Manidweepa Varnana

मणिद्वीप वर्णन - 1 (देवी भागवतम्)

श्लोक 1

(श्रीदेवीभागवतं, द्वादश स्कन्धं, दशमोऽध्यायः, , मणिद्वीप वर्णन - 1)

व्यास उवाच –

ब्रह्मलोकादूर्ध्वभागे सर्वलोकोऽस्ति यः श्रुतः ।

मणिद्वीपः स एवास्ति यत्र देवी विराजते

श्लोक 2

सर्वस्मादधिको यस्मात्सर्वलोकस्ततः स्मृतः ।

पुरा पराम्बयैवायं कल्पितो मनसेच्छया

॥ 1 ॥

श्लोक 3

सर्वादौ निजवासार्थं प्रकृत्या मूलभूतया ।

कैलासादधिको लोको वैकुण्ठादपि चोत्तमः

॥ 2 ॥

श्लोक 4

गोलोकादपि सर्वस्मात्सर्वलोकोऽधिकः स्मृतः ।

नैतत्समं त्रिलोक्यां तु सुन्दरं विद्यते क्वचित्

॥ 3 ॥

श्लोक 5

छत्रीभूतं त्रिजगतो भवसन्तापनाशकम् ।

छायाभूतं तदेवास्ति ब्रह्माण्डानां तु सत्तम

॥ 4 ॥

श्लोक 6

बहुयोजनविस्तीर्णो गम्भीरस्तावदेव हि ।

मणिद्वीपस्य परितो वर्तते तु सुधोदधिः

॥ 5 ॥

श्लोक 7

मरुत्सङ्घट्टनोत्कीर्णतरङ्ग शतसङ्कुलः ।

रत्नाच्छवालुकायुक्तो झषशङ्खसमाकुलः

॥ 6 ॥

श्लोक 8

वीचिसङ्घर्षसञ्जातलहरीकणशीतलः ।

नानाध्वजसमायुक्ता नानापोतगतागतैः

॥ 7 ॥

श्लोक 9

विराजमानः परितस्तीररत्नद्रुमो महान् ।

तदुत्तरमयोधातुनिर्मितो गगने ततः

॥ 8 ॥

श्लोक 10

सप्तयोजनविस्तीर्णः प्राकारो वर्तते महान् ।

नानाशस्त्रप्रहरणा नानायुद्धविशारदाः

॥ 9 ॥

श्लोक 11

रक्षका निवसन्त्यत्र मोदमानाः समन्ततः ।

चतुर्द्वारसमायुक्तो द्वारपालशतान्वितः

॥ 10 ॥

श्लोक 12

नानागणैः परिवृतो देवीभक्तियुतैर्नृप ।

दर्शनार्थं समायान्ति ये देवा जगदीशितुः

॥ 11 ॥

श्लोक 13

तेषां गणा वसन्त्यत्र वाहनानि च तत्र हि ।

विमानशतसङ्घर्षघण्टास्वनसमाकुलः

॥ 12 ॥

श्लोक 14

हयहेषाखुराघातबधिरीकृतदिम्मुखः ।

गणैः किलकिलारावैर्वेत्रहस्तैश्च ताडिताः

॥ 13 ॥

श्लोक 15

सेवका देवसङ्गानां भ्राजन्ते तत्र भूमिप ।

तस्मिङ्कोलाहले राजन्नशब्दः केनचित्क्वचित्

॥ 14 ॥

श्लोक 16

कस्यचिच्छ्रूयतेऽत्यन्तं नानाध्वनिसमाकुले ।

पदे पदे मिष्टवारिपरिपूर्णसरान्सि च

॥ 15 ॥

श्लोक 17

वाटिका विविधा राजन् रत्नद्रुमविराजिताः ।

तदुत्तरं महासारधातुनिर्मितमण्डलः

॥ 16 ॥

श्लोक 18

सालोऽपरो महानस्ति गगनस्पर्शि यच्छिरः ।

तेजसा स्याच्छतगुणः पूर्वसालादयं परः

॥ 17 ॥

श्लोक 19

गोपुरद्वारसहितो बहुवृक्षसमन्वितः ।

या वृक्षजातयः सन्ति सर्वास्तास्तत्र सन्ति च

॥ 18 ॥

श्लोक 20

निरन्तरं पुष्पयुताः सदा फलसमन्विताः ।

नवपल्लवसंयुक्ताः परसौरभसङ्कुलाः

॥ 19 ॥

श्लोक 21

पनसा बकुला लोध्राः कर्णिकाराश्च शिंशपाः ।

देवदारुकाञ्चनारा आम्राश्चैव सुमेरवः

॥ 20 ॥

श्लोक 22

लिकुचा हिङ्गुलाश्चैला लवङ्गाः कट्फलास्तथा ।

पाटला मुचुकुन्दाश्च फलिन्यो जघनेफलाः

॥ 21 ॥

श्लोक 23

तालास्तमालाः सालाश्च कङ्कोला नागभद्रकाः ।

पुन्नागाः पीलवः साल्वका वै कर्पूरशाखिनः

॥ 22 ॥

श्लोक 24

अश्वकर्णा हस्तिकर्णास्तालपर्णाश्च दाडिमाः ।

गणिका बन्धुजीवाश्च जम्बीराश्च कुरण्डकाः

॥ 23 ॥

श्लोक 25

चाम्पेया बन्धुजीवाश्च तथा वै कनकद्रुमाः ।

कालागुरुद्रुमाश्चैव तथा चन्दनपादपाः

॥ 24 ॥

श्लोक 26

खर्जूरा यूथिकास्तालपर्ण्यश्चैव तथेक्षवः ।

क्षीरवृक्षाश्च खदिराश्चिञ्चाभल्लातकास्तथा

॥ 25 ॥

श्लोक 27

रुचकाः कुटजा वृक्षा बिल्ववृक्षास्तथैव च ।

तुलसीनां वनान्येवं मल्लिकानां तथैव च

॥ 26 ॥

श्लोक 28

इत्यादितरुजातीनां वनान्युपवनानि च ।

नानावापीशतैर्युक्तान्येवं सन्ति धराधिप

॥ 27 ॥

श्लोक 29

कोकिलारावसंयुक्ता गुन्जद्भ्रमरभूषिताः ।

निर्यासस्राविणः सर्वे स्निग्धच्छायास्तरूत्तमाः

॥ 28 ॥

श्लोक 30

नानाऋतुभवा वृक्षा नानापक्षिसमाकुलाः ।

नानारसस्राविणीभिर्नदीभिरतिशोभिताः

॥ 29 ॥

श्लोक 31

पारावतशुकव्रातसारिकापक्षमारुतैः ।

हंसपक्षसमुद्भूत वातव्रातैश्चलद्द्रुमम्

॥ 30 ॥

श्लोक 32

सुगन्धग्राहिपवनपूरितं तद्वनोत्तमम् ।

सहितं हरिणीयूथैर्धावमानैरितस्ततः

॥ 31 ॥

श्लोक 33

नृत्यद्बर्हिकदम्बस्य केकारावैः सुखप्रदैः ।

नादितं तद्वनं दिव्यं मधुस्रावि समन्ततः

॥ 32 ॥

श्लोक 34

कांस्यसालादुत्तरे तु ताम्रसालः प्रकीर्तितः ।

चतुरस्रसमाकार उन्नत्या सप्तयोजनः

॥ 33 ॥

श्लोक 35

द्वयोस्तु सालयोर्मध्ये सम्प्रोक्ता कल्पवाटिका ।

येषां तरूणां पुष्पाणि काञ्चनाभानि भूमिप

॥ 34 ॥

श्लोक 36

पत्राणि काञ्चनाभानि रत्नबीजफलानि च ।

दशयोजनगन्धो हि प्रसर्पति समन्ततः

॥ 35 ॥

श्लोक 37

तद्वनं रक्षितं राजन्वसन्तेनर्तुनानिशम् ।

पुष्पसिंहासनासीनः पुष्पच्छत्रविराजितः

॥ 36 ॥

श्लोक 38

पुष्पभूषाभूषितश्च पुष्पासवविघूर्णितः ।

मधुश्रीर्माधवश्रीश्च द्वे भार्ये तस्य सम्मते

॥ 37 ॥

श्लोक 39

क्रीडतः स्मेरवदने सुमस्तबककन्दुकैः ।

अतीव रम्यं विपिनं मधुस्रावि समन्ततः

॥ 38 ॥

श्लोक 40

दशयोजनपर्यन्तं कुसुमामोदवायुना ।

पूरितं दिव्यगन्धर्वैः साङ्गनैर्गानलोलुपैः

॥ 39 ॥

श्लोक 41

शोभितं तद्वनं दिव्यं मत्तकोकिलनादितम् ।

वसन्तलक्ष्मीसंयुक्तं कामिकामप्रवर्धनम्

॥ 40 ॥

श्लोक 42

ताम्रसालादुत्तरत्र सीससालः प्रकीर्तितः ।

समुच्छ्रायः स्मृतोऽप्यस्य सप्तयोजनसङ्ख्यया

॥ 41 ॥

श्लोक 43

सन्तानवाटिकामध्ये सालयोस्तु द्वयोर्नृप ।

दशयोजनगन्धस्तु प्रसूनानां समन्ततः

॥ 42 ॥

श्लोक 44

हिरण्याभानि कुसुमान्युत्फुल्लानि निरन्तरम् ।

अमृतद्रवसंयुक्तफलानि मधुराणि च

॥ 43 ॥

श्लोक 45

ग्रीष्मर्तुर्नायकस्तस्या वाटिकाया नृपोत्तम ।

शुक्रश्रीश्च शुचिश्रीश्च द्वे भार्ये तस्य सम्मते

॥ 44 ॥

श्लोक 46

सन्तापत्रस्तलोकास्तु वृक्षमूलेषु संस्थिताः ।

नानासिद्धैः परिवृतो नानादेवैः समन्वितः

॥ 45 ॥

श्लोक 47

विलासिनीनां बृन्दैस्तु चन्दनद्रवपङ्किलैः ।

पुष्पमालाभूषितैस्तु तालवृन्तकराम्बुजैः

॥ 46 ॥

श्लोक 48

प्रकारः शोभितो एजच्छीतलाम्बुनिषेविभिः ।

सीससालादुत्तरत्राप्यारकूटमयः शुभः

॥ 47 ॥

श्लोक 49

प्राकारो वर्तते राजन्मुनियोजनदैर्घ्यवान् ।

हरिचन्दनवृक्षाणां वाटी मध्ये तयोः स्मृता

॥ 48 ॥

श्लोक 50

सालयोरधिनाथस्तु वर्षर्तुर्मेघवाहनः ।

विद्युत्पिङ्गलनेत्रश्च जीमूतकवचः स्मृतः

॥ 49 ॥

श्लोक 51

वज्रनिर्घोषमुखरश्चेन्द्रधन्वा समन्ततः ।

सहस्रशो वारिधारा मुञ्चन्नास्ते गणावृतः

॥ 50 ॥

श्लोक 52

नभः श्रीश्च नभस्यश्रीः स्वरस्या रस्यमालिनी ।

अम्बा दुला निरत्निश्चाभ्रमन्ती मेघयन्तिका

॥ 51 ॥

श्लोक 53

वर्षयन्ती चिबुणिका वारिधारा च सम्मताः ।

वर्षर्तोर्द्वादश प्रोक्ताः शक्तयो मदविह्वलाः

॥ 52 ॥

श्लोक 54

नवपल्लववृक्षाश्च नवीनलतिकान्विताः ।

हरितानि तृणान्येव वेष्टिता यैर्धराऽखिला

॥ 53 ॥

श्लोक 55

नदीनदप्रवाहाश्च प्रवहन्ति च वेगतः ।

सरांसि कलुषाम्बूनि रागिचित्तसमानि च

॥ 54 ॥

श्लोक 56

वसन्ति देवाः सिद्धाश्च ये देवीकर्मकारिणः ।

वापीकूपतडागाश्च ये देव्यर्थं समर्पिताः

॥ 55 ॥

श्लोक 57

ते गणा निवसन्त्यत्र सविलासाश्च साङ्गनाः ।

आरकूटमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान्

॥ 56 ॥

श्लोक 58

पञ्चलोहात्मकः सालो मध्ये मन्दारवाटिका ।

नानापुष्पलताकीर्णा नानापल्लवशोभिता

॥ 57 ॥

श्लोक 59

अधिष्ठाताऽत्र सम्प्रोक्तः शरदृतुरनामयः ।

इषलक्ष्मीरूर्जलक्ष्मीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते

॥ 58 ॥

श्लोक 60

नानासिद्धा वसन्त्यत्र साङ्गनाः सपरिच्छदाः ।

पञ्चलोहमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान्

॥ 59 ॥

श्लोक 61

दीप्यमानो महाशृङ्गैर्वर्तते रौप्यसालकः ।

पारिजाताटवीमध्ये प्रसूनस्तबकान्विता

॥ 60 ॥

श्लोक 62

दशयोजनगन्धीनि कुसुमानि समन्ततः ।

मोदयन्ति गणान्सर्वान्ये देवीकर्मकारिणः

॥ 61 ॥

श्लोक 63

तत्राधिनाथः सम्प्रोक्तो हेमन्तर्तुर्महोज्ज्वलः ।

सगणः सायुधः सर्वान् रागिणो रञ्जयन्नपः

॥ 62 ॥

श्लोक 64

सहश्रीश्च सहस्यश्रीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते ।

वसन्ति तत्र सिद्धाश्च ये देवीव्रतकारिणः

॥ 63 ॥

श्लोक 65

रौप्यसालमयादग्रे सप्तयोजनदैर्घ्यवान् ।

सौवर्णसालः सम्प्रोक्तस्तप्तहाटककल्पितः

॥ 64 ॥

श्लोक 66

मध्ये कदम्बवाटी तु पुष्पपल्लवशोभिता ।

कदम्बमदिराधाराः प्रवर्तन्ते सहस्रशः

॥ 65 ॥

श्लोक 67

याभिर्निपीतपीताभिर्निजानन्दोऽनुभूयते ।

तत्राधिनाथः सम्प्रोक्तः शैशिरर्तुर्महोदयः

॥ 66 ॥

श्लोक 68

तपःश्रीश्च तपस्यश्रीर्द्वे भार्ये तस्य सम्मते ।

मोदमानः सहैताभ्यां वर्तते शिशिराकृतिः

॥ 67 ॥

श्लोक 69

नानाविलाससंयुक्तो नानागणसमावृतः ।

निवसन्ति महासिद्धा ये देवीदानकारिणः

॥ 68 ॥

श्लोक 70

नानाभोगसमुत्पन्नमहानन्दसमन्विताः ।

साङ्गनाः परिवारैस्तु सङ्घशः परिवारिताः

॥ 69 ॥

श्लोक 71

स्वर्णसालमयादग्रे मुनियोजनदैर्घ्यवान् ।

पुष्परागमयः सालः कुङ्कुमारुणविग्रहः

॥ 70 ॥

श्लोक 72

पुष्परागमयी भूमिर्वनान्युपवनानि च ।

रत्नवृक्षालवालाश्च पुष्परागमयाः स्मृताः

॥ 71 ॥

श्लोक 73

प्राकारो यस्य रत्नस्य तद्रत्नरचिता द्रुमाः ।

वनभूः पक्षिनश्चैव रत्नवर्णजलानि च

॥ 72 ॥

श्लोक 74

मण्डपा मण्डपस्तम्भाः सरान्सि कमलानि च ।

प्राकारे तत्र यद्यत्स्यात्तत्सर्वं तत्समं भवेत्

॥ 73 ॥

श्लोक 75

परिभाषेयमुद्दिष्टा रत्नसालादिषु प्रभो ।

तेजसा स्याल्लक्षगुणः पूर्वसालात्परो नृप

॥ 74 ॥

श्लोक 76

दिक्पाला निवसन्त्यत्र प्रतिब्रह्मान्डवर्तिनाम् ।

दिक्पालानां समष्ट्यात्मरूपाः स्फूर्जद्वरायुधाः

॥ 75 ॥

श्लोक 77

पूर्वाशायां समुत्तुङ्गशृङ्गा पूरमरावती ।

नानोपवनसंयुक्ता महेन्द्रस्तत्र राजते

॥ 76 ॥

श्लोक 78

स्वर्गशोभा च या स्वर्गे यावती स्यात्ततोऽधिका ।

समष्टिशतनेत्रस्य सहस्रगुणतः स्मृता

॥ 77 ॥

श्लोक 79

ऐरावतसमारूढो वज्रहस्तः प्रतापवान् ।

देवसेनापरिवृतो राजतेऽत्र शतक्रतुः

॥ 78 ॥

श्लोक 80

देवाङ्गनागणयुता शची तत्र विराजते ।

वह्निकोणे वह्निपुरी वह्निपूः सदृशी नृप

॥ 79 ॥

श्लोक 81

स्वाहास्वधासमायुक्तो वह्निस्तत्र विराजते ।

निजवाहनभूषाढ्यो निजदेवगणैर्वृतः

॥ 80 ॥

श्लोक 82

याम्याशायां यमपुरी तत्र दण्डधरो महान् ।

स्वभटैर्वेष्टितो राजन् चित्रगुप्तपुरोगमैः

॥ 81 ॥

श्लोक 83

निजशक्तियुतो भास्वत्तनयोऽस्ति यमो महान् ।

नैरृत्यां दिशि राक्षस्यां राक्षसैः परिवारितः

॥ 82 ॥

श्लोक 84

खड्गधारी स्फुरन्नास्ते निरृतिर्निजशक्तियुक् ।

वारुण्यां वरुणो राजा पाशधारी प्रतापवान्

॥ 83 ॥

श्लोक 85

महाझशसमारूढो वारुणीमधुविह्वलः ।

निजशक्तिसमायुक्तो निजयादोगणान्वितः

॥ 84 ॥

श्लोक 86

समास्ते वारुणे लोके वरुणानीरताकुलः ।

वायुकोणे वायुलोको वायुस्तत्राधितिष्ठति

॥ 85 ॥

श्लोक 87

वायुसाधनसंसिद्धयोगिभिः परिवारितः ।

ध्वजहस्तो विशालाक्षो मृगवाहनसंस्थितः

॥ 86 ॥

श्लोक 88

मरुद्गणैः परिवृतो निजशक्तिसमन्वितः ।

उत्तरस्यां दिशि महान्यक्षलोकोऽस्ति भूमिप

॥ 87 ॥

श्लोक 89

यक्षाधिराजस्तत्राऽऽस्ते वृद्धिऋद्ध्यादिशक्तिभिः ।

नवभिर्निधिभिर्युक्तस्तुन्दिलो धननायकः

॥ 88 ॥

श्लोक 90

मणिभद्रः पूर्णभद्रो मणिमान्मणिकन्धरः ।

मणिभूषो मणिस्रग्वी मणिकार्मुकधारकः

॥ 89 ॥

श्लोक 91

इत्यादियक्षसेनानीसहितो निजशक्तियुक् ।

ईशानकोणे सम्प्रोक्तो रुद्रलोको महत्तरः

॥ 90 ॥

श्लोक 92

अनर्घ्यरत्नखचितो यत्र रुद्रोऽधिदैवतम् ।

मन्युमान्दीप्तनयनो बद्धपृष्ठमहेषुधिः

॥ 91 ॥

श्लोक 93

स्फूर्जद्धनुर्वामहस्तोऽधिज्यधन्वभिरावृतः ।

स्वसमानैरसङ्ख्यातरुद्रैः शूलवरायुधैः

॥ 92 ॥

श्लोक 94

विकृतास्यैः करालास्यैर्वमद्वह्निभिरास्यतः ।

दशहस्तैः शतकरैः सहस्रभुजसंयुतैः

॥ 93 ॥

श्लोक 95

दशपादैर्दशग्रीवैस्त्रिनेत्रैरुग्रमूर्तिभिः ।

अन्तरिक्षचरा ये च ये च भूमिचराः स्मृताः

॥ 94 ॥

श्लोक 96

रुद्राध्याये स्मृता रुद्रास्तैः सर्वैश्च समावृतः ।

रुद्राणीकोटिसहितो भद्रकाल्यादिमातृभिः

॥ 95 ॥

श्लोक 97

नानाशक्तिसमाविष्टडामर्यादिगणावृतः ।

वीरभद्रादिसहितो रुद्रो राजन्विराजते

॥ 96 ॥

श्लोक 98

मुण्डमालाधरो नागवलयो नागकन्धरः ।

व्याघ्रचर्मपरीधानो गजचर्मोत्तरीयकः

॥ 97 ॥

श्लोक 99

चिताभस्माङ्गलिप्ताङ्गः प्रमथादिगणावृतः ।

निनदड्डमरुध्वानैर्बधिरीकृतदिम्मुखः

॥ 98 ॥

श्लोक 100

अट्टहासास्फोटशब्दैः सन्त्रासितनभस्तलः ।

भूतसङ्घसमाविष्टो भूतावासो महेश्वरः

॥ 99 ॥

श्लोक 101

ईशानदिक्पतिः सोऽयं नाम्ना चेशान एव च

॥ 100 ॥

श्लोक 102

इति श्रीदेवीभागवते महापुराणे द्वादशस्कन्धे मणिद्वीपवर्णनं नाम दशमोऽध्यायः ॥