭୂମି॒ମଥୋ॑ ପୁ॒ରଃ ॥
ଯତ୍ପୁରୁ॑ଷେଣ ହ॒ଵିଷା᳚ । ଦେ॒ଵା ଯ॒ଜ୍ଞମତ॑ନ୍ଵତ ।
ଵ॒ସ॒ନ୍ତୋ ଅ॑ସ୍ଯାସୀ॒ଦାଜ୍ଯମ୍᳚ । ଗ୍ରୀ॒ଷ୍ମ ଇ॒ଧ୍ମଶ୍ଶ॒ରଧ୍ଧ॒ଵିଃ ॥
ସ॒ପ୍ତାସ୍ଯା॑ସନ୍ପରି॒ଧଯଃ॑ । ତ୍ରି-ସ୍ସ॒ପ୍ତ ସ॒ମିଧଃ॑ କୃ॒ତାଃ ।
ଦେ॒ଵା ଯଦ୍ଯ॒ଜ୍ଞ-ନ୍ତ॑ନ୍ଵା॒ନାଃ । ଅବ॑ଧ୍ନ॒ନ୍-ପୁରୁ॑ଷ-ମ୍ପ॒ଶୁମ୍ ॥
ତଂ-ଯଁ॒ଜ୍ଞ-ମ୍ବ॒ର୍॒ହିଷି॒ ପ୍ରୌକ୍ଷନ୍॑ । ପୁରୁ॑ଷ-ଞ୍ଜା॒ତମ॑ଗ୍ର॒ତଃ ।
ତେନ॑ ଦେ॒ଵା ଅଯ॑ଜନ୍ତ । ସା॒ଧ୍ଯା ଋଷ॑ଯଶ୍ଚ॒ ଯେ ॥
ତସ୍ମା᳚ଦ୍ଯ॒ଜ୍ଞାଥ୍ସ॑ର୍ଵ॒ହୁତଃ॑ । ସମ୍ଭୃ॑ତ-ମ୍ପୃଷଦା॒ଜ୍ଯମ୍ ।
ପ॒ଶୂଗ୍-ସ୍ତାଗ୍-ଶ୍ଚ॑କ୍ରେ ଵାଯ॒ଵ୍ଯାନ୍॑ । ଆ॒ର॒ଣ୍ଯାନ୍-ଗ୍ରା॒ମ୍ଯାଶ୍ଚ॒ ଯେ ॥
ତସ୍ମା᳚ଦ୍ଯ॒ଜ୍ଞାଥ୍ସ॑ର୍ଵ॒ହୁତଃ॑ । ଋଚ॒-ସ୍ସାମା॑ନି ଜଜ୍ଞିରେ ।
ଛନ୍ଦାଗ୍ଂ॑ସି ଜଜ୍ଞିରେ॒ ତସ୍ମା᳚ତ୍ । ଯଜୁ॒ସ୍ତସ୍ମା॑ଦଜାଯତ ॥
ତସ୍ମା॒ଦଶ୍ଵା॑ ଅଜାଯନ୍ତ । ଯେ କେ ଚୋ॑ଭ॒ଯାଦ॑ତଃ ।
ଗାଵୋ॑ ହ ଜଜ୍ଞିରେ॒ ତସ୍ମା᳚ତ୍ । ତସ୍ମା᳚ଜ୍ଜା॒ତା ଅ॑ଜା॒ଵଯଃ॑ ॥
ଯତ୍ପୁରୁ॑ଷଂ॒-ଵ୍ଯଁ॑ଦଧୁଃ । କ॒ତି॒ଥା ଵ୍ଯ॑କଲ୍ପଯନ୍ନ୍ ।
ମୁଖ॒-ଙ୍କିମ॑ସ୍ଯ॒ କୌ ବା॒ହୂ । କାଵୂ॒ରୂ ପାଦା॑ଵୁଚ୍ଯେତେ ॥
ବ୍ରା॒ହ୍ମ॒ଣୋ᳚-ଽସ୍ଯ॒ ମୁଖ॑ମାସୀତ୍ । ବା॒ହୂ ରା॑ଜ॒ନ୍ଯଃ॑ କୃ॒ତଃ ।
ଊ॒ରୂ ତଦ॑ସ୍ଯ॒ ଯଦ୍ଵୈଶ୍ଯଃ॑ । ପ॒ଦ୍ଭ୍ଯାଗ୍ଂ ଶୂ॒ଦ୍ରୋ ଅ॑ଜାଯତ ॥
ଚ॒ନ୍ଦ୍ରମା॒ ମନ॑ସୋ ଜା॒ତଃ । ଚକ୍ଷୋ॒-ସ୍ସୂର୍ଯୋ॑ ଅଜାଯତ ।
ମୁଖା॒ଦିନ୍ଦ୍ର॑ଶ୍ଚା॒ଗ୍ନିଶ୍ଚ॑ । ପ୍ରା॒ଣାଦ୍ଵା॒ଯୁର॑ଜାଯତ ॥
ନାଭ୍ଯା॑ ଆସୀଦ॒ନ୍ତରି॑କ୍ଷମ୍ । ଶୀ॒ର୍ଷ୍ଣୋ ଦ୍ଯୌ-ସ୍ସମ॑ଵର୍ତତ ।
ପ॒ଦ୍ଭ୍ଯା-ମ୍ଭୂମି॒ର୍ଦିଶ॒-ଶ୍ଶ୍ରୋତ୍ରା᳚ତ୍ । ତଥା॑ ଲୋ॒କାଗ୍ଂ ଅ॑କଲ୍ପଯନ୍ନ୍ ॥
ଵେଦା॒ହମେ॒ତ-ମ୍ପୁରୁ॑ଷ-ମ୍ମ॒ହାନ୍ତମ୍᳚ । ଆ॒ଦି॒ତ୍ଯଵ॑ର୍ଣ॒-ନ୍ତମ॑ସ॒ସ୍ତୁ ପା॒ରେ ।
ସର୍ଵା॑ଣି ରୂ॒ପାଣି॑ ଵି॒ଚିତ୍ଯ॒ ଧୀରଃ॑ । ନାମା॑ନି କୃ॒ତ୍ଵା-ଽଭି॒ଵଦ॒ନ୍॒, ଯଦା-ଽଽସ୍ତେ᳚ ॥
ଧା॒ତା ପୁ॒ରସ୍ତା॒ଦ୍ଯମୁ॑ଦାଜ॒ହାର॑ । ଶ॒କ୍ରଃ ପ୍ରଵି॒ଦ୍ଵା-ନ୍ପ୍ର॒ଦିଶ॒ଶ୍ଚତ॑ସ୍ରଃ ।
ତମେ॒ଵଂ-ଵିଁ॒ଦ୍ଵାନ॒ମୃତ॑ ଇ॒ହ ଭ॑ଵତି । ନାନ୍ଯଃ ପନ୍ଥା॒ ଅଯ॑ନାଯ ଵିଦ୍ଯତେ ॥
ଯ॒ଜ୍ଞେନ॑ ଯ॒ଜ୍ଞମ॑ଯଜନ୍ତ ଦେ॒ଵାଃ । ତାନି॒ ଧର୍ମା॑ଣି ପ୍ରଥ॒ମାନ୍ଯା॑ସନ୍ନ୍ ।
ତେ ହ॒ ନାକ॑-ମ୍ମହି॒ମାନଃ॑ ସଚନ୍ତେ । ଯତ୍ର॒ ପୂର୍ଵେ॑ ସା॒ଧ୍ଯା-ସ୍ସନ୍ତି॑ ଦେ॒ଵାଃ ॥
ଅ॒ଦ୍ଭ୍ଯ-ସ୍ସମ୍ଭୂ॑ତଃ ପୃଥି॒ଵ୍ଯୈ ରସା᳚ଚ୍ଚ । ଵି॒ଶ୍ଵକ॑ର୍ମଣ॒-ସ୍ସମ॑ଵର୍ତ॒ତାଧି॑ ।
ତସ୍ଯ॒ ତ୍ଵଷ୍ଟା॑ ଵି॒ଦଧ॑ଦ୍ରୂ॒ପମେ॑ତି । ତତ୍ପୁରୁ॑ଷସ୍ଯ॒ ଵିଶ୍ଵ॒ମାଜା॑ନ॒ମଗ୍ରେ᳚ ॥
ଵେଦା॒ହମେ॒ତ-ମ୍ପୁରୁ॑ଷ-ମ୍ମ॒ହାନ୍ତମ୍᳚ । ଆ॒ଦି॒ତ୍ଯଵ॑ର୍ଣ॒-ନ୍ତମ॑ସଃ॒ ପର॑ସ୍ତାତ୍ ।
ତମେ॒ଵଂ-ଵିଁ॒ଦ୍ଵାନ॒ମୃତ॑ ଇ॒ହ ଭ॑ଵତି । ନାନ୍ଯଃ ପନ୍ଥା॑ ଵିଦ୍ଯ॒ତେ-ଽଯ॑ନାଯ ॥
ପ୍ର॒ଜାପ॑ତିଶ୍ଚରତି॒ ଗର୍ଭେ॑ ଅ॒ନ୍ତଃ । ଅ॒ଜାଯ॑ମାନୋ ବହୁ॒ଧା ଵିଜା॑ଯତେ ।
ତସ୍ଯ॒ ଧୀରାଃ॒ ପରି॑ଜାନନ୍ତି॒ ଯୋନିମ୍᳚ । ମରୀ॑ଚୀନା-ମ୍ପ॒ଦମି॑ଚ୍ଛନ୍ତି ଵେ॒ଧସଃ॑ ॥
ଯୋ ଦେ॒ଵେଭ୍ଯ॒ ଆତ॑ପତି । ଯୋ ଦେ॒ଵାନା᳚-ମ୍ପୁ॒ରୋହି॑ତଃ ।
ପୂର୍ଵୋ॒ ଯୋ ଦେ॒ଵେଭ୍ଯୋ॑ ଜା॒ତଃ । ନମୋ॑ ରୁ॒ଚାଯ॒ ବ୍ରାହ୍ମ॑ଯେ ॥
ରୁଚ॑-ମ୍ବ୍ରା॒ହ୍ମ-ଞ୍ଜ॒ନଯ॑ନ୍ତଃ । ଦେ॒ଵା ଅଗ୍ରେ॒ ତଦ॑ବ୍ରୁଵନ୍ନ୍ ।
ଯସ୍ତ୍ଵୈ॒ଵ-ମ୍ବ୍ରା᳚ହ୍ମ॒ଣୋ ଵି॒ଦ୍ଯାତ୍ । ତସ୍ଯ॑ ଦେ॒ଵା ଅସ॒ନ୍ ଵଶେ᳚ ॥
ହ୍ରୀଶ୍ଚ॑ ତେ ଲ॒କ୍ଷ୍ମୀଶ୍ଚ॒ ପତ୍ନ୍ଯୌ᳚ । ଅ॒ହୋ॒ରା॒ତ୍ରେ ପା॒ର୍ଶ୍ଵେ ।
ନକ୍ଷ॑ତ୍ରାଣି ରୂ॒ପମ୍ । ଅ॒ଶ୍ଵିନୌ॒ ଵ୍ଯାତ୍ତମ୍᳚ ।
ଇ॒ଷ୍ଟ-ମ୍ମ॑ନିଷାଣ । ଅ॒ମୁ-ମ୍ମ॑ନିଷାଣ । ସର୍ଵ॑-ମ୍ମନିଷାଣ ॥
ତଚ୍ଛଂ॒-ଯୋଁରାଵୃ॑ଣୀମହେ । ଗା॒ତୁଂ-ଯଁ॒ଜ୍ଞାଯ॑ । ଗା॒ତୁଂ-ଯଁ॒ଜ୍ଞପ॑ତଯେ । ଦୈଵୀ᳚ ସ୍ଵ॒ସ୍ତିର॑ସ୍ତୁ ନଃ । ସ୍ଵ॒ସ୍ତିର୍ମାନୁ॑ଷେଭ୍ଯଃ । ଊ॒ର୍ଧ୍ଵ-ଞ୍ଜି॑ଗାତୁ ଭେଷ॒ଜମ୍ । ଶ-ନ୍ନୋ॑ ଅସ୍ତୁ ଦ୍ଵି॒ପଦେ᳚ । ଶ-ଞ୍ଚତୁ॑ଷ୍ପଦେ ।
ଓଁ ଶାନ୍ତି॒-ଶ୍ଶାନ୍ତି॒-ଶ୍ଶାନ୍ତିଃ॑ ॥