Brahma Samhita

ब्रह्म संहिता

श्लोक 1

ईश्वरः परमः कृष्णः सच्चिदानन्दविग्रहः ।

अनादिरादिर्गोविन्दः सर्वकारणकारणम्

श्लोक 2

सहस्रपत्रकमलं गोकुलाख्यं महत्पदम् ।

तत्कर्णिकारं तद्धाम तदनन्ताशसम्भवम्

॥ 1 ॥

श्लोक 3

कर्णिकारं महद्यन्त्रं षट्कोणं वज्रकीलकम्

षडङ्ग षट्पदीस्थानं प्रकृत्या पुरुषेण च ।

प्रेमानन्दमहानन्दरसेनावस्थितं हि यत्

ज्योतीरूपेण मनुना कामबीजेन सङ्गतम्

॥ 2 ॥

श्लोक 4

तत्किञ्जल्कं तदंशानां तत्पत्राणि श्रियामपि

॥ 3 ॥

श्लोक 5

चतुरस्रं तत्परितः श्वेतद्वीपाख्यमद्भुतम् ।

चतुरस्रं चतुर्मूर्तेश्चतुर्धाम चतुष्कृतम् ।

चतुर्भिः पुरुषार्थैश्च चतुर्भिर्हेतुभिर्वृतम् ।

शूलैर्दशभिरानद्धमूर्ध्वाधो दिग्विदिक्ष्वपि ।

अष्टभिर्निधिभिर्जुष्टमष्टभिः सिद्धिभिस्तथा ।

मनुरूपैश्च दशभिर्दिक्पालैः परितो वृतम् ।

श्यामैर्गौरैश्च रक्तैश्च शुक्लैश्च पार्षदर्षभैः ।

शोभितं शक्तिभिस्ताभिरद्भुताभिः समन्ततः

॥ 4 ॥

श्लोक 6

एवं ज्योतिर्मयो देवः सदानन्दं परात्परः ।

आत्मारामस्य तस्यास्ति प्रकृत्या न समागमः

॥ 5 ॥

श्लोक 7

माययाऽरममाणस्य न वियोगस्तया सह ।

आत्मना रमया रेमे त्यक्तकालं सिसृक्षया

॥ 6 ॥

श्लोक 8

नियतिः सा रमादेवी तत्प्रिया तद्वशं तदा ।

तल्लिङ्गं भगवान् शम्भुर्जोतिरूपः सनातनः ।

या योनिः सापराशक्तिः कामो बीजं महद्धरेः

॥ 7 ॥

श्लोक 9

लिङ्गयोन्यात्मिका जाता इमा माहेश्वरी प्रजाः

॥ 8 ॥

श्लोक 10

शक्तिमान् पुरुषः सोऽयं लिङ्गरूपी महेश्वरः ।

तस्मिन्नाविरभूल्लिङ्गे महाविष्णुर्जगत्पतिः

॥ 9 ॥

श्लोक 11

सहस्रशीर्षा पुरुषः सहस्राक्षः सहस्रपात् ।

सहस्रबाहुर्विश्वात्मा सहस्रांशः सहस्रसूः

॥ 10 ॥

श्लोक 12

नारायणः स भगवानापस्तस्मात्सनातनात् ।

आविरासीत्कारणार्णो निधिः सङ्कर्षणात्मकः ।

योगनिद्रां गतस्तस्मिन् सहस्रांशः स्वयं महान्

॥ 11 ॥

श्लोक 13

तद्रोमबिल जालेषु बीजं सङ्कर्षणस्य च ।

हैमान्यण्डानि जातानि महाभूतावृतानि तु

॥ 12 ॥

श्लोक 14

प्रत्यण्डमेवमेकांशादेकांशाद्विशति स्वयम् ।

सहस्रमूर्धा विश्वात्मा महाविष्णुः सनातनः

॥ 13 ॥

श्लोक 15

वामाङ्गादसृजद्विष्णुं दक्षिणाङ्गात्प्रजापतिम् ।

ज्योतिर्लिङ्गमयं शम्भुं कूर्चदेशादवासृजत्

॥ 14 ॥

श्लोक 16

अहङ्कारात्मकं विश्वं तस्मादेतद्व्यजायत

॥ 15 ॥

श्लोक 17

अथ तैस्त्रिविधैर्वेशैर्लीलामुद्वहतः किल ।

योगनिद्रा भगवती तस्य श्रीरिव सङ्गता

॥ 16 ॥

श्लोक 18

ससृक्षायां ततो नाभेस्तस्य पद्मं विनिर्ययौ ।

तन्नालं हेमनलिनं ब्रह्मणो लोकमद्भुतम्

॥ 17 ॥

श्लोक 19

तत्त्वानि पूर्वरूढानि कारणानि परस्परम् ।

समवायाप्रयोगाच्च विभिन्नानि पृथक् पृथक् ।

चिच्छक्त्या सज्जमानोऽथ भगवानादिपूरुषः ।

योजयन्मायया देवो योगनिद्रामकल्पयत्

॥ 18 ॥

श्लोक 20

योजयित्वा तु तान्येव प्रविवेश स्वयं गुहाम् ।

गुहां प्रविष्टे तस्मिंस्तु जीवात्मा प्रतिबुध्यते

॥ 19 ॥

श्लोक 21

स नित्यो नित्यसम्बन्धः प्रकृतिश्च परैव सा

॥ 20 ॥

श्लोक 22

एवं सर्वात्मसम्बन्धं नाभ्यां पद्मं हरेरभूत् ।

तत्र ब्रह्माभवद्भूयश्चतुर्वेदी चतुर्मुखः

॥ 21 ॥

श्लोक 23

स जातो भगवच्छक्त्या तत्कालं किल चोदितः ।

सिसृक्षायां मतिं चक्रे पूर्वसंस्कारसंस्कृतः ।

ददर्श केवलं ध्वान्तं नान्यत्किमपि सर्वतः

॥ 22 ॥

श्लोक 24

उवाच पुरतस्तस्मै तस्य दिव्या सरस्वती ।

कामः कृष्णाय गोविन्द हे गोपीजन इत्यपि ।

वल्लभाय प्रिया वह्नेर्मन्त्रं ते दास्यति प्रियम्

॥ 23 ॥

श्लोक 25

तपस्त्वं तप एतेन तव सिद्धिर्भविष्यति

॥ 24 ॥

श्लोक 26

अथ तेपे स सुचिरं प्रीणन् गोविन्दमव्ययम् ।

श्वेतद्वीपपतिं कृष्णं गोलोकस्थं परात्परम् ।

प्रकृत्या गुणरूपिण्या रूपिण्या पर्युपासितम् ।

सहस्रदलसम्पन्ने कोटिकिञ्जल्कबृंहिते ।

भूमिश्चिन्तामणिस्तत्र कर्णिकारे महासने ।

समासीनं चिदानन्दं ज्योतिरूपं सनातनम् ।

शब्दब्रह्ममयं वेणुं वादयन्तं मुखाम्बुजे ।

विलासिनीगणवृतं स्वैः स्वैरंशैरभिष्टुतम्

॥ 25 ॥

श्लोक 27

अथ वेणुनिनादस्य त्रयीमूर्तिमयी गतिः ।

स्फुरन्ती प्रविवेशाशु मुखाब्जानि स्वयम्भुवः ।

गायत्रीं गायतस्तस्मादधिगत्य सरोजजः ।

संस्कृतश्चादिगुरुणा द्विजतामगमत्ततः

॥ 26 ॥

श्लोक 28

त्रय्या प्रबुद्धोऽथ विधिर्विज्ञाततत्त्वसागरः ।

तुष्टाव वेदसारेण स्तोत्रेणानेन केशवम्

॥ 27 ॥

श्लोक 29

चिन्तामणिप्रकरसद्मसु कल्पवृक्ष

लक्षावृतेषु सुरभीरभिपालयन्तम् ।

लक्ष्मीसहस्रशतसम्भ्रमसेव्यमानं

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 28 ॥

श्लोक 30

वेणुं क्वणन्तमरविन्ददलायताक्षं

बर्हावतंसमसिताम्बुदसुन्दराङ्गम् ।

कन्दर्पकोटिकमनीयविशेषशोभं

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 29 ॥

श्लोक 31

आलोलचन्द्रकलसद्वनमाल्यवंशी-

-रत्नाङ्गदं प्रणयकेलिकलाविलासम् ।

श्यामं त्रिभङ्गललितं नियतप्रकाशं

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 30 ॥

श्लोक 32

अङ्गानि यस्य सकलेन्द्रियवृत्तिमन्ति

पश्यन्ति पान्ति कलयन्ति चिरं जगन्ति ।

आनन्दचिन्मयसदुज्ज्वलविग्रहस्य

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 31 ॥

श्लोक 33

अद्वैतमच्युतमनादिमनन्तरूपं

आद्यं पुराणपुरुषं नवयौवनं च ।

वेदेषु दुर्लभमदुर्लभमात्मभक्तौ

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 32 ॥

श्लोक 34

पन्थास्तु कोटिशतवत्सरसम्प्रगम्यो

वायोरथापि मनसो मुनिपुङ्गवानाम् ।

सोऽप्यस्ति यत्प्रपदसीम्न्यविचिन्त्यतत्त्वे

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 33 ॥

श्लोक 35

एकोऽप्यसौ रचयितुं जगदण्डकोटिं

यच्छक्तिरस्ति जगदण्डचया यदन्तः ।

अण्डान्तरस्थपरमाणुचयान्तरस्थं

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 34 ॥

श्लोक 36

यद्भावभावितधियो मनुजास्तथैव

सम्प्राप्य रूपमहिमासनयानभूषाः ।

सूक्तैर्यमेव निगमप्रथितैः स्तुवन्ति

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 35 ॥

श्लोक 37

आनन्दचिन्मयरसप्रतिभाविताभि-

-स्ताभिर्य एव निजरूपतया कलाभिः ।

गोलोक एव निवसत्यखिलात्मभूतो

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 36 ॥

श्लोक 38

प्रेमाञ्जनच्छुरितभक्तिविलोचनेन

सन्तः सदैव हृदयेषु विलोकयन्ति ।

यं श्यामसुन्दरमचिन्त्यगुणस्वरूपं

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 37 ॥

श्लोक 39

रामादिमूर्तिषु कलानियमेन तिष्ठन्

नानावतारमकरोद्भुवनेषु किन्तु ।

कृष्णः स्वयं समभवत्परमः पुमान् यो

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 38 ॥

श्लोक 40

यस्य प्रभा प्रभवतो जगदण्डकोटि-

-कोटिष्वशेषवसुधादि विभूतिभिन्नम् ।

तद्ब्रह्म निष्कलमनन्तमशेषभूतं

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 39 ॥

श्लोक 41

माया हि यस्य जगदण्डशतानि सूते

त्रैगुण्यतद्विषयवेदवितायमाना ।

सत्त्वावलम्बिपरसत्त्वं विशुद्धसत्त्वं

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 40 ॥

श्लोक 42

आनन्दचिन्मयरसात्मतया मनःसु

यः प्राणिनां प्रतिफलन् स्मरतामुपेत्य ।

लीलायितेन भुवनानि जयत्यजस्रं

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 41 ॥

श्लोक 43

गोलोकनाम्नि निजधाम्नि तले च तस्य

देवि महेशहरिधामसु तेषु तेषु ।

ते ते प्रभावनिचया विहिताश्च येन

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 42 ॥

श्लोक 44

सृष्टिस्थितिप्रलयसाधनशक्तिरेका

छायेव यस्य भुवनानि बिभर्ति दुर्गा ।

इच्छानुरूपमपि यस्य च चेष्टते सा

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 43 ॥

श्लोक 45

क्षीरं यथा दधि विकारविशेषयोगात्

सञ्जायते न हि ततः पृथगस्ति हेतोः ।

यः शम्भुतामपि तथा समुपैति कार्या-

-द्गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 44 ॥

श्लोक 46

दीपार्चिरेव हि दशान्तरमभ्युपेत्य

दीपायते विवृतहेतुसमानधर्मा ।

यस्तादृगेव हि च विष्णुतया विभाति

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 45 ॥

श्लोक 47

यः कारणार्णवजले भजति स्म योग-

-निद्रामनन्तजगदण्डसरोमकूपः ।

आधारशक्तिमवलम्ब्य परां स्वमूर्तिं

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 46 ॥

श्लोक 48

यस्यैकनिश्वसितकालमथावलम्ब्य

जीवन्ति लोमबिलजा जगदण्डनाथाः ।

विष्णुर्महान् स इह यस्य कलाविशेषो

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 47 ॥

श्लोक 49

भास्वान् यथाश्मशकलेषु निजेषु तेजः

स्वीयं कियत्प्रकटयत्यपि तद्वदत्र ।

ब्रह्मा य एष जगदण्डविधानकर्ता

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 48 ॥

श्लोक 50

यत्पादपल्लवयुगं विनिधाय कुम्भ-

-द्वन्द्वे प्रणामसमये स गणाधिराजः ।

विघ्नान् विहन्तुमलमस्य जगत्त्रयस्य

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 49 ॥

श्लोक 51

अग्निर्मही गगनमम्बु मरुद्दिशश्च

कालस्तथात्ममनसीति जगत्त्रयाणि ।

यस्माद्भवन्ति विभवन्ति विशन्ति यं च

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 50 ॥

श्लोक 52

यच्चक्षुरेष सविता सकलग्रहाणां

राजा समस्तसुरमूर्तिरशेषतेजाः ।

यस्याज्ञया भ्रमति सम्भृतकालचक्रो

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 51 ॥

श्लोक 53

धर्मोऽथ पापनिचयः श्रुतयस्तपांसि

ब्रह्मादिकीटपतगावधयश्च जीवाः ।

यद्दतमात्रविभवप्रकटप्रभावा

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 52 ॥

श्लोक 54

यस्त्विन्द्रगोपमथवेन्द्रमहो स्वकर्म-

-बन्धानुरूपफलभाजनमातनोति ।

कर्माणि निर्दहति किन्तु च भक्तिभाजां

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 53 ॥

श्लोक 55

यं क्रोधकामसहजप्रणयादिभीति-

-वात्सल्यमोहगुरुगौरवसेव्यभावैः ।

सञ्चिन्त्य तस्य सदृशीं तनुमापुरेते

गोविन्दमादिपुरुषं तमहं भजामि

॥ 54 ॥

श्लोक 56

श्रियः कान्ताः कान्तः परमपुरुषः कल्पतरवो

द्रुमा भूमिश्चिन्तामणिगणमयि तोयममृतम् ।

कथा गानं नाट्यं गमनमपि वंशी प्रियसखि

चिदानन्दं ज्योतिः परमपि तदास्वाद्यमपि च ।

स यत्र क्षीराब्धिः स्रवति सुरभीभ्यश्च सुमहान्

निमेषार्धाख्यो वा व्रजति न हि यत्रापि समयः ।

भजे श्वेतद्वीपं तमहमिह गोलोकमिति यं

विदन्तस्ते सन्तः क्षितिविरलचाराः कतिपये

॥ 55 ॥

श्लोक 57

अथोवाच महाविष्णुर्भगवन्तं प्रजापतिम् ।

ब्रह्मन् महत्त्वविज्ञाने प्रजासर्गे च चेन्मतिः ।

पञ्चश्लोकीमिमां विद्यां वत्स दत्तां निबोध मे

॥ 56 ॥

श्लोक 58

प्रबुद्धे ज्ञानभक्तिभ्यामात्मन्यानन्दचिन्मयी ।

उदेत्यनुत्तमा भक्तिर्भगवत्प्रेमलक्षणा

॥ 57 ॥

श्लोक 59

प्रमाणैस्तत् सदाचारैस्तदभ्यासैर्निरन्तरम् ।

बोधयनात्मनात्मानं भक्तिमप्युत्तमां लभेत्

॥ 58 ॥

श्लोक 60

यस्याः श्रेयस्करं नास्ति यया निर्वृतिमाप्नुयात् ।

या साधयति मामेव भक्तिं तामेव साधयेत्

॥ 59 ॥

श्लोक 61

धर्मानन्यान् परित्यज्य मामेकं भज विश्वसन् ।

यादृशी यादृशी श्रद्धा सिद्धिर्भवति तादृशी ।

कुर्वन्निरन्तरं कर्म लोकोऽयमनुवर्तते ।

तेनैव कर्मणा ध्यायन्मां परां भक्तिमिच्छति

॥ 60 ॥

श्लोक 62

अहं हि विश्वस्य चराचरस्य

बीजं प्रधानं प्रकृतिः पुमांश्च ।

मयाहितं तेज इदं बिभर्षि

विधे विधेहि त्वमथो जगन्ति

॥ 61 ॥

श्लोक 63

इति श्री ब्रह्म संहिता सम्पूर्णम् ।