maṇidvīpa varṇana - 1 (devī bhāgavatam)

Śloka 1

(śrīdevībhāgavataṃ, dvādaśa skandhaṃ, daśamo'dhyāyaḥ, , maṇidvīpa varṇana - 1)

vyāsa uvāca –

brahmalokādūrdhvabhāge sarvaloko'sti yaḥ śrutaḥ |

maṇidvīpaḥ sa evāsti yatra devī virājate || 1 ||

sarvasmādadhiko yasmātsarvalokastataḥ smṛtaḥ |

purā parāmbayaivāyaṃ kalpito manasecchayā || 2 ||

sarvādau nijavāsārthaṃ prakṛtyā mūlabhūtayā |

kailāsādadhiko loko vaikuṇṭhādapi cottamaḥ || 3 ||

golokādapi sarvasmātsarvaloko'dhikaḥ smṛtaḥ |

naitatsamaṃ trilokyāṃ tu sundaraṃ vidyate kvacit || 4 ||

chatrībhūtaṃ trijagato bhavasantāpanāśakam |

chāyābhūtaṃ tadevāsti brahmāṇḍānāṃ tu sattama || 5 ||

bahuyojanavistīrṇo gambhīrastāvadeva hi |

maṇidvīpasya parito vartate tu sudhodadhiḥ || 6 ||

marutsaṅghaṭṭanotkīrṇataraṅga śatasaṅkulaḥ |

ratnācchavālukāyukto jhaṣaśaṅkhasamākulaḥ || 7 ||

vīcisaṅgharṣasañjātalaharīkaṇaśītalaḥ |

nānādhvajasamāyuktā nānāpotagatāgataiḥ || 8 ||

virājamānaḥ paritastīraratnadrumo mahān |

taduttaramayodhātunirmito gagane tataḥ || 9 ||

saptayojanavistīrṇaḥ prākāro vartate mahān |

nānāśastrapraharaṇā nānāyuddhaviśāradāḥ || 10 ||

rakṣakā nivasantyatra modamānāḥ samantataḥ |

caturdvārasamāyukto dvārapālaśatānvitaḥ || 11 ||

nānāgaṇaiḥ parivṛto devībhaktiyutairnṛpa |

darśanārthaṃ samāyānti ye devā jagadīśituḥ || 12 ||

teṣāṃ gaṇā vasantyatra vāhanāni ca tatra hi |

vimānaśatasaṅgharṣaghaṇṭāsvanasamākulaḥ || 13 ||

hayaheṣākhurāghātabadhirīkṛtadimmukhaḥ |

gaṇaiḥ kilakilārāvairvetrahastaiśca tāḍitāḥ || 14 ||

sevakā devasaṅgānāṃ bhrājante tatra bhūmipa |

tasmiṅkolāhale rājannaśabdaḥ kenacitkvacit || 15 ||

kasyacicchrūyate'tyantaṃ nānādhvanisamākule |

pade pade miṣṭavāriparipūrṇasarānsi ca || 16 ||

vāṭikā vividhā rājan ratnadrumavirājitāḥ |

taduttaraṃ mahāsāradhātunirmitamaṇḍalaḥ || 17 ||

sālo'paro mahānasti gaganasparśi yacchiraḥ |

tejasā syācchataguṇaḥ pūrvasālādayaṃ paraḥ || 18 ||

gopuradvārasahito bahuvṛkṣasamanvitaḥ |

yā vṛkṣajātayaḥ santi sarvāstāstatra santi ca || 19 ||

nirantaraṃ puṣpayutāḥ sadā phalasamanvitāḥ |

navapallavasaṃyuktāḥ parasaurabhasaṅkulāḥ || 20 ||

panasā bakulā lodhrāḥ karṇikārāśca śiṃśapāḥ |

devadārukāñcanārā āmrāścaiva sumeravaḥ || 21 ||

likucā hiṅgulāścailā lavaṅgāḥ kaṭphalāstathā |

pāṭalā mucukundāśca phalinyo jaghanephalāḥ || 22 ||

tālāstamālāḥ sālāśca kaṅkolā nāgabhadrakāḥ |

punnāgāḥ pīlavaḥ sālvakā vai karpūraśākhinaḥ || 23 ||

aśvakarṇā hastikarṇāstālaparṇāśca dāḍimāḥ |

gaṇikā bandhujīvāśca jambīrāśca kuraṇḍakāḥ || 24 ||

cāmpeyā bandhujīvāśca tathā vai kanakadrumāḥ |

kālāgurudrumāścaiva tathā candanapādapāḥ || 25 ||

kharjūrā yūthikāstālaparṇyaścaiva tathekṣavaḥ |

kṣīravṛkṣāśca khadirāściñcābhallātakāstathā || 26 ||

rucakāḥ kuṭajā vṛkṣā bilvavṛkṣāstathaiva ca |

tulasīnāṃ vanānyevaṃ mallikānāṃ tathaiva ca || 27 ||

ityāditarujātīnāṃ vanānyupavanāni ca |

nānāvāpīśatairyuktānyevaṃ santi dharādhipa || 28 ||

kokilārāvasaṃyuktā gunjadbhramarabhūṣitāḥ |

niryāsasrāviṇaḥ sarve snigdhacchāyāstarūttamāḥ || 29 ||

nānāṛtubhavā vṛkṣā nānāpakṣisamākulāḥ |

nānārasasrāviṇībhirnadībhiratiśobhitāḥ || 30 ||

pārāvataśukavrātasārikāpakṣamārutaiḥ |

haṃsapakṣasamudbhūta vātavrātaiścaladdrumam || 31 ||

sugandhagrāhipavanapūritaṃ tadvanottamam |

sahitaṃ hariṇīyūthairdhāvamānairitastataḥ || 32 ||

nṛtyadbarhikadambasya kekārāvaiḥ sukhapradaiḥ |

nāditaṃ tadvanaṃ divyaṃ madhusrāvi samantataḥ || 33 ||

kāṃsyasālāduttare tu tāmrasālaḥ prakīrtitaḥ |

caturasrasamākāra unnatyā saptayojanaḥ || 34 ||

dvayostu sālayormadhye samproktā kalpavāṭikā |

yeṣāṃ tarūṇāṃ puṣpāṇi kāñcanābhāni bhūmipa || 35 ||

patrāṇi kāñcanābhāni ratnabījaphalāni ca |

daśayojanagandho hi prasarpati samantataḥ || 36 ||

tadvanaṃ rakṣitaṃ rājanvasantenartunāniśam |

puṣpasiṃhāsanāsīnaḥ puṣpacchatravirājitaḥ || 37 ||

puṣpabhūṣābhūṣitaśca puṣpāsavavighūrṇitaḥ |

madhuśrīrmādhavaśrīśca dve bhārye tasya sammate || 38 ||

krīḍataḥ smeravadane sumastabakakandukaiḥ |

atīva ramyaṃ vipinaṃ madhusrāvi samantataḥ || 39 ||

daśayojanaparyantaṃ kusumāmodavāyunā |

pūritaṃ divyagandharvaiḥ sāṅganairgānalolupaiḥ || 40 ||

śobhitaṃ tadvanaṃ divyaṃ mattakokilanāditam |

vasantalakṣmīsaṃyuktaṃ kāmikāmapravardhanam || 41 ||

tāmrasālāduttaratra sīsasālaḥ prakīrtitaḥ |

samucchrāyaḥ smṛto'pyasya saptayojanasaṅkhyayā || 42 ||

santānavāṭikāmadhye sālayostu dvayornṛpa |

daśayojanagandhastu prasūnānāṃ samantataḥ || 43 ||

hiraṇyābhāni kusumānyutphullāni nirantaram |

amṛtadravasaṃyuktaphalāni madhurāṇi ca || 44 ||

grīṣmarturnāyakastasyā vāṭikāyā nṛpottama |

śukraśrīśca śuciśrīśca dve bhārye tasya sammate || 45 ||

santāpatrastalokāstu vṛkṣamūleṣu saṃsthitāḥ |

nānāsiddhaiḥ parivṛto nānādevaiḥ samanvitaḥ || 46 ||

vilāsinīnāṃ bṛndaistu candanadravapaṅkilaiḥ |

puṣpamālābhūṣitaistu tālavṛntakarāmbujaiḥ || 47 ||

prakāraḥ śobhito ejacchītalāmbuniṣevibhiḥ |

sīsasālāduttaratrāpyārakūṭamayaḥ śubhaḥ || 48 ||

prākāro vartate rājanmuniyojanadairghyavān |

haricandanavṛkṣāṇāṃ vāṭī madhye tayoḥ smṛtā || 49 ||

sālayoradhināthastu varṣarturmeghavāhanaḥ |

vidyutpiṅgalanetraśca jīmūtakavacaḥ smṛtaḥ || 50 ||

vajranirghoṣamukharaścendradhanvā samantataḥ |

sahasraśo vāridhārā muñcannāste gaṇāvṛtaḥ || 51 ||

nabhaḥ śrīśca nabhasyaśrīḥ svarasyā rasyamālinī |

ambā dulā niratniścābhramantī meghayantikā || 52 ||

varṣayantī cibuṇikā vāridhārā ca sammatāḥ |

varṣartordvādaśa proktāḥ śaktayo madavihvalāḥ || 53 ||

navapallavavṛkṣāśca navīnalatikānvitāḥ |

haritāni tṛṇānyeva veṣṭitā yairdharā'khilā || 54 ||

nadīnadapravāhāśca pravahanti ca vegataḥ |

sarāṃsi kaluṣāmbūni rāgicittasamāni ca || 55 ||

vasanti devāḥ siddhāśca ye devīkarmakāriṇaḥ |

vāpīkūpataḍāgāśca ye devyarthaṃ samarpitāḥ || 56 ||

te gaṇā nivasantyatra savilāsāśca sāṅganāḥ |

ārakūṭamayādagre saptayojanadairghyavān || 57 ||

pañcalohātmakaḥ sālo madhye mandāravāṭikā |

nānāpuṣpalatākīrṇā nānāpallavaśobhitā || 58 ||

adhiṣṭhātā'tra samproktaḥ śaradṛturanāmayaḥ |

iṣalakṣmīrūrjalakṣmīrdve bhārye tasya sammate || 59 ||

nānāsiddhā vasantyatra sāṅganāḥ saparicchadāḥ |

pañcalohamayādagre saptayojanadairghyavān || 60 ||

dīpyamāno mahāśṛṅgairvartate raupyasālakaḥ |

pārijātāṭavīmadhye prasūnastabakānvitā || 61 ||

daśayojanagandhīni kusumāni samantataḥ |

modayanti gaṇānsarvānye devīkarmakāriṇaḥ || 62 ||

tatrādhināthaḥ samprokto hemantarturmahojjvalaḥ |

sagaṇaḥ sāyudhaḥ sarvān rāgiṇo rañjayannapaḥ || 63 ||

sahaśrīśca sahasyaśrīrdve bhārye tasya sammate |

vasanti tatra siddhāśca ye devīvratakāriṇaḥ || 64 ||

raupyasālamayādagre saptayojanadairghyavān |

sauvarṇasālaḥ samproktastaptahāṭakakalpitaḥ || 65 ||

madhye kadambavāṭī tu puṣpapallavaśobhitā |

kadambamadirādhārāḥ pravartante sahasraśaḥ || 66 ||

yābhirnipītapītābhirnijānando'nubhūyate |

tatrādhināthaḥ samproktaḥ śaiśirarturmahodayaḥ || 67 ||

tapaḥśrīśca tapasyaśrīrdve bhārye tasya sammate |

modamānaḥ sahaitābhyāṃ vartate śiśirākṛtiḥ || 68 ||

nānāvilāsasaṃyukto nānāgaṇasamāvṛtaḥ |

nivasanti mahāsiddhā ye devīdānakāriṇaḥ || 69 ||

nānābhogasamutpannamahānandasamanvitāḥ |

sāṅganāḥ parivāraistu saṅghaśaḥ parivāritāḥ || 70 ||

svarṇasālamayādagre muniyojanadairghyavān |

puṣparāgamayaḥ sālaḥ kuṅkumāruṇavigrahaḥ || 71 ||

puṣparāgamayī bhūmirvanānyupavanāni ca |

ratnavṛkṣālavālāśca puṣparāgamayāḥ smṛtāḥ || 72 ||

prākāro yasya ratnasya tadratnaracitā drumāḥ |

vanabhūḥ pakṣinaścaiva ratnavarṇajalāni ca || 73 ||

maṇḍapā maṇḍapastambhāḥ sarānsi kamalāni ca |

prākāre tatra yadyatsyāttatsarvaṃ tatsamaṃ bhavet || 74 ||

paribhāṣeyamuddiṣṭā ratnasālādiṣu prabho |

tejasā syāllakṣaguṇaḥ pūrvasālātparo nṛpa || 75 ||

dikpālā nivasantyatra pratibrahmānḍavartinām |

dikpālānāṃ samaṣṭyātmarūpāḥ sphūrjadvarāyudhāḥ || 76 ||

pūrvāśāyāṃ samuttuṅgaśṛṅgā pūramarāvatī |

nānopavanasaṃyuktā mahendrastatra rājate || 77 ||

svargaśobhā ca yā svarge yāvatī syāttato'dhikā |

samaṣṭiśatanetrasya sahasraguṇataḥ smṛtā || 78 ||

airāvatasamārūḍho vajrahastaḥ pratāpavān |

devasenāparivṛto rājate'tra śatakratuḥ || 79 ||

devāṅganāgaṇayutā śacī tatra virājate |

vahnikoṇe vahnipurī vahnipūḥ sadṛśī nṛpa || 80 ||

svāhāsvadhāsamāyukto vahnistatra virājate |

nijavāhanabhūṣāḍhyo nijadevagaṇairvṛtaḥ || 81 ||

yāmyāśāyāṃ yamapurī tatra daṇḍadharo mahān |

svabhaṭairveṣṭito rājan citraguptapurogamaiḥ || 82 ||

nijaśaktiyuto bhāsvattanayo'sti yamo mahān |

nairṛtyāṃ diśi rākṣasyāṃ rākṣasaiḥ parivāritaḥ || 83 ||

khaḍgadhārī sphurannāste nirṛtirnijaśaktiyuk |

vāruṇyāṃ varuṇo rājā pāśadhārī pratāpavān || 84 ||

mahājhaśasamārūḍho vāruṇīmadhuvihvalaḥ |

nijaśaktisamāyukto nijayādogaṇānvitaḥ || 85 ||

samāste vāruṇe loke varuṇānīratākulaḥ |

vāyukoṇe vāyuloko vāyustatrādhitiṣṭhati || 86 ||

vāyusādhanasaṃsiddhayogibhiḥ parivāritaḥ |

dhvajahasto viśālākṣo mṛgavāhanasaṃsthitaḥ || 87 ||

marudgaṇaiḥ parivṛto nijaśaktisamanvitaḥ |

uttarasyāṃ diśi mahānyakṣaloko'sti bhūmipa || 88 ||

yakṣādhirājastatrā''ste vṛddhiṛddhyādiśaktibhiḥ |

navabhirnidhibhiryuktastundilo dhananāyakaḥ || 89 ||

maṇibhadraḥ pūrṇabhadro maṇimānmaṇikandharaḥ |

maṇibhūṣo maṇisragvī maṇikārmukadhārakaḥ || 90 ||

ityādiyakṣasenānīsahito nijaśaktiyuk |

īśānakoṇe samprokto rudraloko mahattaraḥ || 91 ||

anarghyaratnakhacito yatra rudro'dhidaivatam |

manyumāndīptanayano baddhapṛṣṭhamaheṣudhiḥ || 92 ||

sphūrjaddhanurvāmahasto'dhijyadhanvabhirāvṛtaḥ |

svasamānairasaṅkhyātarudraiḥ śūlavarāyudhaiḥ || 93 ||

vikṛtāsyaiḥ karālāsyairvamadvahnibhirāsyataḥ |

daśahastaiḥ śatakaraiḥ sahasrabhujasaṃyutaiḥ || 94 ||

daśapādairdaśagrīvaistrinetrairugramūrtibhiḥ |

antarikṣacarā ye ca ye ca bhūmicarāḥ smṛtāḥ || 95 ||

rudrādhyāye smṛtā rudrāstaiḥ sarvaiśca samāvṛtaḥ |

rudrāṇīkoṭisahito bhadrakālyādimātṛbhiḥ || 96 ||

nānāśaktisamāviṣṭaḍāmaryādigaṇāvṛtaḥ |

vīrabhadrādisahito rudro rājanvirājate || 97 ||

muṇḍamālādharo nāgavalayo nāgakandharaḥ |

vyāghracarmaparīdhāno gajacarmottarīyakaḥ || 98 ||

citābhasmāṅgaliptāṅgaḥ pramathādigaṇāvṛtaḥ |

ninadaḍḍamarudhvānairbadhirīkṛtadimmukhaḥ || 99 ||

aṭṭahāsāsphoṭaśabdaiḥ santrāsitanabhastalaḥ |

bhūtasaṅghasamāviṣṭo bhūtāvāso maheśvaraḥ || 100 ||

īśānadikpatiḥ so'yaṃ nāmnā ceśāna eva ca || 101 ||

iti śrīdevībhāgavate mahāpurāṇe dvādaśaskandhe maṇidvīpavarṇanaṃ nāma daśamo'dhyāyaḥ ||