Stotram - Sacred Scripture

Viveka Chudamani

Viveka Chudamani

Viveka Chudamani

Stotram
Unknown
577 Verses
110%

viveka chUDAmaNi

shloka 1

sarvavedAntasiddhAntagocharaM tamagocharam |

govindaM paramAnandaM sadguruM praNato.asmyaham || 1||

jantUnAM narajanma durlabhamataH puMstvaM tato vipratA

tasmAdvaidikadharmamArgaparatA vidvattvamasmAtparam |

AtmAnAtmavivechanaM svanubhavo brahmAtmanA saMsthitiH

muktirno shatajanmakoTisukRRitaiH puNyairvinA labhyate || 2|| (pAThabhedaH - shatakoTijanmasu kRRitaiH)

durlabhaM trayamevaitaddevAnugrahahetukam |

manuShyatvaM mumukShutvaM mahApuruShasaMshrayaH || 3||

labdhvA kathanchinnarajanma durlabhaM (pAThabhedaH - kathanchin)

tatrApi puMstvaM shrutipAradarshanam |

yastvAtmamuktau na yateta mUDhadhIH

sa hyAtmahA svaM vinihantyasadgrahAt || 4|| (pAThabhedaH - AtmahA svaM)

itaH ko nvasti mUDhAtmA yastu svArthe pramAdyati |

durlabhaM mAnuShaM dehaM prApya tatrApi pauruSham || 5||

vadantu shAstrANi yajantu devAn (pAThabhedaH - paThantu)

kurvantu karmANi bhajantu devatAH |

Atmaikyabodhena vinApi mukti- (pAThabhedaH - vinA vimuktiH na)

rna sidhyati brahmashatAntare.api || 6||

amRRitattvasya nAshAsti vittenetyeva hi shrutiH |

bravIti karmaNo mukterahetutvaM sphuTaM yataH || 7||

ato vimuktyai prayateta vidvAn

sannyastabAhyArthasukhaspRRihaH san |

santaM mahAntaM samupetya deshikaM

tenopadiShTArthasamAhitAtmA || 8||

uddharedAtmanA.a.atmAnaM magnaM saMsAravAridhau |

yogArUDhatvamAsAdya samyagdarshananiShThayA || 9||

sannyasya sarvakarmANi bhavabandhavimuktaye |

yatyatAM paNDitairdhIrairAtmAbhyAsa upasthitaiH || 10||

chittasya shuddhaye karma na tu vastUpalabdhaye |

vastusiddhirvichAreNa na ki~nchitkarmakoTibhiH || 11||

samyagvichArataH siddhA rajjutattvAvadhAraNA |

bhrAntoditamahAsarpabhayaduHkhavinAshinI || 12|| (pAThabhedaH - bhrAntyo)

arthasya nishchayo dRRiShTo vichAreNa hitoktitaH |

na snAnena na dAnena prANAyAmashatena vA || 13||

adhikAriNamAshAste phalasiddhirvisheShataH |

upAyA deshakAlAdyAH santyasminsahakAriNaH || 14|| (pAThabhedaH - santyasyAM)

ato vichAraH kartavyo jij~nAsorAtmavastunaH ||

samAsAdya dayAsindhuM guruM brahmaviduttamam || 15||

medhAvI puruSho vidvAnUhApohavichakShaNaH |

adhikAryAtmavidyAyAmuktalakShaNalakShitaH || 16||

vivekino viraktasya shamAdiguNashAlinaH |

mumukShoreva hi brahmajij~nAsAyogyatA matA || 17||

sAdhanAnyatra chatvAri kathitAni manIShibhiH |

yeShu satsveva sanniShThA yadabhAve na sidhyati || 18||

Adau nityAnityavastuvivekaH parigaNyate |

ihAmutraphalabhogavirAgastadanantaram |

shamAdiShaTkasampattirmumukShutvamiti sphuTam || 19||

brahma satyaM jaganmithyetyevaMrUpo vinishchayaH |

so.ayaM nityAnityavastuvivekaH samudAhRRitaH || 20||

tadvairAgyaM jihAsA yA darshanashravaNAdibhiH | (pAThabhedaH - jugupsA yA)

dehAdibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pAThabhedaH - bhogyavastuni)

virajya viShayavrAtAddoShadRRiShTyA muhurmuhuH |

svalakShye niyatAvasthA manasaH shama uchyate || 22||

viShayebhyaH parAvartya sthApanaM svasvagolake |

ubhayeShAmindriyANAM sa damaH parikIrtitaH |

bAhyAnAlambanaM vRRittereShoparatiruttamA || 23||

sahanaM sarvaduHkhAnAmapratIkArapUrvakam |

chintAvilAparahitaM sA titikShA nigadyate || 24||

shAstrasya guruvAkyasya satyabuddhyavadhAraNam | (pAThabhedaH - satyabuddhyAvadhAraNA)

sA shraddhA kathitA sadbhiryayA vastUpalabhyate || 25||

sarvadA sthApanaM buddheH shuddhe brahmaNi sarvadA | (pAThabhedaH - samyagAsthApanaM)

tatsamAdhAnamityuktaM na tu chittasya lAlanam || 26||

ahaNkArAdidehAntAn bandhAnajnAnakalpitAn |

svasvarUpAvabodhena moktumichChA mumukShutA || 27||

mandamadhyamarUpApi vairAgyeNa shamAdinA |

prasAdena guroH seyaM pravRRiddhA sUyate phalam || 28||

vairAgyaM cha mumukShutvaM tIvraM yasya tu vidyate |

tasminnevArthavantaH syuH phalavantaH shamAdayaH || 29||

etayormandatA yatra viraktatvamumukShayoH |

marau salilavattatra shamAderbhAnamAtratA || 30||

mokShakAraNasAmagryAM bhaktireva garIyasI |

svasvarUpAnusandhAnaM bhaktirityabhidhIyate || 31||

svAtmatattvAnusandhAnaM bhaktirityapare jaguH |

uktasAdhanasampannastattvajij~nAsurAtmanaH |

upasIdedguruM prAj~naM yasmAdbandhavimokShaNam || 32||

shrotriyo.avRRijino.akAmahato yo brahmavittamaH |

brahmaNyuparataH shAnto nirindhana ivAnalaH |

ahetukadayAsindhurbandhurAnamatAM satAm || 33||

tamArAdhya guruM bhaktyA prahvaprashrayasevanaiH | (pAThabhedaH - prahvaH)

prasannaM tamanuprApya pRRichChejj~nAtavyamAtmanaH || 34||

svAminnamaste natalokabandho

kAruNyasindho patitaM bhavAbdhau |

mAmuddharAtmIyakaTAkShadRRiShTyA

RRijvyAtikAruNyasudhAbhivRRiShTyA || 35||

durvArasaMsAradavAgnitaptaM

dodhUyamAnaM duradRRiShTavAtaiH |

bhItaM prapannaM paripAhi mRRityoH

sharaNyamanyadyadahaM na jAne || 36|| (pAThabhedaH - anyaM)

shAntA mahAnto nivasanti santo

vasantavallokahitaM charantaH |

tIrNAH svayaM bhImabhavArNavaM janA-

nahetunAnyAnapi tArayantaH || 37||

ayaM svabhAvaH svata eva yatpara-

shramApanodapravaNaM mahAtmanAm |

sudhAMshureSha svayamarkakarkasha-

prabhAbhitaptAmavati kShitiM kila || 38||

brahmAnandarasAnubhUtikalitaiH pUtaiH sushItairyutai- (pAThabhedaH - sushItaiH sitaiH)

ryuShmadvAkkalashojjhitaiH shrutisukhairvAkyAmRRitaiH sechaya |

santaptaM bhavatApadAvadahanajvAlAbhirenaM prabho

dhanyAste bhavadIkShaNakShaNagateH pAtrIkRRitAH svIkRRitAH || 39||

kathaM tareyaM bhavasindhumetaM

kA vA gatirme katamo.astyupAyaH |

jAne na ki~nchitkRRipayA.ava mAM prabho

saMsAraduHkhakShatimAtanuShva || 40||

tathA vadantaM sharaNAgataM svaM

saMsAradAvAnalatApataptam |

nirIkShya kAruNyarasArdradRRiShTyA

dadyAdabhItiM sahasA mahAtmA || 41||

vidvAn sa tasmA upasattimIyuShe

mumukShave sAdhu yathoktakAriNe |

prashAntachittAya shamAnvitAya

tattvopadeshaM kRRipayaiva kuryAt || 42||

mA bhaiShTa vidvaMstava nAstyapAyaH

saMsArasindhostaraNe.astyupAyaH |

yenaiva yAtA yatayo.asya pAraM

tameva mArgaM tava nirdishAmi || 43||

astyupAyo mahAnkashchitsaMsArabhayanAshanaH |

tena tIrtvA bhavAmbhodhiM paramAnandamApsyasi || 44||

vedAntArthavichAreNa jAyate j~nAnamuttamam |

tenAtyantikasaMsAraduHkhanAsho bhavatyanu || 45||

shraddhAbhaktidhyAnayogAnmumukShoH

mukterhetUnvakti sAkShAchChrutergIH |

yo vA eteShveva tiShThatyamuShya

mokSho.avidyAkalpitAddehabandhAt || 46||

aj~nAnayogAtparamAtmanastava

hyanAtmabandhastata eva saMsRRitiH |

tayorvivekoditabodhavahniH

aj~nAnakAryaM pradahetsamUlam || 47||

shiShya uvAcha |

kRRipayA shrUyatAM svAminprashno.ayaM kriyate mayA |

yaduttaramahaM shrutvA kRRitArthaH syAM bhavanmukhAt || 48||

ko nAma bandhaH kathameSha AgataH

kathaM pratiShThAsya kathaM vimokShaH |

ko.asAvanAtmA paramaH ka AtmA

tayorvivekaH kathametaduchyatAm || 49||

shrIguruvAcha |

dhanyo.asi kRRitakRRityo.asi pAvitaM te kulaM tvayA | (pAThabhedaH - pAvitaM)

yadavidyAbandhamuktyA brahmIbhavitumichChasi || 50||

RRiNamochanakartAraH pituH santi sutAdayaH |

bandhamochanakartA tu svasmAdanyo na kashchana || 51||

mastakanyastabhArAderduHkhamanyairnivAryate |

kShudhAdikRRitaduHkhaM tu vinA svena na kenachit || 52||

pathyamauShadhasevA cha kriyate yena rogiNA |

ArogyasiddhirdRRiShTA.asya nAnyAnuShThitakarmaNA || 53||

vastusvarUpaM sphuTabodhachakShuShA

svenaiva vedyaM na tu paNDitena |

chandrasvarUpaM nijachakShuShaiva

j~nAtavyamanyairavagamyate kim || 54||

avidyAkAmakarmAdipAshabandhaM vimochitum |

kaH shaknuyAdvinA.a.atmAnaM kalpakoTishatairapi || 55||

na yogena na sA~Nkhyena karmaNA no na vidyayA |

brahmAtmaikatvabodhena mokShaH sidhyati nAnyathA || 56||

vINAyA rUpasaundaryaM tantrIvAdanasauShThavam |

prajAra~njanamAtraM tanna sAmrAjyAya kalpate || 57||

vAgvaikharI shabdajharI shAstravyAkhyAnakaushalam |

vaiduShyaM viduShAM tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||

avij~nAte pare tattve shAstrAdhItistu niShphalA |

vij~nAte.api pare tattve shAstrAdhItistu niShphalA || 59||

shabdajAlaM mahAraNyaM chittabhramaNakAraNam |

ataH prayatnAjjnAtavyaM tattvajnaistattvamAtmanaH || 60|| tattvaj~nAttattva

ajnAnasarpadaShTasya brahmajnAnauShadhaM vinA |

kimu vedaishcha shAstraishcha kimu mantraiH kimauShadhaiH || 61||

na gachChati vinA pAnaM vyAdhirauShadhashabdataH |

vinA.aparokShAnubhavaM brahmashabdairna muchyate || 62||

akRRitvA dRRishyavilayamaj~nAtvA tattvamAtmanaH |

brahmashabdaiH kuto muktiruktimAtraphalairnRRiNAm || 63|| (pAThabhedaH - bAhyashabdaiH)

akRRitvA shatrusaMhAramagatvAkhilabhUshriyam |

rAjAhamiti shabdAnno rAjA bhavitumarhati || 64||

AptoktiM khananaM tathoparishilAdyutkarShaNaM svIkRRitiM (pAThabhedaH - parishilApAkarShaNaM)

nikShepaH samapekShate na hi bahiHshabdaistu nirgachChati |

tadvadbrahmavidopadeshamananadhyAnAdibhirlabhyate

mAyAkAryatirohitaM svamamalaM tattvaM na duryuktibhiH || 65||

tasmAtsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |

svaireva yatnaH kartavyo rogAdAviva paNDitaiH || 66|| (pAThabhedaH - rogAderiva)

yastvayAdya kRRitaH prashno varIyA~nChAstravinmataH | (pAThabhedaH - sammataH)

sUtraprAyo nigUDhArtho j~nAtavyashcha mumukShubhiH || 67||

shaRRiNuShvAvahito vidvanyanmayA samudIryate |

tadetachChravaNAtsadyo bhavabandhAdvimokShyase || 68||

mokShasya hetuH prathamo nigadyate

vairAgyamatyantamanityavastuShu |

tataH shamashchApi damastitikShA

nyAsaH prasaktAkhilakarmaNAM bhRRisham || 69||

tataH shrutistanmananaM satattva-

dhyAnaM chiraM nityanirantaraM muneH |

tato.avikalpaM parametya vidvAn

ihaiva nirvANasukhaM samRRichChati || 70||

yadboddhavyaM tavedAnImAtmAnAtmavivechanam |

taduchyate mayA samyak shrutvAtmanyavadhAraya || 71||

majjAsthimedaHpalaraktacharma-

tvagAhvayairdhAtubhirebhiranvitam |

pAdoruvakShobhujapRRiShThamastakaiH

aNgairupANgairupayuktametat || 72||

ahammameti prathitaM sharIraM

mohAspadaM sthUlamitIryate budhaiH |

nabhonabhasvaddahanAmbubhUmayaH

sUkShmANi bhUtAni bhavanti tAni || 73||

parasparAMshairmilitAni bhUtvA

sthUlAni cha sthUlasharIrahetavaH |

mAtrAstadIyA viShayA bhavanti

shabdAdayaH pa~ncha sukhAya bhoktuH || 74||

ya eShu mUDhA viShayeShu baddhA

rAgorupAshena sudurdamena |

AyAnti niryAntyadha UrdhvamuchchaiH

svakarmadUtena javena nItAH || 75||

shabdAdibhiH panchabhireva pancha

pa~nchatvamApuH svaguNena baddhAH |

kuraNgamAtaNgapata~NgamIna-

bhRRiNgA naraH panchabhira~nchitaH kim || 76||

doSheNa tIvro viShayaH kRRiShNasarpaviShAdapi |

viShaM nihanti bhoktAraM draShTAraM chakShuShApyayam || 77||

viShayAshAmahApAshAdyo vimuktaH sudustyajAt |

sa eva kalpate muktyai nAnyaH ShaTshAstravedyapi || 78||

ApAtavairAgyavato mumukShUn

bhavAbdhipAraM pratiyAtumudyatAn |

AshAgraho majjayate.antarAle

nigRRihya kaNThe vinivartya vegAt || 79||

viShayAkhyagraho yena suviraktyasinA hataH |

sa gachChati bhavAmbhodheH pAraM pratyUhavarjitaH || 80||

viShamaviShayamArgairgachChato.anachChabuddheH (pAThabhedaH - viShayamArge gachChato)

pratipadamabhiyAto mRRityurapyeSha viddhi | (pAThabhedaH - pratipadamabhighAto mRRityurapyeSha siddhaH)

hitasujanagurUktyA gachChataH svasya yuktyA

prabhavati phalasiddhiH satyamityeva viddhi || 81||

mokShasya kA~NkShA yadi vai tavAsti

tyajAtidUrAdviShayAnviShaM yathA |

pIyUShavattoShadayAkShamArjava-

prashAntidAntIrbhaja nityamAdarAt || 82||

anukShaNaM yatparihRRitya kRRityaM

anAdyavidyAkRRitabandhamokShaNam |

dehaH parArtho.ayamamuShya poShaNe

yaH sajjate sa svamanena hanti || 83||

sharIrapoShaNArthI san ya AtmAnaM didRRikShati | (pAThabhedaH - didRRikShate)

grAhaM dArudhiyA dhRRitvA nadIM tartuM sa gachChati || 84|| (pAThabhedaH - sa ichChati)

moha eva mahAmRRityurmumukShorvapurAdiShu |

moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||

mohaM jahi mahAmRRityuM dehadArasutAdiShu |

yaM jitvA munayo yAnti tadviShNoH paramaM padam || 86||

tvaNmAMsarudhirasnAyumedomajjAsthisaNkulam |

pUrNaM mUtrapurIShAbhyAM sthUlaM nindyamidaM vapuH || 87||

pa~nchIkRRitebhyo bhUtebhyaH sthUlebhyaH pUrvakarmaNA |

samutpannamidaM sthUlaM bhogAyatanamAtmanaH |

avasthA jAgarastasya sthUlArthAnubhavo yataH || 88||

bAhyendriyaiH sthUlapadArthasevAM

srakchandanastryAdivichitrarUpAm |

karoti jIvaH svayametadAtmanA

tasmAtprashastirvapuSho.asya jAgare || 89||

sarvo.api bAhyasaMsAraH puruShasya yadAshrayaH |

viddhi dehamidaM sthUlaM gRRihavadgRRihamedhinaH || 90||

sthUlasya sambhavajarAmaraNAni dharmAH

sthaulyAdayo bahuvidhAH shishutAdyavasthAH |

varNAshramAdiniyamA bahudhA.a.amayAH syuH

pUjAvamAnabahumAnamukhA visheShAH || 91||

buddhIndriyANi shravaNaM tvagakShi

ghrANaM cha jihvA viShayAvabodhanAt |

vAkpANipAdA gudamapyupasthaH (pAThabhedaH - upasthaM)

karmendriyANi pravaNena karmasu || 92|| (pAThabhedaH - pravaNAni)

nigadyate.antaHkaraNaM manodhIH

aha~NkRRitishchittamiti svavRRittibhiH |

manastu sa~NkalpavikalpanAdibhiH

buddhiH padArthAdhyavasAyadharmataH || 93||

atrAbhimAnAdahamityaha~NkRRitiH |

svArthAnusandhAnaguNena chittam || 94||

prANApAnavyAnodAnasamAnA bhavatyasau prANaH |

svayameva vRRittibhedAdvikRRitibhedAtsuvarNasalilAdivat || 95|| (pAThabhedaH - vikRRiterbhedAtsuvarNasalilamiva)

vAgAdi pancha shravaNAdi pancha

prANAdi panchAbhramukhAni pancha |

buddhyAdyavidyApi cha kAmakarmaNI

puryaShTakaM sUkShmasharIramAhuH || 96||

idaM sharIraM sha{}RRiNu sUkShmasanjnitaM

liNgaM tvapanchIkRRitabhUtasambhavam |

savAsanaM karmaphalAnubhAvakaM

svAj~nAnato.anAdirupAdhirAtmanaH || 97||

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthA

svamAtrasheSheNa vibhAti yatra |

svapne tu buddhiH svayameva jAgrat

kAlInanAnAvidhavAsanAbhiH || 98||

kartrAdibhAvaM pratipadya rAjate

yatra svayaM bhAti hyayaM parAtmA | (pAThabhedaH - svaya~njyotirayaM)

dhImAtrakopAdhirasheShasAkShI

na lipyate tatkRRitakarmaleshaiH | karmalepaiH

yasmAdasa~Ngastata eva karmabhiH

na lipyate ki~nchidupAdhinA kRRitaiH || 99||

sarvavyApRRitikaraNaM li~NgamidaM syAchchidAtmanaH puMsaH |

vAsyAdikamiva takShNastenaivAtmA bhavatyasa~Ngo.ayam || 100||

andhatvamandatvapaTutvadharmAH

sauguNyavaiguNyavashAddhi chakShuShaH |

bAdhiryamUkatvamukhAstathaiva

shrotrAdidharmA na tu vetturAtmanaH || 101||

uchChvAsaniHshvAsavijRRimbhaNakShu-

tprasyandanAdyutkramaNAdikAH kriyAH | (pAThabhedaH - praspandanAdy)

prANAdikarmANi vadanti tajnAH (pAThabhedaH - tajjnAH)

prANasya dharmAvashanApipAse || 102||

antaHkaraNameteShu chakShurAdiShu varShmaNi |

ahamityabhimAnena tiShThatyAbhAsatejasA || 103||

ahaNkAraH sa vijneyaH kartA bhoktAbhimAnyayam |

sattvAdiguNayogena chAvasthAtrayamashnute || 104|| (pAThabhedaH - yogenAvasthAtritayamshnute)

viShayANAmAnukUlye sukhI duHkhI viparyaye |

sukhaM duHkhaM cha taddharmaH sadAnandasya nAtmanaH || 105||

AtmArthatvena hi preyAnviShayo na svataH priyaH |

svata eva hi sarveShAmAtmA priyatamo yataH |

tata AtmA sadAnando nAsya duHkhaM kadAchana || 106||

yatsuShuptau nirviShaya AtmAnando.anubhUyate |

shrutiH pratyakShamaitihyamanumAnaM cha jAgrati || 107||

avyaktanAmnI parameshashaktiH

anAdyavidyA triguNAtmikA parA |

kAryAnumeyA sudhiyaiva mAyA

yayA jagatsarvamidaM prasUyate || 108||

sannApyasannApyubhayAtmikA no

bhinnApyabhinnApyubhayAtmikA no |

sANgApyanaNgA hyubhayAtmikA no (pAThabhedaH - ana~NgApyubhayAtmikA)

mahAdbhutA.anirvachanIyarUpA || 109||

shuddhAdvayabrahmavibodhanAshyA

sarpabhramo rajjuvivekato yathA |

rajastamaHsattvamiti prasiddhA

guNAstadIyAH prathitaiH svakAryaiH || 110||

vikShepashaktI rajasaH kriyAtmikA

yataH pravRRittiH prasRRitA purANI |

rAgAdayo.asyAH prabhavanti nityaM

duHkhAdayo ye manaso vikArAH || 111||

kAmaH krodho lobhadambhAdyasUyA (pAThabhedaH - lobhadambhAbhyasUyA)

aha~NkArerShyAmatsarAdyAstu ghorAH |

dharmA ete rAjasAH pumpravRRitti-

ryasmAdeShA tadrajo bandhahetuH || 112|| (pAThabhedaH - yasmAdetattadrajo)

eShA.a.avRRitirnAma tamoguNasya

shaktirmayA vastvavabhAsate.anyathA | shaktiryayA

saiShA nidAnaM puruShasya saMsRRiteH

vikShepashakteH pravaNasya hetuH || 113|| (pAThabhedaH - prasarasya)

praj~nAvAnapi paNDito.api chaturo.apyatyantasUkShmAtmadRRig- (pAThabhedaH - sUkShmArthadRRig)

vyAlIDhastamasA na vetti bahudhA sambodhito.api sphuTam |

bhrAntyAropitameva sAdhu kalayatyAlambate tadguNAn

hantAsau prabalA durantatamasaH shaktirmahatyAvRRitiH || 114||

abhAvanA vA viparItabhAvanA.a- (pAThabhedaH - viparItabhAvanA)

sambhAvanA vipratipattirasyAH |

saMsargayuktaM na vimu~nchati dhruvaM

vikShepashaktiH kShapayatyajasram || 115||

aj~nAnamAlasyajaDatvanidrA-

pramAdamUDhatvamukhAstamoguNAH |

etaiH prayukto na hi vetti ki~nchit

nidrAluvatstambhavadeva tiShThati || 116||

sattvaM vishuddhaM jalavattathApi

tAbhyAM militvA saraNAya kalpate |

yatrAtmabimbaH pratibimbitaH san

prakAshayatyarka ivAkhilaM jaDam || 117||

mishrasya sattvasya bhavanti dharmAH

tvamAnitAdyA niyamA yamAdyAH |

shraddhA cha bhaktishcha mumukShutA cha

daivI cha sampattirasannivRRittiH || 118||

vishuddhasattvasya guNAH prasAdaH

svAtmAnubhUtiH paramA prashAntiH |

tRRiptiH praharShaH paramAtmaniShThA

yayA sadAnandarasaM samRRichChati || 119||

avyaktametattriguNairniruktaM

tatkAraNaM nAma sharIramAtmanaH |

suShuptiretasya vibhaktyavasthA

pralInasarvendriyabuddhivRRittiH || 120||

sarvaprakArapramitiprashAntiH

bIjAtmanAvasthitireva buddheH |

suShuptiretasya kila pratItiH (pAThabhedaH - suShuptiratrAsya)

ki~nchinna vedmIti jagatprasiddheH || 121||

dehendriyaprANamano.ahamAdayaH

sarve vikArA viShayAH sukhAdayaH |

vyomAdibhUtAnyakhilaM cha vishvaM

avyaktaparyantamidaM hyanAtmA || 122||

mAyA mAyAkAryaM sarvaM mahadAdidehaparyantam |

asadidamanAtmatattvaM viddhi tvaM marumarIchikAkalpam || 123||

atha te sampravakShyAmi svarUpaM paramAtmanaH |

yadvij~nAya naro bandhAnmuktaH kaivalyamashnute || 124||

asti kashchitsvayaM nityamahampratyayalambanaH |

avasthAtrayasAkShI sanpa~nchakoshavilakShaNaH || 125||

yo vijAnAti sakalaM jAgratsvapnasuShuptiShu |

buddhitadvRRittisadbhAvamabhAvamahamityayam || 126||

yaH pashyati svayaM sarvaM yaM na pashyati kashchana | (pAThabhedaH - ki~nchana)

yashchetayati buddhyAdi na tadyaM chetayatyayam || 127||

yena vishvamidaM vyAptaM yaM na vyApnoti ki~nchana |

AbhArUpamidaM sarvaM yaM bhAntamanubhAtyayam || 128||

yasya sannidhimAtreNa dehendriyamanodhiyaH |

viShayeShu svakIyeShu vartante preritA iva || 129||

aha~NkArAdidehAntA viShayAshcha sukhAdayaH |

vedyante ghaTavadyena nityabodhasvarUpiNA || 130||

eSho.antarAtmA puruShaH purANo

nirantarAkhaNDasukhAnubhUtiH |

sadaikarUpaH pratibodhamAtro

yeneShitA vAgasavashcharanti || 131||

atraiva sattvAtmani dhIguhAyAM

avyAkRRitAkAsha ushatprakAshaH | (pAThabhedaH - uruprakAshaH)

AkAsha uchchai ravivatprakAshate

svatejasA vishvamidaM prakAshayan || 132||

jnAtA mano.ahaNkRRitivikriyANAM

dehendriyaprANakRRitakriyANAm |

ayo.agnivattAnanuvartamAno

na cheShTate no vikaroti ki~nchana || 133||

na jAyate no mriyate na vardhate

na kShIyate no vikaroti nityaH |

vilIyamAne.api vapuShyamuShmi-

nna lIyate kumbha ivAmbaraM svayam || 134||

prakRRitivikRRitibhinnaH shuddhabodhasvabhAvaH

sadasadidamasheShaM bhAsayannirvisheShaH |

vilasati paramAtmA jAgradAdiShvavasthA-

svahamahamiti sAkShAtsAkShirUpeNa buddheH || 135||

niyamitamanasAmuM tvaM svamAtmAnamAtma-

nyayamahamiti sAkShAdviddhi buddhiprasAdAt |

janimaraNatara~NgApArasaMsArasindhuM

pratara bhava kRRitArtho brahmarUpeNa saMsthaH || 136||

atrAnAtmanyahamiti matirbandha eSho.asya puMsaH

prApto.aj~nAnAjjananamaraNakleshasampAtahetuH |

yenaivAyaM vapuridamasatsatyamityAtmabuddhyA

puShyatyukShatyavati viShayaistantubhiH koshakRRidvat || 137||

atasmiMstadbuddhiH prabhavati vimUDhasya tamasA

vivekAbhAvAdvai sphurati bhujage rajjudhiShaNA |

tato.anarthavrAto nipatati samAdAturadhikaH

tato yo.asadgrAhaH sa hi bhavati bandhaH shaRRiNu sakhe || 138||

akhaNDanityAdvayabodhashaktyA

sphurantamAtmAnamanantavaibhavam |

samAvRRiNotyAvRRitishaktireShA

tamomayI rAhurivArkabimbam || 139||

tirobhUte svAtmanyamalataratejovati pumAn

anAtmAnaM mohAdahamiti sharIraM kalayati |

tataH kAmakrodhaprabhRRitibhiramuM bandhanaguNaiH (pAThabhedaH - bandhakaguNaiH)

paraM vikShepAkhyA rajasa urushaktirvyathayati || 140||

mahAmohagrAhagrasanagalitAtmAvagamano

dhiyo nAnAvasthAM svayamabhinayaMstadguNatayA | (pAThabhedaH - nAnAvasthAH)

apAre saMsAre viShayaviShapUre jalanidhau

nimajyonmajyAyaM bhramati kumatiH kutsitagatiH || 141||

bhAnuprabhAsanjanitAbhrapaNktiH

bhAnuM tirodhAya vijRRimbhate yathA |

AtmoditAha~NkRRitirAtmatattvaM

tathA tirodhAya vijRRimbhate svayam || 142||

kavalitadinanAthe durdine sAndrameghaiH

vyathayati himajha~njhAvAyurugro yathaitAn |

aviratatamasA.a.atmanyAvRRite mUDhabuddhiM

kShapayati bahuduHkhaistIvravikShepashaktiH || 143||

etAbhyAmeva shaktibhyAM bandhaH puMsaH samAgataH |

yAbhyAM vimohito dehaM matvA.a.atmAnaM bhramatyayam || 144||

bIjaM saMsRRitibhUmijasya tu tamo dehAtmadhIra~Nkuro

rAgaH pallavamambu karma tu vapuH skandho.asavaH shAkhikAH |

agrANIndriyasaMhatishcha viShayAH puShpANi duHkhaM phalaM

nAnAkarmasamudbhavaM bahuvidhaM bhoktAtra jIvaH khagaH || 145||

aj~nAnamUlo.ayamanAtmabandho

naisargiko.anAdirananta IritaH |

janmApyayavyAdhijarAdiduHkha-

pravAhapAtaM janayatyamuShya || 146||

nAstrairna shastrairanilena vahninA

ChettuM na shakyo na cha karmakoTibhiH |

vivekavij~nAnamahAsinA vinA

dhAtuH prasAdena shitena ma~njunA || 147||

shrutipramANaikamateH svadharma

niShThA tayaivAtmavishuddhirasya |

vishuddhabuddheH paramAtmavedanaM

tenaiva saMsArasamUlanAshaH || 148||

koshairannamayAdyaiH pa~nchabhirAtmA na saMvRRito bhAti |

nijashaktisamutpannaiH shaivAlapaTalairivAmbu vApIstham || 149||

tachChaivAlApanaye samyak salilaM pratIyate shuddham |

tRRiShNAsantApaharaM sadyaH saukhyapradaM paraM puMsaH || 150||

pa~nchAnAmapi koshAnAmapavAde vibhAtyayaM shuddhaH |

nityAnandaikarasaH pratyagrUpaH paraH svaya~njyotiH || 151||

AtmAnAtmavivekaH kartavyo bandhamuktaye viduShA |

tenaivAnandI bhavati svaM vij~nAya sachchidAnandam || 152||

mu~njAdiShIkAmiva dRRishyavargAt

pratyanchamAtmAnamasaNgamakriyam |

vivichya tatra pravilApya sarvaM

tadAtmanA tiShThati yaH sa muktaH || 153||

deho.ayamannabhavano.annamayastu kosha- (pAThabhedaH - kosho)

shchAnnena jIvati vinashyati tadvihInaH | (pAThabhedaH - hyannena)

tvakcharmamAMsarudhirAsthipurISharAshi-

rnAyaM svayaM bhavitumarhati nityashuddhaH || 154||

pUrvaM janeradhimRRiterapi nAyamasti (pAThabhedaH - janerapimRRiteratha)

jAtakShaNaH kShaNaguNo.aniyatasvabhAvaH |

naiko jaDashcha ghaTavatparidRRishyamAnaH

svAtmA kathaM bhavati bhAvavikAravettA || 155||

pANipAdAdimAndeho nAtmA vya~Nge.api jIvanAt |

tattachChakteranAshAchcha na niyamyo niyAmakaH || 156||

dehataddharmatatkarmatadavasthAdisAkShiNaH |

sata eva svataHsiddhaM tadvailakShaNyamAtmanaH || 157||

shalyarAshirmAMsalipto malapUrNo.atikashmalaH |

kathaM bhavedayaM vettA svayametadvilakShaNaH || 158||

tva~NmAMsamedo.asthipurISharAshA-

vahammatiM mUDhajanaH karoti |

vilakShaNaM vetti vichArashIlo

nijasvarUpaM paramArthabhUtam || 159||

deho.ahamityeva jaDasya buddhiH

dehe cha jIve viduShastvahandhIH |

vivekavij~nAnavato mahAtmano

brahmAhamityeva matiH sadAtmani || 160||

atrAtmabuddhiM tyaja mUDhabuddhe

tva~NmAMsamedo.asthipurISharAshau |

sarvAtmani brahmaNi nirvikalpe

kuruShva shAntiM paramAM bhajasva || 161||

dehendriyAdAvasati bhramoditAM

vidvAnahantAM na jahAti yAvat |

tAvanna tasyAsti vimuktivArtA-

pyastveSha vedAntanayAntadarshI || 162||

ChAyAsharIre pratibimbagAtre

yatsvapnadehe hRRidi kalpitA~Nge |

yathAtmabuddhistava nAsti kAchi-

jjIvachCharIre cha tathaiva mA.astu || 163||

dehAtmadhIreva nRRiNAmasaddhiyAM

janmAdiduHkhaprabhavasya bIjam |

yatastatastvaM jahi tAM prayatnAt

tyakte tu chitte na punarbhavAshA || 164||

karmendriyaiH panchabhiranchito.ayaM

prANo bhavetprANamayastu koshaH ||

yenAtmavAnannamayo.anupUrNaH

pravartate.asau sakalakriyAsu || 165||

naivAtmApi prANamayo vAyuvikAro (pAThabhedaH - naivAtmAyaM)

gantA.a.agantA vAyuvadantarbahireShaH |

yasmAtki~nchitkvApi na vettIShTamaniShTaM

svaM vAnyaM vA ki~nchana nityaM paratantraH || 166||

j~nAnendriyANi cha manashcha manomayaH syAt

kosho mamAhamiti vastuvikalpahetuH |

sanjnAdibhedakalanAkalito balIyAM-

statpUrvakoshamabhipUrya vijRRimbhate yaH || 167|| (pAThabhedaH - anupUrya)

panchendriyaiH panchabhireva hotRRibhiH

prachIyamAno viShayAjyadhArayA |

jAjvalyamAno bahuvAsanendhanaiH

manomayAgnirdahati prapa~ncham || 168|| (pAThabhedaH - manomayo.agnirdahati)

na hyastyavidyA manaso.atiriktA

mano hyavidyA bhavabandhahetuH |

tasminvinaShTe sakalaM vinaShTaM

vijRRimbhite.asminsakalaM vijRRimbhate || 169||

svapne.arthashUnye sRRijati svashaktyA

bhoktrAdivishvaM mana eva sarvam |

tathaiva jAgratyapi no visheShaH

tatsarvametanmanaso vijRRimbhaNam || 170||

suShuptikAle manasi pralIne

naivAsti ki~nchitsakalaprasiddheH |

ato manaHkalpita eva puMsaH

saMsAra etasya na vastuto.asti || 171||

vAyunA.a.anIyate meghaH punastenaiva nIyate | (pAThabhedaH - vAyunA nIyate meghaH punastenaiva lIyate)

manasA kalpyate bandho mokShastenaiva kalpyate || 172||

dehAdisarvaviShaye parikalpya rAgaM

badhnAti tena puruShaM pashuvadguNena |

vairasyamatra viShavat suvidhAya pashchAd

enaM vimochayati tanmana eva bandhAt || 173||

tasmAnmanaH kAraNamasya jantoH

bandhasya mokShasya cha vA vidhAne |

bandhasya heturmalinaM rajoguNaiH

mokShasya shuddhaM virajastamaskam || 174||

vivekavairAgyaguNAtirekA-

chChuddhatvamAsAdya mano vimuktyai |

bhavatyato buddhimato mumukSho-

stAbhyAM dRRiDhAbhyAM bhavitavyamagre || 175||

mano nAma mahAvyAghro viShayAraNyabhUmiShu |

charatyatra na gachChantu sAdhavo ye mumukShavaH || 176||

manaH prasUte viShayAnasheShAn

sthUlAtmanA sUkShmatayA cha bhoktuH |

sharIravarNAshramajAtibhedAn

guNakriyAhetuphalAni nityam || 177||

asa~NgachidrUpamamuM vimohya

dehendriyaprANaguNairnibaddhya |

ahammameti bhramayatyajasraM

manaH svakRRityeShu phalopabhuktiShu || 178||

adhyAsadoShAtpuruShasya saMsRRitiH (pAThabhedaH - adhyAsayogAt)

adhyAsabandhastvamunaiva kalpitaH |

rajastamodoShavato.avivekino

janmAdiduHkhasya nidAnametat || 179||

ataH prAhurmano.avidyAM paNDitAstattvadarshinaH |

yenaiva bhrAmyate vishvaM vAyunevAbhramaNDalam || 180||

tanmanaHshodhanaM kAryaM prayatnena mumukShuNA |

vishuddhe sati chaitasminmuktiH karaphalAyate || 181||

mokShaikasaktyA viShayeShu rAgaM

nirmUlya sannyasya cha sarvakarma |

sachChraddhayA yaH shravaNAdiniShTho

rajaHsvabhAvaM sa dhunoti buddheH || 182||

manomayo nApi bhavetparAtmA

hyAdyantavattvAtpariNAmibhAvAt |

duHkhAtmakatvAdviShayatvahetoH

draShTA hi dRRishyAtmatayA na dRRiShTaH || 183||

buddhirbuddhIndriyaiH sArdhaM savRRittiH kartRRilakShaNaH |

vij~nAnamayakoshaH syAtpuMsaH saMsArakAraNam || 184||

anuvrajachchitpratibimbashaktiH

vijnAnasanj~naH prakRRitervikAraH |

j~nAnakriyAvAnahamityajasraM

dehendriyAdiShvabhimanyate bhRRisham || 185||

anAdikAlo.ayamahaMsvabhAvo

jIvaH samastavyavahAravoDhA |

karoti karmANyapi pUrvavAsanaH (pAThabhedaH - karmANyanu)

puNyAnyapuNyAni cha tatphalAni || 186||

bhu~Nkte vichitrAsvapi yoniShu vraja-

nnAyAti niryAtyadha UrdhvameShaH |

asyaiva vij~nAnamayasya jAgrat-

svapnAdyavasthAH sukhaduHkhabhogaH || 187||

dehAdiniShThAshramadharmakarma-

guNAbhimAnaH satataM mameti |

vij~nAnakosho.ayamatiprakAshaH

prakRRiShTasAnnidhyavashAtparAtmanaH |

ato bhavatyeSha upAdhirasya

yadAtmadhIH saMsarati bhrameNa || 188||

yo.ayaM vijnAnamayaH prANeShu hRRidi sphuratyayaM jyotiH | (pAThabhedaH - sphuratsvayanjyotiH)

kUTasthaH sannAtmA kartA bhoktA bhavatyupAdhisthaH || 189||

svayaM parichChedamupetya buddheH

tAdAtmyadoSheNa paraM mRRiShAtmanaH |

sarvAtmakaH sannapi vIkShate svayaM

svataH pRRithaktvena mRRido ghaTAniva || 190||

upAdhisambandhavashAtparAtmA

hyupAdhidharmAnanubhAti tadguNaH | (pAThabhedaH - .apyupAdhi)

ayovikArAnavikArivahnivat

sadaikarUpo.api paraH svabhAvAt || 191||

shiShya uvAcha |

bhrameNApyanyathA vA.astu jIvabhAvaH parAtmanaH |

tadupAdheranAditvAnnAnAdernAsha iShyate || 192||

ato.asya jIvabhAvo.api nityA bhavati saMsRRitiH |

na nivarteta tanmokShaH kathaM me shrIguro vada || 193||

shrIgururuvAcha |

samyakpRRiShTaM tvayA vidvansAvadhAnena tachChRRiNu |

prAmANikI na bhavati bhrAntyA mohitakalpanA || 194||

bhrAntiM vinA tvasa~Ngasya niShkriyasya nirAkRRiteH |

na ghaTetArthasambandho nabhaso nIlatAdivat || 195||

svasya draShTurnirguNasyAkriyasya

pratyagbodhAnandarUpasya buddheH |

bhrAntyA prApto jIvabhAvo na satyo

mohApAye nAstyavastusvabhAvAt || 196||

yAvadbhrAntistAvadevAsya sattA

mithyAj~nAnojjRRimbhitasya pramAdAt |

rajjvAM sarpo bhrAntikAlIna eva

bhrAnternAshe naiva sarpo.api tadvat || 197|| (pAThabhedaH - sarpo.asti)

anAditvamavidyAyAH kAryasyApi tatheShyate |

utpannAyAM tu vidyAyAmAvidyakamanAdyapi || 198||

prabodhe svapnavatsarvaM sahamUlaM vinashyati |

anAdyapIdaM no nityaM prAgabhAva iva sphuTam || 199||

anAderapi vidhvaMsaH prAgabhAvasya vIkShitaH |

yadbuddhyupAdhisambandhAtparikalpitamAtmani || 200||

jIvatvaM na tato.anyastu svarUpeNa vilakShaNaH | (pAThabhedaH - tato.anyattu)

sambandhastvAtmano buddhyA mithyAj~nAnapuraHsaraH || 201|| (pAThabhedaH - sambandhaH svAtmano)

vinivRRittirbhavettasya samyagj~nAnena nAnyathA |

brahmAtmaikatvavijnAnaM samyagjnAnaM shrutermatam || 202||

tadAtmAnAtmanoH samyagvivekenaiva sidhyati |

tato vivekaH kartavyaH pratyagAtmasadAtmanoH || 203|| (pAThabhedaH - pratyagAtmAsadAtmanoH)

jalaM paNkavadatyantaM paNkApAye jalaM sphuTam | (pAThabhedaH - pa~NkavadaspaShTaM)

yathA bhAti tathAtmApi doShAbhAve sphuTaprabhaH || 204||

asannivRRittau tu sadAtmanA sphuTaM

pratItiretasya bhavetpratIchaH |

tato nirAsaH karaNIya eva

sadAtmanaH sAdhvahamAdivastunaH || 205|| (pAThabhedaH - asadAtmanaH)

ato nAyaM parAtmA syAdvij~nAnamayashabdabhAk |

vikAritvAjjaDatvAchcha parichChinnatvahetutaH |

dRRishyatvAdvyabhichAritvAnnAnityo nitya iShyate || 206||

AnandapratibimbachumbitatanurvRRittistamojRRimbhitA

syAdAnandamayaH priyAdiguNakaH sveShTArthalAbhodayaH |

puNyasyAnubhave vibhAti kRRitinAmAnandarUpaH svayaM

sarvo nandati yatra sAdhu tanubhRRinmAtraH prayatnaM vinA || 207|| (pAThabhedaH - bhUtvA nandati)

Anandamayakoshasya suShuptau sphUrtirutkaTA |

svapnajAgarayorIShadiShTasandarshanAdinA || 208||

naivAyamAnandamayaH parAtmA

sopAdhikatvAtprakRRitervikArAt |

kAryatvahetoH sukRRitakriyAyA

vikArasa~NghAtasamAhitatvAt || 209||

pa~nchAnAmapi koshAnAM niShedhe yuktitaH shruteH | (pAThabhedaH - yuktitaH kRRite)

tanniShedhAvadhi sAkShI bodharUpo.avashiShyate || 210|| (pAThabhedaH - tanniShedhAvadhiH)

yo.ayamAtmA svayanjyotiH panchakoshavilakShaNaH |

avasthAtrayasAkShI sannirvikAro nira~njanaH |

sadAnandaH sa vij~neyaH svAtmatvena vipashchitA || 211||

shiShya uvAcha |

mithyAtvena niShiddheShu kosheShveteShu pa~nchasu |

sarvAbhAvaM vinA ki~nchinna pashyAmyatra he guro |

vij~neyaM kimu vastvasti svAtmanA.a.atmavipashchitA || 212|| (pAThabhedaH - svAtmanAtra vipashchitA)

shrIgururuvAcha |

satyamuktaM tvayA vidvannipuNo.asi vichAraNe |

ahamAdivikArAste tadabhAvo.ayamapyanu || 213|| (pAThabhedaH - .ayamapyatha)

sarve yenAnubhUyante yaH svayaM nAnubhUyate |

tamAtmAnaM veditAraM viddhi buddhyA susUkShmayA || 214||

tatsAkShikaM bhavettattadyadyadyenAnubhUyate |

kasyApyananubhUtArthe sAkShitvaM nopayujyate || 215|| (pAThabhedaH - nopapadyate)

asau svasAkShiko bhAvo yataH svenAnubhUyate |

ataH paraM svayaM sAkShAtpratyagAtmA na chetaraH || 216||

jAgratsvapnasuShuptiShu sphuTataraM yo.asau samujjRRimbhate

pratyagrUpatayA sadAhamahamityantaH sphurannaikadhA | (pAThabhedaH - sphurannekadhA)

nAnAkAravikArabhAgina imAn pashyannahandhImukhAn (pAThabhedaH - bhAjina)

nityAnandachidAtmanA sphurati taM viddhi svametaM hRRidi || 217||

ghaTodake bimbitamarkabimba-

mAlokya mUDho ravimeva manyate |

tathA chidAbhAsamupAdhisaMsthaM

bhrAntyAhamityeva jaDo.abhimanyate || 218||

ghaTaM jalaM tadgatamarkabimbaM

vihAya sarvaM vinirIkShyate.arkaH | (pAThabhedaH - divi vIkShyate.arkaH)

taTastha etattritayAvabhAsakaH (pAThabhedaH - taTasthitaH tattri)

svayamprakAsho viduShA yathA tathA || 219||

dehaM dhiyaM chitpratibimbamevaM (pAThabhedaH - chitpratibimbametaM)

visRRijya buddhau nihitaM guhAyAm |

draShTAramAtmAnamakhaNDabodhaM

sarvaprakAshaM sadasadvilakShaNam || 220||

nityaM vibhuM sarvagataM susUkShmaM

antarbahiHshUnyamananyamAtmanaH |

vijnAya samyaNnijarUpametat

pumAn vipApmA virajo vimRRityuH || 221||

vishoka Anandaghano vipashchit

svayaM kutashchinna bibheti kashchit |

nAnyo.asti panthA bhavabandhamukteH

vinA svatattvAvagamaM mumukShoH || 222||

brahmAbhinnatvavij~nAnaM bhavamokShasya kAraNam |

yenAdvitIyamAnandaM brahma sampadyate budhaiH || 223|| (pAThabhedaH - sampadyate budhaH)

brahmabhUtastu saMsRRityai vidvAnnAvartate punaH |

vij~nAtavyamataH samyagbrahmAbhinnatvamAtmanaH || 224||

satyaM j~nAnamanantaM brahma vishuddhaM paraM svataHsiddham |

nityAnandaikarasaM pratyagabhinnaM nirantaraM jayati || 225||

sadidaM paramAdvaitaM svasmAdanyasya vastuno.abhAvAt |

na hyanyadasti ki~nchit samyak paramArthatattvabodhadashAyAm || 226|| (pAThabhedaH - paratattvabodhasudashAyAm)

yadidaM sakalaM vishvaM nAnArUpaM pratItamaj~nAnAt |

tatsarvaM brahmaiva pratyastAsheShabhAvanAdoSham || 227||

mRRitkAryabhUto.api mRRido na bhinnaH

kumbho.asti sarvatra tu mRRitsvarUpAt |

na kumbharUpaM pRRithagasti kumbhaH

kuto mRRiShA kalpitanAmamAtraH || 228||

kenApi mRRidbhinnatayA svarUpaM

ghaTasya sandarshayituM na shakyate |

ato ghaTaH kalpita eva mohA-

nmRRideva satyaM paramArthabhUtam || 229||

sadbrahmakAryaM sakalaM sadevaM (pAThabhedaH - sadaiva)

tanmAtrametanna tato.anyadasti | (pAThabhedaH - sanmAtrametanna)

astIti yo vakti na tasya moho

vinirgato nidritavatprajalpaH || 230||

brahmaivedaM vishvamityeva vANI

shrautI brUte.atharvaniShThA variShThA |

tasmAdetadbrahmamAtraM hi vishvaM

nAdhiShThAnAdbhinnatA.a.aropitasya || 231||

satyaM yadi syAjjagadetadAtmano.a

nantattvahAnirnigamApramANatA |

asatyavAditvamapIshituH syA-

nnaitattrayaM sAdhu hitaM mahAtmanAm || 232||

Ishvaro vastutattvaj~no na chAhaM teShvavasthitaH |

na cha matsthAni bhUtAnItyevameva vyachIklRRipat || 233|| (pAThabhedaH - vyachIkathat)

yadi satyaM bhavedvishvaM suShuptAvupalabhyatAm |

yannopalabhyate ki~nchidato.asatsvapnavanmRRiShA || 234||

ataH pRRitha~NnAsti jagatparAtmanaH

pRRithakpratItistu mRRiShA guNAdivat | guNAhivat

AropitasyAsti kimarthavattA.a-

dhiShThAnamAbhAti tathA bhrameNa || 235||

bhrAntasya yadyadbhramataH pratItaM

brahmaiva tattadrajataM hi shuktiH |

idantayA brahma sadaiva rUpyate (pAThabhedaH - sadeva)

tvAropitaM brahmaNi nAmamAtram || 236||

ataH paraM brahma sadadvitIyaM

vishuddhavijnAnaghanaM niranjanam |

prashAntamAdyantavihInamakriyaM

nirantarAnandarasasvarUpam || 237||

nirastamAyAkRRitasarvabhedaM

nityaM sukhaM niShkalamaprameyam | (pAThabhedaH - nityaM dhruvaM)

arUpamavyaktamanAkhyamavyayaM

jyotiH svayaM ki~nchididaM chakAsti || 238||

jnAtRRijneyaj~nAnashUnyamanantaM nirvikalpakam |

kevalAkhaNDachinmAtraM paraM tattvaM vidurbudhAH || 239||

aheyamanupAdeyaM manovAchAmagocharam |

aprameyamanAdyantaM brahma pUrNamahaM mahaH || 240|| (pAThabhedaH - pUrNaM mahanmahaH)

tattvampadAbhyAmabhidhIyamAnayoH

brahmAtmanoH shodhitayoryadIttham | (pAThabhedaH - shodhitayoryadittham)

shrutyA tayostattvamasIti samyag

ekatvameva pratipAdyate muhuH || 241-

ekyaM tayorlakShitayorna vAchyayoH

nigadyate.anyonyaviruddhadharmiNoH |

khadyotabhAnvoriva rAjabhRRityayoH

kUpAmburAshyoH paramANumervoH || 242||

tayorvirodho.ayamupAdhikalpito

na vAstavaH kashchidupAdhireShaH |

Ishasya mAyA mahadAdikAraNaM

jIvasya kAryaM shaRRiNu panchakosham || 243|| (pAThabhedaH - panchakoshAH)

etAvupAdhI parajIvayostayoH

samya~NnirAse na paro na jIvaH |

rAjyaM narendrasya bhaTasya kheTak-

stayorapohe na bhaTo na rAjA || 244||

athAta Adesha iti shrutiH svayaM

niShedhati brahmaNi kalpitaM dvayam |

shrutipramANAnugRRihItabodhA- (pAThabhedaH - pramANAnugRRihItayuktyA)

ttayornirAsaH karaNIya eva || 245||

nedaM nedaM kalpitatvAnna satyaM

rajjudRRiShTavyAlavatsvapnavachcha | (pAThabhedaH - rajjau)

itthaM dRRishyaM sAdhuyuktyA vyapohya

j~neyaH pashchAdekabhAvastayoryaH || 246||

tatastu tau lakShaNayA sulakShyau

tayorakhaNDaikarasatvasiddhaye |

nAlaM jahatyA na tathA.ajahatyA

kintUbhayArthAtmikayaiva bhAvyam || 247|| (pAThabhedaH - bhayArthaikatayaiva)

sa devadatto.ayamitIha chaikatA

viruddhadharmAMshamapAsya kathyate |

yathA tathA tattvamasItivAkye

viruddhadharmAnubhayatra hitvA || 248||

saMlakShya chinmAtratayA sadAtmanoH

akhaNDabhAvaH parichIyate budhaiH |

evaM mahAvAkyashatena kathyate

brahmAtmanoraikyamakhaNDabhAvaH || 249||

asthUlamityetadasannirasya

siddhaM svato vyomavadapratarkyam |

ato mRRiShAmAtramidaM pratItaM

jahIhi yatsvAtmatayA gRRihItam |

brahmAhamityeva vishuddhabuddhyA

viddhi svamAtmAnamakhaNDabodham || 250||

mRRitkAryaM sakalaM ghaTAdi satataM mRRinmAtramevAhitaM (pAThabhedaH - mRRinmAtramevAbhitaH)

tadvatsajjanitaM sadAtmakamidaM sanmAtramevAkhilam |

yasmAnnAsti sataH paraM kimapi tatsatyaM sa AtmA svayaM

tasmAttattvamasi prashAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 251||

nidrAkalpitadeshakAlaviShayaj~nAtrAdi sarvaM yathA

mithyA tadvadihApi jAgrati jagatsvAj~nAnakAryatvataH |

yasmAdevamidaM sharIrakaraNaprANAhamAdyapyasat

tasmAttattvamasi prashAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 252||

yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)

tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |

svapne naShTaM svapnavishvaM vichitraM

svasmAdbhinnaM kinnu dRRiShTaM prabodhe || 253||

jAtinItikulagotradUragaM

nAmarUpaguNadoShavarjitam |

deshakAlaviShayAtivarti yad

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 254||

yatparaM sakalavAgagocharaM

gocharaM vimalabodhachakShuShaH |

shuddhachidghanamanAdi vastu yad

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 255||

ShaDbhirUrmibhirayogi yogihRRid-

bhAvitaM na karaNairvibhAvitam |

buddhyavedyamanavadyamasti yad (pAThabhedaH - bhUti yad)

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 256||

bhrAntikalpitajagatkalAshrayaM

svAshrayaM cha sadasadvilakShaNam |

niShkalaM nirupamAnavaddhi yad (pAThabhedaH - nirupamAnamRRiddhimat)

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 257||

janmavRRiddhipariNatyapakShaya-

vyAdhinAshanavihInamavyayam |

vishvasRRiShTyavavighAtakAraNaM (pAThabhedaH - vanaghAtakAraNaM)

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 258||

astabhedamanapAstalakShaNaM

nistara~NgajalarAshinishchalam |

nityamuktamavibhaktamUrti yad

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 259||

ekameva sadanekakAraNaM

kAraNAntaranirAsyakAraNam | (pAThabhedaH - sakAraNam)

kAryakAraNavilakShaNaM svayaM

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 260||

nirvikalpakamanalpamakSharaM

yatkSharAkSharavilakShaNaM param |

nityamavyayasukhaM nira~njanaM

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 261||

yadvibhAti sadanekadhA bhramA-

nnAmarUpaguNavikriyAtmanA |

hemavatsvayamavikriyaM sadA

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 262||

yachchakAstyanaparaM parAtparaM

pratyagekarasamAtmalakShaNam |

satyachitsukhamanantamavyayaM

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 263||

uktamarthamimamAtmani svayaM

bhAvayetprathitayuktibhirdhiyA | (pAThabhedaH - bhAvaya prathita)

saMshayAdirahitaM karAmbuvat

tena tattvanigamo bhaviShyati || 264||

sambodhamAtraM parishuddhatattvaM (pAThabhedaH - svaM bodhamAtraM)

vijnAya saNghe nRRipavachcha sainye |

tadAshrayaH svAtmani sarvadA sthito (pAThabhedaH - tadAtmanaivAtmani)

vilApaya brahmaNi vishvajAtam || 265|| (pAThabhedaH - dRRishyajAtam)

buddhau guhAyAM sadasadvilakShaNaM

brahmAsti satyaM paramadvitIyam |

tadAtmanA yo.atra vasedguhAyAM

punarna tasyA~NgaguhApraveshaH || 266||

j~nAte vastunyapi balavatI vAsanA.anAdireShA

kartA bhoktApyahamiti dRRiDhA yA.asya saMsArahetuH |

pratyagdRRiShTyA.a.atmani nivasatA sApaneyA prayatnA-

nmuktiM prAhustadiha munayo vAsanAtAnavaM yat || 267||

ahaM mameti yo bhAvo dehAkShAdAvanAtmani |

adhyAso.ayaM nirastavyo viduShA svAtmaniShThayA || 268||

j~nAtvA svaM pratyagAtmAnaM buddhitadvRRittisAkShiNam |

so.ahamityeva sadvRRittyA.anAtmanyAtmamatiM jahi || 269||

lokAnuvartanaM tyaktvA tyaktvA dehAnuvartanam |

shAstrAnuvartanaM tyaktvA svAdhyAsApanayaM kuru || 270||

lokavAsanayA jantoH shAstravAsanayApi cha |

dehavAsanayA j~nAnaM yathAvannaiva jAyate || 271

saMsArakArAgRRihamokShamichCho-

rayomayaM pAdanibandhashaRRi~Nkhalam | (pAThabhedaH - nibaddha)

vadanti tajj~nAH paTu vAsanAtrayaM

yo.asmAdvimuktaH samupaiti muktim || 272||

jalAdisaMsargavashAtprabhUta- (pAThabhedaH - jalAdisamparkavashAt)

durgandhadhUtA.agarudivyavAsanA |

sa~NgharShaNenaiva vibhAti samya-

gvidhUyamAne sati bAhyagandhe || 273||

antaHshritAnantadurantavAsanA-

dhUlIviliptA paramAtmavAsanA |

prajnAtisaNgharShaNato vishuddhA

pratIyate chandanagandhavat sphuTam || 274|| (pAThabhedaH - sphuTA)

anAtmavAsanAjAlaistirobhUtAtmavAsanA |

nityAtmaniShThayA teShAM nAshe bhAti svayaM sphuTam || 275|| (pAThabhedaH - sphuTA)

yathA yathA pratyagavasthitaM manaH

tathA tathA mu~nchati bAhyavAsanAm | (pAThabhedaH - bAhyavAsanAH)

niHsheShamokShe sati vAsanAnAM

AtmAnubhUtiH pratibandhashUnyA || 276||

svAtmanyeva sadA sthitvA mano nashyati yoginaH | (pAThabhedaH - sthityA)

vAsanAnAM kShayashchAtaH svAdhyAsApanayaM kuru || 277||

tamo dvAbhyAM rajaH sattvAtsattvaM shuddhena nashyati |

tasmAtsattvamavaShTabhya svAdhyAsApanayaM kuru || 278||

prArabdhaM puShyati vapuriti nishchitya nishchalaH |

dhairyamAlambya yatnena svAdhyAsApanayaM kuru || 279||

nAhaM jIvaH paraM brahmetyatadvyAvRRittipUrvakam |

vAsanAvegataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 280||

shrutyA yuktyA svAnubhUtyA j~nAtvA sArvAtmyamAtmanaH |

kvachidAbhAsataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 281||

anAdAnavisargAbhyAmIShannAsti kriyA muneH | (pAThabhedaH - annAdAnavisargA)

tadekaniShThayA nityaM svAdhyAsApanayaM kuru || 282||

tattvamasyAdivAkyotthabrahmAtmaikatvabodhataH |

brahmaNyAtmatvadArDhyAya svAdhyAsApanayaM kuru || 283||

ahambhAvasya dehe.asminniHsheShavilayAvadhi |

sAvadhAnena yuktAtmA svAdhyAsApanayaM kuru || 284||

pratItirjIvajagatoH svapnavadbhAti yAvatA |

tAvannirantaraM vidvansvAdhyAsApanayaM kuru || 285||

nidrAyA lokavArtAyAH shabdAderapi vismRRiteH |

kvachinnAvasaraM dattvA chintayAtmAnamAtmani || 286||

mAtApitrormalodbhUtaM malamAMsamayaM vapuH |

tyaktvA chANDAlavaddUraM brahmIbhUya kRRitI bhava || 287||

ghaTAkAshaM mahAkAsha ivAtmAnaM parAtmani |

vilApyAkhaNDabhAvena tUShNI bhava sadA mune || 288|| (pAThabhedaH - tUShNIM)

svaprakAshamadhiShThAnaM svayambhUya sadAtmanA |

brahmANDamapi piNDANDaM tyajyatAM malabhANDavat || 289||

chidAtmani sadAnande dehArUDhAmahandhiyam |

niveshya li~NgamutsRRijya kevalo bhava sarvadA || 290||

yatraiSha jagadAbhAso darpaNAntaH puraM yathA |

tadbrahmAhamiti j~nAtvA kRRitakRRityo bhaviShyasi || 291||

yatsatyabhUtaM nijarUpamAdyaM

chidadvayAnandamarUpamakriyam |

tadetya mithyAvapurutsRRijeta (pAThabhedaH - sRRijaita)

shailUShavadveShamupAttamAtmanaH || 292||

sarvAtmanA dRRishyamidaM mRRiShaiva

naivAhamarthaH kShaNikatvadarshanAt |

jAnAmyahaM sarvamiti pratItiH

kuto.ahamAdeH kShaNikasya sidhyet || 293||

ahampadArthastvahamAdisAkShI

nityaM suShuptAvapi bhAvadarshanAt |

brUte hyajo nitya iti shrutiH svayaM

tatpratyagAtmA sadasadvilakShaNaH || 294||

vikAriNAM sarvavikAravettA

nityAvikAro bhavituM samarhati | (pAThabhedaH - nityo.avikAro)

manorathasvapnasuShuptiShu sphuTaM

punaH punardRRiShTamasattvametayoH || 295||

ato.abhimAnaM tyaja mAMsapiNDe

piNDAbhimAninyapi buddhikalpite |

kAlatrayAbAdhyamakhaNDabodhaM

j~nAtvA svamAtmAnamupaihi shAntim || 296||

tyajAbhimAnaM kulagotranAma-

rUpAshrameShvArdrashavAshriteShu |

li~Ngasya dharmAnapi kartRRitAdIM-

styaktvA bhavAkhaNDasukhasvarUpaH || 297||

santyanye pratibandhAH puMsaH saMsArahetavo dRRiShTAH |

teShAmevaM mUlaM prathamavikAro bhavatyaha~NkAraH || 298|| (pAThabhedaH - teShAmeShAM)

yAvatsyAtsvasya sambandho.aha~NkAreNa durAtmanA |

tAvanna leshamAtrApi muktivArtA vilakShaNA || 299||

aha~NkAragrahAnmuktaH svarUpamupapadyate |

chandravadvimalaH pUrNaH sadAnandaH svayamprabhaH || 300||

yo vA pure so.ahamiti pratIto (pAThabhedaH - puraiSho.ahamiti)

buddhyA praklRRiptastamasA.atimUDhayA | (pAThabhedaH - buddhyA.aviviktastamasA)

tasyaiva niHsheShatayA vinAshe

brahmAtmabhAvaH pratibandhashUnyaH || 301||

brahmAnandanidhirmahAbalavatA.aha~NkAraghorAhinA

saMveShTyAtmani rakShyate guNamayaishchaNDestribhirmastakaiH (pAThabhedaH - chaNDai)

vij~nAnAkhyamahAsinA shrutimatA vichChidya shIrShatrayaM (pAThabhedaH - dyutimatA)

nirmUlyAhimimaM nidhiM sukhakaraM dhIro.anubhoktu~NkShamaH || 302||

yAvadvA yatki~nchidviShadoShasphUrtirasti cheddehe |

kathamArogyAya bhavettadvadahantApi yogino muktyai || 303||

ahamo.atyantanivRRittyA tatkRRitanAnAvikalpasaMhRRityA |

pratyaktattvavivekAdidamahamasmIti vindate tattvam || 304|| (pAThabhedaH - vivekAdayam)

ahaNkAre kartaryahamiti matiM muncha sahasA (pAThabhedaH - aha~Nkartaryasminnahamiti)

vikArAtmanyAtmapratiphalajuShi svasthitimuShi |

yadadhyAsAtprAptA janimRRitijarAduHkhabahulA

pratIchashchinmUrtestava sukhatanoH saMsRRitiriyam || 305||

sadaikarUpasya chidAtmano vibho-

rAnandamUrteranavadyakIrteH |

naivAnyathA kvApyavikAriNaste

vinAhamadhyAsamamuShya saMsRRitiH || 306||

tasmAdaha~NkAramimaM svashatruM

bhokturgale kaNTakavatpratItam |

vichChidya vij~nAnamahAsinA sphuTaM

bhu~NkShvAtmasAmrAjyasukhaM yatheShTam || 307||

tato.ahamAdervinivartya vRRittiM

santyaktarAgaH paramArthalAbhAt |

tUShNIM samAssvAtmasukhAnubhUtyA

pUrNAtmanA brahmaNi nirvikalpaH || 308||

samUlakRRitto.api mahAnahaM punaH

vyullekhitaH syAdyadi chetasA kShaNam |

sa~njIvya vikShepashataM karoti

nabhasvatA prAvRRiShi vArido yathA || 309||

nigRRihya shatrorahamo.avakAshaH

kvachinna deyo viShayAnuchintayA |

sa eva sa~njIvanaheturasya

prakShINajambIratarorivAmbu || 310||

dehAtmanA saMsthita eva kAmI

vilakShaNaH kAmayitA kathaM syAt |

ato.arthasandhAnaparatvameva

bhedaprasaktyA bhavabandhahetuH || 311||

kAryapravardhanAdbIjapravRRiddhiH paridRRishyate |

kAryanAshAdbIjanAshastasmAtkAryaM nirodhayet || 312||

vAsanAvRRiddhitaH kAryaM kAryavRRiddhyA cha vAsanA |

vardhate sarvathA puMsaH saMsAro na nivartate || 313||

saMsArabandhavichChittyai tad dvayaM pradahedyatiH |

vAsanAvRRiddhiretAbhyAM chintayA kriyayA bahiH || 314|| (pAThabhedaH - vAsanA preryate hyantaH)

tAbhyAM pravardhamAnA sA sUte saMsRRitimAtmanaH |

trayANAM cha kShayopAyaH sarvAvasthAsu sarvadA || 315||

sarvatra sarvataH sarvabrahmamAtrAvalokanaiH | (pAThabhedaH - mAtrAvalokanam)

sadbhAvavAsanAdArDhyAttattrayaM layamashnute || 316||

kriyAnAshe bhavechchintAnAsho.asmAdvAsanAkShayaH |

vAsanAprakShayo mokShaH sA jIvanmuktiriShyate || 317|| (pAThabhedaH - sa)

sadvAsanAsphUrtivijRRimbhaNe sati

hyasau vilInApyahamAdivAsanA | (pAThabhedaH - vilInA tvahamAdivAsanA)

atiprakRRiShTApyaruNaprabhAyAM

vilIyate sAdhu yathA tamisrA || 318||

tamastamaHkAryamanarthajAlaM

na dRRishyate satyudite dineshe |

tathA.advayAnandarasAnubhUtau

naivAsti bandho na cha duHkhagandhaH || 319||

dRRishyaM pratItaM pravilApayansan (pAThabhedaH - pravilApayansvayaM)

sanmAtramAnandaghanaM vibhAvayan |

samAhitaH sanbahirantaraM vA

kAlaM nayethAH sati karmabandhe || 320||

pramAdo brahmaniShThAyAM na kartavyaH kadAchana |

pramAdo mRRityurityAha bhagavAnbrahmaNaH sutaH || 321||

na pramAdAdanartho.anyo j~nAninaH svasvarUpataH |

tato mohastato.ahandhIstato bandhastato vyathA || 322||

viShayAbhimukhaM dRRiShTvA vidvAMsamapi vismRRitiH |

vikShepayati dhIdoShairyoShA jAramiva priyam || 323||

yathApakRRiShTaM shaivAlaM kShaNamAtraM na tiShThati |

AvRRiNoti tathA mAyA prAjnaM vApi parANmukham || 324||

lakShyachyutaM chedyadi chittamIShad

bahirmukhaM sannipatettatastataH |

pramAdataH prachyutakelikandukaH

sopAnapa~Nktau patito yathA tathA || 325||

viShayeShvAvishachchetaH sa~Nkalpayati tadguNAn |

samyaksa~NkalpanAtkAmaH kAmAtpuMsaH pravartanam || 326||

ataH pramAdAnna paro.asti mRRityuH

vivekino brahmavidaH samAdhau |

samAhitaH siddhimupaiti samyak

samAhitAtmA bhava sAvadhAnaH || 327||

tataH svarUpavibhraMsho vibhraShTastu patatyadhaH |

patitasya vinA nAshaM punarnAroha IkShyate || 328||

sa~NkalpaM varjayettasmAtsarvAnarthasya kAraNam |

apathyAni hi vastUni vyAdhigrasto yathotsRRije |

jIvato yasya kaivalyaM videhe sa cha kevalaH |

yatki~nchit pashyato bhedaM bhayaM brUte yajuHshrutiH || 329||

yadA kadA vApi vipashchideSha

brahmaNyanante.apyaNumAtrabhedam |

pashyatyathAmuShya bhayaM tadaiva

yadvIkShitaM bhinnatayA pramAdAt || 330|| (pAThabhedaH - yadIkShitaM)

shrutismRRitinyAyashatairniShiddhe

dRRishye.atra yaH svAtmamatiM karoti |

upaiti duHkhopari duHkhajAtaM

niShiddhakartA sa malimlucho yathA || 331||

satyAbhisandhAnarato vimukto

mahattvamAtmIyamupaiti nityam |

mithyAbhisandhAnaratastu nashyed

dRRiShTaM tadetadyadachaurachaurayoH || 332|| (pAThabhedaH - chorachorayoH)

yatirasadanusandhiM bandhahetuM vihAya

svayamayamahamasmItyAtmadRRiShTyaiva tiShThet

sukhayati nanu niShThA brahmaNi svAnubhUtyA

harati paramavidyAkAryaduHkhaM pratItam || 333||

bAhyAnusandhiH parivardhayetphalaM (pAThabhedaH - bAhyAbhisandhiH)

durvAsanAmeva tatastato.adhikAm |

j~nAtvA vivekaiH parihRRitya bAhyaM

svAtmAnusandhiM vidadhIta nityam || 334||

bAhye niruddhe manasaH prasannatA

manaHprasAde paramAtmadarshanam |

tasminsudRRiShTe bhavabandhanAsho

bahirnirodhaH padavI vimukteH || 335||

kaH paNDitaH sansadasadvivekI

shrutipramANaH paramArthadarshI |

jAnanhi kuryAdasato.avalambaM

svapAtahetoH shishuvanmumukShuH || 336||

dehAdisaMsaktimato na muktiH

muktasya dehAdyabhimatyabhAvaH |

suptasya no jAgaraNaM na jAgrataH

svapnastayorbhinnaguNAshrayatvAt || 337||

antarbahiH svaM sthiraja~NgameShu

jnAtvA.a.atmanAdhAratayA vilokya | (pAThabhedaH - jnAnAtman)

tyaktAkhilopAdhirakhaNDarUpaH

pUrNAtmanA yaH sthita eSha muktaH || 338||

sarvAtmanA bandhavimuktihetuH

sarvAtmabhAvAnna paro.asti kashchit |

dRRishyAgrahe satyupapadyate.asau

sarvAtmabhAvo.asya sadAtmaniShThayA || 339||

dRRishyasyAgrahaNaM kathaM nu ghaTate dehAtmanA tiShThato

bAhyArthAnubhavaprasaktamanasastattatkriyAM kurvataH |

sannyastAkhiladharmakarmaviShayairnityAtmaniShThAparaiH

tattvaj~naiH karaNIyamAtmani sadAnandechChubhiryatnataH || 340||

sarvAtmasiddhaye bhikShoH kRRitashravaNakarmaNaH | (pAThabhedaH - sArvAtmya)

samAdhiM vidadhAtyeShA shAnto dAnta iti shrutiH || 341||

ArUDhashakterahamo vinAshaH

kartunna shakya sahasApi paNDitaiH | (pAThabhedaH - kartuM na)

ye nirvikalpAkhyasamAdhinishchalAH

tAnantarA.anantabhavA hi vAsanAH || 342||

ahambuddhyaiva mohinyA yojayitvA.a.avRRiterbalAt |

vikShepashaktiH puruShaM vikShepayati tadguNaiH || 343||

vikShepashaktivijayo viShamo vidhAtuM

niHsheShamAvaraNashaktinivRRittyabhAve |

dRRigdRRishyayoH sphuTapayojalavadvibhAge

nashyettadAvaraNamAtmani cha svabhAvAt |

niHsaMshayena bhavati pratibandhashUnyo

vikShepaNaM na hi tadA yadi chenmRRiShArthe || 344|| (pAThabhedaH - nikShepaNaM)

samyagvivekaH sphuTabodhajanyo

vibhajya dRRigdRRishyapadArthatattvam |

Chinatti mAyAkRRitamohabandhaM

yasmAdvimuktastu punarna saMsRRitiH || 345|| (pAThabhedaH - vimuktasya)

parAvaraikatvavivekavahniH

dahatyavidyAgahanaM hyasheSham |

kiM syAtpunaH saMsaraNasya bIjaM

advaitabhAvaM samupeyuSho.asya || 346||

AvaraNasya nivRRittirbhavati hi samyakpadArthadarshanataH |

mithyAj~nAnavinAshastadvikShepajanitaduHkhanivRRittiH || 347||

etattritayaM dRRiShTaM samyagrajjusvarUpavij~nAnAt |

tasmAdvastusatattvaM j~nAtavyaM bandhamuktaye viduShA || 348||

ayo.agniyogAdiva satsamanvayAn

mAtrAdirUpeNa vijRRimbhate dhIH |

tatkAryametaddvitayaM yato mRRiShA (pAThabhedaH - tatkAryameva tritayaM)

dRRiShTaM bhramasvapnamanoratheShu || 349||

tato vikArAH prakRRiterahammukhA

dehAvasAnA viShayAshcha sarve |

kShaNe.anyathAbhAvitayA hyamIShA- (pAThabhedaH - bhAvina eSha AtmA)

masattvamAtmA tu kadApi nAnyathA || 350|| (pAThabhedaH - masattvamAtmA tu kadApi)

nityAdvayAkhaNDachidekarUpo

buddhyAdisAkShI sadasadvilakShaNaH |

ahampadapratyayalakShitArthaH

pratyak sadAnandaghanaH parAtmA || 351||

itthaM vipashchitsadasadvibhajya

nishchitya tattvaM nijabodhadRRiShTyA |

j~nAtvA svamAtmAnamakhaNDabodhaM

tebhyo vimuktaH svayameva shAmyati || 352||

aj~nAnahRRidayagrantherniHsheShavilayastadA |

samAdhinA.avikalpena yadA.advaitAtmadarshanam || 353||

tvamahamidamitIyaM kalpanA buddhidoShAt

prabhavati paramAtmanyadvaye nirvisheShe |

pravilasati samAdhAvasya sarvo vikalpo

vilayanamupagachChedvastutattvAvadhRRityA || 354||

shAnto dAntaH paramuparataH kShAntiyuktaH samAdhiM

kurvannityaM kalayati yatiH svasya sarvAtmabhAvam |

tenAvidyAtimirajanitAnsAdhu dagdhvA vikalpAn

brahmAkRRityA nivasati sukhaM niShkriyo nirvikalpaH || 355||

samAhitA ye pravilApya bAhyaM

shrotrAdi chetaH svamahaM chidAtmani |

ta eva muktA bhavapAshabandhaiH

nAnye tu pArokShyakathAbhidhAyinaH || 356||

upAdhibhedAtsvayameva bhidyate (pAThabhedaH - yogAtsvayameva)

chopAdhyapohe svayameva kevalaH |

tasmAdupAdhervilayAya vidvAn

vasetsadA.akalpasamAdhiniShThayA || 357||

sati sakto naro yAti sadbhAvaM hyekaniShThayA |

kITako bhramaraM dhyAyan bhramaratvAya kalpate || 358||

kriyAntarAsaktimapAsya kITako

dhyAyannalitvaM hyalibhAvamRRichChati | (pAThabhedaH - dhyAyanyathAliM)

tathaiva yogI paramAtmatattvaM

dhyAtvA samAyAti tadekaniShThayA || 359||

atIva sUkShmaM paramAtmatattvaM

na sthUladRRiShTyA pratipattumarhati |

samAdhinAtyantasusUkShmavRRittyA

j~nAtavyamAryairatishuddhabuddhibhiH || 360||

yathA suvarNaM puTapAkashodhitaM

tyaktvA malaM svAtmaguNaM samRRichChati |

tathA manaH sattvarajastamomalaM

dhyAnena santyajya sameti tattvam || 361||

nirantarAbhyAsavashAttaditthaM

pakvaM mano brahmaNi lIyate yadA |

tadA samAdhiH savikalpavarjitaH (pAThabhedaH - sa vikalpavarjitaH)

svato.advayAnandarasAnubhAvakaH || 362||

samAdhinA.anena samastavAsanA-

granthervinAsho.akhilakarmanAshaH |

antarbahiH sarvata eva sarvadA

svarUpavisphUrtirayatnataH syAt || 363||

shruteH shataguNaM vidyAnmananaM mananAdapi |

nididhyAsaM lakShaguNamanantaM nirvikalpakam || 364||

nirvikalpakasamAdhinA sphuTaM

brahmatattvamavagamyate dhruvam |

nAnyathA chalatayA manogateH

pratyayAntaravimishritaM bhavet || 365||

ataH samAdhatsva yatendriyaH san

nirantaraM shAntamanAH pratIchi |

vidhvaMsaya dhvAntamanAdyavidyayA

kRRitaM sadekatvavilokanena || 366||

yogasya prathamadvAraM vA~Nnirodho.aparigrahaH | (pAThabhedaH - prathamaM dvAraM)

nirAshA cha nirIhA cha nityamekAntashIlatA || 367||

ekAntasthitirindriyoparamaNe heturdamashchetasaH

saMrodhe karaNaM shamena vilayaM yAyAdahaMvAsanA |

tenAnandarasAnubhUtirachalA brAhmI sadA yoginaH

tasmAchchittanirodha eva satataM kAryaH prayatno muneH || 368|| prayatnAnmuneH

vAchaM niyachChAtmani taM niyachCha

buddhau dhiyaM yachCha cha buddhisAkShiNi |

taM chApi pUrNAtmani nirvikalpe

vilApya shAntiM paramAM bhajasva || 369||

dehaprANendriyamanobuddhyAdibhirupAdhibhiH |

yairyairvRRitteHsamAyogastattadbhAvo.asya yoginaH || 370||

tannivRRittyA muneH samyak sarvoparamaNaM sukham |

sandRRishyate sadAnandarasAnubhavaviplavaH || 371||

antastyAgo bahistyAgo viraktasyaiva yujyate |

tyajatyantarbahiHsa~NgaM viraktastu mumukShayA || 372||

bahistu viShayaiH saNgaM tathAntarahamAdibhiH | (pAThabhedaH - saNgaH)

virakta eva shaknoti tyaktuM brahmaNi niShThitaH || 373||

vairAgyabodhau puruShasya pakShivat

pakShau vijAnIhi vichakShaNa tvam |

vimuktisaudhAgralatAdhirohaNaM

tAbhyAM vinA nAnyatareNa sidhyati || 374||

atyantavairAgyavataH samAdhiH

samAhitasyaiva dRRiDhaprabodhaH |

prabuddhatattvasya hi bandhamuktiH

muktAtmano nityasukhAnubhUtiH || 375||

vairAgyAnna paraM sukhasya janakaM pashyAmi vashyAtmanaH

tachchechChuddhatarAtmabodhasahitaM svArAjyasAmrAjyadhuk |

etaddvAramajasramuktiyuvateryasmAttvamasmAtparaM

sarvatrAspRRihayA sadAtmani sadA praj~nAM kuru shreyase || 376||

AshAM Chinddhi viShopameShu viShayeShveShaiva mRRityoH kRRiti- (pAThabhedaH - mRRityoH sRRiti)

styaktvA jAtikulAshrameShvabhimatiM mu~nchAtidUrAtkriyAH |

dehAdAvasati tyajAtmadhiShaNAM praj~nAM kuruShvAtmani

tvaM draShTAsyamano.asi nirdvayaparaM brahmAsi yadvastutaH || 377|| (pAThabhedaH - draShTAsyamalo)

lakShye brahmaNi mAnasaM dRRiDhataraM saMsthApya bAhyendriyaM

svasthAne viniveshya nishchalatanushchopekShya dehasthitim |

brahmAtmaikyamupetya tanmayatayA chAkhaNDavRRittyA.anishaM

brahmAnandarasaM pibAtmani mudA shUnyaiH kimanyairbhRRisham || 378|| (pAThabhedaH - kimanyairbhramaiH)

anAtmachintanaM tyaktvA kashmalaM duHkhakAraNam |

chintayAtmAnamAnandarUpaM yanmuktikAraNam || 379||

eSha svaya~njyotirasheShasAkShI

vijnAnakosho vilasatyajasram | vijnAnakoshe

lakShyaM vidhAyainamasadvilakShaNa-

makhaNDavRRittyA.a.atmatayA.anubhAvaya || 380||

etamachChinnayA vRRittyA pratyayAntarashUnyayA |

ullekhayanvijAnIyAtsvasvarUpatayA sphuTam || 381||

atrAtmatvaM dRRiDhIkurvannahamAdiShu santyajan |

udAsInatayA teShu tiShThetsphuTaghaTAdivat || 382|| (pAThabhedaH - tiShThedghaTapaTAdivat)

vishuddhamantaHkaraNaM svarUpe

niveshya sAkShiNyavabodhamAtre |

shanaiH shanairnishchalatAmupAnayan

pUrNaM svamevAnuvilokayettataH || 383|| (pAThabhedaH - pUrNatvamevAnu)

dehendriyaprANamano.ahamAdibhiH

svAj~nAnaklRRiptairakhilairupAdhibhiH |

vimuktamAtmAnamakhaNDarUpaM

pUrNaM mahAkAshamivAvalokayet || 384||

ghaTakalashakusUlasUchimukhyaiH

gaganamupAdhishatairvimuktamekam |

bhavati na vividhaM tathaiva shuddhaM

paramahamAdivimuktamekameva || 385||

brahmAdistambaparyantA mRRiShAmAtrA upAdhayaH | (pAThabhedaH - brahmAdyAH stamba)

tataH pUrNaM svamAtmAnaM pashyedekAtmanA sthitam || 386||

yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)

tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |

bhrAnternAshe bhAti dRRiShTAhitattvaM (pAThabhedaH - bhrAntidRRiShTA)

rajjustadvadvishvamAtmasvarUpam || 387||

svayaM brahmA svayaM viShNuH svayamindraH svayaM shivaH |

svayaM vishvamidaM sarvaM svasmAdanyanna ki~nchana || 388||

antaH svayaM chApi bahiH svayaM cha

svayaM purastAt svayameva pashchAt |

svayaM hyAvAchyAM svayamapyudIchyAM (pAThabhedaH - hyavAchyAM)

tathopariShTAtsvayamapyadhastAt || 389||

tara~NgaphenabhramabudbudAdi

sarvaM svarUpeNa jalaM yathA tathA |

chideva dehAdyahamantametat

sarvaM chidevaikarasaM vishuddham || 390||

sadevedaM sarvaM jagadavagataM vA~NmanasayoH

sato.anyannAstyeva prakRRitiparasImni sthitavataH |

pRRithak kiM mRRitsnAyAH kalashaghaTakumbhAdyavagataM

vadatyeSha bhrAntastvamahamiti mAyAmadirayA || 391||

kriyAsamabhihAreNa yatra nAnyaditi shrutiH |

bravIti dvaitarAhityaM mithyAdhyAsanivRRittaye || 392||

AkAshavannirmalanirvikalpaM (pAThabhedaH - nirvikalpa)

niHsImaniHspandananirvikAram |

antarbahiHshUnyamananyamadvayaM

svayaM paraM brahma kimasti bodhyam || 393||

vaktavyaM kimu vidyate.atra bahudhA brahmaiva jIvaH svayaM

brahmaitajjagadAtataM nu sakalaM brahmAdvitIyaM shrutiH | (pAThabhedaH - jagadAparANu sakalaM)

brahmaivAhamiti prabuddhamatayaH santyaktabAhyAH sphuTaM

brahmIbhUya vasanti santatachidAnandAtmanaitaddhruvam || 394|| (pAThabhedaH - AnandAtmanaiva dhruvam)

jahi malamayakoshe.ahandhiyotthApitAshAM

prasabhamanilakalpe li~Ngadehe.api pashchAt |

nigamagaditakIrtiM nityamAnandamUrtiM

svayamiti parichIya brahmarUpeNa tiShTha || 395||

shavAkAraM yAvadbhajati manujastAvadashuchiH

parebhyaH syAtklesho jananamaraNavyAdhinilayaH | (pAThabhedaH - vyAdhinirayAH)

yadAtmAnaM shuddhaM kalayati shivAkAramachalam

tadA tebhyo mukto bhavati hi tadAha shrutirapi || 396||

svAtmanyAropitAsheShAbhAsavastunirAsataH |

svayameva paraM brahma pUrNamadvayamakriyam || 397||

samAhitAyAM sati chittavRRittau

parAtmani brahmaNi nirvikalpe |

na dRRishyate kashchidayaM vikalpaH

prajalpamAtraH parishiShyate yataH || 398|| (pAThabhedaH - tataH)

asatkalpo vikalpo.ayaM vishvamityekavastuni |

nirvikAre nirAkAre nirvisheShe bhidA kutaH || 399||

draShTudarshanadRRishyAdibhAvashUnyaikavastuni | (pAThabhedaH - draShTRRidarshana)

nirvikAre nirAkAre nirvisheShe bhidA kutaH || 400||

kalpArNava ivAtyantaparipUrNaikavastuni |

nirvikAre nirAkAre nirvisheShe bhidA kutaH || 401||

tejasIva tamo yatra pralInaM bhrAntikAraNam | (pAThabhedaH - yatra vilInaM)

advitIye pare tattve nirvisheShe bhidA kutaH || 402||

ekAtmake pare tattve bhedavArtA kathaM vaset | (pAThabhedaH - kathaM bhavet)

suShuptau sukhamAtrAyAM bhedaH kenAvalokitaH || 403||

na hyasti vishvaM paratattvabodhAt

sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |

kAlatraye nApyahirIkShito guNe

na hyambubindurmRRigatRRiShNikAyAm || 404||

mAyAmAtramidaM dvaitamadvaitaM paramArthataH |

iti brUte shrutiH sAkShAtsuShuptAvanubhUyate || 405||

ananyatvamadhiShThAnAdAropyasya nirIkShitam |

paNDitai rajjusarpAdau vikalpo bhrAntijIvanaH || 406||

chittamUlo vikalpo.ayaM chittAbhAve na kashchana |

atashchittaM samAdhehi pratyagrUpe parAtmani || 407||

kimapi satatabodhaM kevalAnandarUpaM

nirupamamativelaM nityamuktaM nirIham |

niravadhigaganAbhaM niShkalaM nirvikalpaM

hRRidi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 408||

prakRRitivikRRitishUnyaM bhAvanAtItabhAvaM

samarasamasamAnaM mAnasambandhadUram |

nigamavachanasiddhaM nityamasmatprasiddhaM

hRRidi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 409||

ajaramamaramastAbhAvavastusvarUpaM (pAThabhedaH - bhAsavastu)

stimitasalilarAshiprakhyamAkhyAvihInam |

shamitaguNavikAraM shAshvataM shAntamekaM

hRRidi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 410||

samAhitAntaHkaraNaH svarUpe

vilokayAtmAnamakhaNDavaibhavam |

vichChinddhi bandhaM bhavagandhagandhitaM (pAThabhedaH - gandhagandhilaM)

yatnena puMstvaM saphalIkuruShva || 411-

sarvopAdhivinirmuktaM sachchidAnandamadvayam |

bhAvayAtmAnamAtmasthaM na bhUyaH kalpase.adhvane || 412||

ChAyeva puMsaH paridRRishyamAna-

mAbhAsarUpeNa phalAnubhUtyA |

sharIramArAchChavavannirastaM

punarna sandhatta idaM mahAtmA || 413||

satatavimalabodhAnandarUpaM sametya (pAThabhedaH - svametya)

tyaja jaDamalarUpopAdhimetaM sudUre |

atha punarapi naiSha smaryatAM vAntavastu (pAThabhedaH - punarapi naiva)

smaraNaviShayabhUtaM kalpate kutsanAya || 414||

samUlametatparidAhya vahnau (pAThabhedaH - paridahya)

sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |

tataH svayaM nityavishuddhabodhA-

nandAtmanA tiShThati vidvariShThaH || 415||

prArabdhasUtragrathitaM sharIraM

prayAtu vA tiShThatu goriva srak |

na tatpunaH pashyati tattvavettA-

.a.anandAtmani brahmaNi lInavRRittiH || 416||

akhaNDAnandamAtmAnaM vij~nAya svasvarUpataH |

kimichChan kasya vA hetordehaM puShNAti tattvavit || 417||

saMsiddhasya phalaM tvetajjIvanmuktasya yoginaH |

bahirantaH sadAnandarasAsvAdanamAtmani || 418||

vairAgyasya phalaM bodho bodhasyoparatiH phalam |

svAnandAnubhavAchChAntireShaivoparateH phalam || 419||

yadyuttarottarAbhAvaH pUrvapUrvantu niShphalam |

nivRRittiH paramA tRRiptirAnando.anupamaH svataH || 420||

dRRiShTaduHkheShvanudvego vidyAyAH prastutaM phalam |

yatkRRitaM bhrAntivelAyAM nAnA karma jugupsitam |

pashchAnnaro vivekena tatkathaM kartumarhati || 421||

vidyAphalaM syAdasato nivRRittiH

pravRRittiraj~nAnaphalaM tadIkShitam |

tajjnAjnayoryanmRRigatRRiShNikAdau

nochedvidAM dRRiShTaphalaM kimasmAt || 422|| (pAThabhedaH - nochedvido)

aj~nAnahRRidayagranthervinAsho yadyasheShataH |

anichChorviShayaH kiM nu pravRRitteH kAraNaM svataH || 423|| (pAThabhedaH - viduShaH kiM)

vAsanAnudayo bhogye vairAgyasya tadAvadhiH |

ahambhAvodayAbhAvo bodhasya paramAvadhiH |

lInavRRittairanutpattirmaryAdoparatestu sA || 424|| (pAThabhedaH - vRRittera)

brahmAkAratayA sadA sthitatayA nirmuktabAhyArthadhI-

ranyAveditabhogyabhogakalano nidrAluvadbAlavat |

svapnAlokitalokavajjagadidaM pashyankvachillabdhadhI-

rAste kashchidanantapuNyaphalabhugdhanyaH sa mAnyo bhuvi || 425||

sthitapraj~no yatirayaM yaH sadAnandamashnute |

brahmaNyeva vilInAtmA nirvikAro viniShkriyaH || 426||

brahmAtmanoH shodhitayorekabhAvAvagAhinI |

nirvikalpA cha chinmAtrA vRRittiH praj~neti kathyate |

susthitA.asau bhavedyasya sthitapraj~naH sa uchyate || 427||

yasya sthitA bhavetpraj~nA yasyAnando nirantaraH |

prapa~ncho vismRRitaprAyaH sa jIvanmukta iShyate || 428||

lInadhIrapi jAgarti jAgraddharmavivarjitaH |

bodho nirvAsano yasya sa jIvanmukta iShyate || 429||

shAntasaMsArakalanaH kalAvAnapi niShkalaH |

yasya chittaM vinishchintaM sa jIvanmukta iShyate || 430|| (pAThabhedaH - yaH sachitto.api nishchittaH)

vartamAne.api dehe.asmi~nChAyAvadanuvartini |

ahantAmamatA.abhAvo jIvanmuktasya lakShaNam || 431||

atItAnanusandhAnaM bhaviShyadavichAraNam |

audAsInyamapi prAptaM jIvanmuktasya lakShaNam || 432|| (pAThabhedaH - prApte)

guNadoShavishiShTe.asminsvabhAvena vilakShaNe |

sarvatra samadarshitvaM jIvanmuktasya lakShaNam || 433||

iShTAniShTArthasamprAptau samadarshitayA.a.atmani |

ubhayatrAvikAritvaM jIvanmuktasya lakShaNam || 434||

brahmAnandarasAsvAdAsaktachittatayA yateH |

antarbahiravij~nAnaM jIvanmuktasya lakShaNam || 435||

dehendriyAdau kartavye mamAhambhAvavarjitaH |

audAsInyena yastiShThetsa jIvanmuktalakShaNaH || 436|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)

vij~nAta Atmano yasya brahmabhAvaH shruterbalAt |

bhavabandhavinirmuktaH sa jIvanmuktalakShaNaH || 437|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)

dehendriyeShvahambhAva idambhAvastadanyake |

yasya no bhavataH kvApi sa jIvanmukta iShyate || 438||

jIveshobhayasaMsArarUpadurvAsanojjhitA |

sA sarvadA bhavedyasya sa jIvanmukta iShyate ||

na pratyagbrahmaNorbhedaM kadApi brahmasargayoH |

praj~nayA yo vijAniti sa jIvanmuktalakShaNaH || 439|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)

sAdhubhiH pUjyamAne.asminpIDyamAne.api durjanaiH |

samabhAvo bhavedyasya sa jIvanmuktalakShaNaH || 440|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)

yatra praviShTA viShayAH pareritA

nadIpravAhA iva vArirAshau |

linanti sanmAtratayA na vikriyAM

utpAdayantyeSha yatirvimuktaH || 441||

vij~nAtabrahmatattvasya yathApUrvaM na saMsRRitiH |

asti chenna sa vij~nAtabrahmabhAvo bahirmukhaH || 442||

prAchInavAsanAvegAdasau saMsaratIti chet |

na sadekatvavij~nAnAnmandI bhavati vAsanA || 443||

atyantakAmukasyApi vRRittiH kuNThati mAtari |

tathaiva brahmaNi j~nAte pUrNAnande manIShiNaH || 444||

nididhyAsanashIlasya bAhyapratyaya IkShyate |

bravIti shrutiretasya prArabdhaM phaladarshanAt || 445||

sukhAdyanubhavo yAvattAvatprArabdhamiShyate |

phalodayaH kriyApUrvo niShkriyo na hi kutrachit || 446||

ahaM brahmeti vij~nAnAtkalpakoTishatArjitam |

sa~nchitaM vilayaM yAti prabodhAtsvapnakarmavat || 447||

yatkRRitaM svapnavelAyAM puNyaM vA pApamulbaNam |

suptotthitasya kintatsyAtsvargAya narakAya vA || 448||

svamasaNgamudAsInaM parijnAya nabho yathA |

na shliShyati cha yatkinchitkadAchidbhAvikarmabhiH || 449|| (pAThabhedaH - shliShyate yatiH kinchit)

na nabho ghaTayogena surAgandhena lipyate |

tathAtmopAdhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||

jnAnodayAtpurArabdhaM karmajnAnAnna nashyati |

adatvA svaphalaM lakShyamuddishyotsRRiShTabANavat || 451||

vyAghrabuddhyA vinirmukto bANaH pashchAttu gomatau |

na tiShThati Chinatyeva lakShyaM vegena nirbharam || 452||

prArabdhaM balavattaraM khalu vidAM bhogena tasya kShayaH

samyagjnAnahutAshanena vilayaH prAksanchitAgAminAm |

brahmAtmaikyamavekShya tanmayatayA ye sarvadA saMsthitAH

teShAM tattritayaM nahi kvachidapi brahmaiva te nirguNam || 453||

upAdhitAdAtmyavihInakevala-

brahmAtmanaivAtmani tiShThato muneH |

prArabdhasadbhAvakathA na yuktA

svapnArthasambandhakatheva jAgrataH || 454||

na hi prabuddhaH pratibhAsadehe

dehopayoginyapi cha prapa~nche |

karotyahantAM mamatAmidantAM

kintu svayaM tiShThati jAgareNa || 455||

na tasya mithyArthasamarthanechChA

na sa~Ngrahastajjagato.api dRRiShTaH |

tatrAnuvRRittiryadi chenmRRiShArthe

na nidrayA mukta itIShyate dhruvam || 456||

tadvatpare brahmaNi vartamAnaH

sadAtmanA tiShThati nAnyadIkShate |

smRRitiryathA svapnavilokitArthe

tathA vidaH prAshanamochanAdau || 457||

karmaNA nirmito dehaH prArabdhaM tasya kalpyatAm |

nAnAderAtmano yuktaM naivAtmA karmanirmitaH || 458||

ajo nityaH shAshvata iti brUte shrutiramoghavAk | (pAThabhedaH - ajo nitya iti brUte shrutireShA tvamoghavAk)

tadAtmanA tiShThato.asya kutaH prArabdhakalpanA || 459||

prArabdhaM sidhyati tadA yadA dehAtmanA sthitiH |

dehAtmabhAvo naiveShTaH prArabdhaM tyajyatAmataH || 460||

sharIrasyApi prArabdhakalpanA bhrAntireva hi |

adhyastasya kutaH sattvamasatyasya kuto janiH | (pAThabhedaH - sattvamasattvasya)

ajAtasya kuto nAshaH prArabdhamasataH kutaH || 461||

jnAnenAjnAnakAryasya samUlasya layo yadi |

tiShThatyayaM kathaM deha iti sha~NkAvato jaDAn || 462||

samAdhAtuM bAhyadRRiShTyA prArabdhaM vadati shrutiH |

na tu dehAdisatyatvabodhanAya vipashchitAm |

yataH shruterabhiprAyaH paramArthaikagocharaH || 463||

paripUrNamanAdyantamaprameyamavikriyam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 464||

sadghanaM chidghanaM nityamAnandaghanamakriyam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 465||

pratyagekarasaM pUrNamanantaM sarvatomukham |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 466||

aheyamanupAdeyamanAdeyamanAshrayam | manAdheyamanA

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 467||

nirguNaM niShkalaM sUkShmaM nirvikalpaM nira~njanam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 468||

anirUpya svarUpaM yanmanovAchAmagocharam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 469||

satsamRRiddhaM svataHsiddhaM shuddhaM buddhamanIdRRisham |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 470||

nirastarAgA vinirastabhogAH (pAThabhedaH - nirapAstabhogAH)

shAntAH sudAntA yatayo mahAntaH |

vij~nAya tattvaM parametadante

prAptAH parAM nirvRRitimAtmayogAt || 471||

bhavAnapIdaM paratattvamAtmanaH

svarUpamAnandaghanaM vichArya | (pAThabhedaH - nichAyya)

vidhUya mohaM svamanaHprakalpitaM

muktaH kRRitArtho bhavatu prabuddhaH || 472||

samAdhinA sAdhuvinishchalAtmanA (pAThabhedaH - sunishchalAtmanA)

pashyAtmatattvaM sphuTabodhachakShuShA |

niHsaMshayaM samyagavekShitashche-

chChrutaH padArtho na punarvikalpyate || 473|| (pAThabhedaH - punarvikalpate)

svasyAvidyAbandhasambandhamokShA-

tsatyaj~nAnAnandarUpAtmalabdhau |

shAstraM yuktirdeshikoktiH pramANaM

chAntaHsiddhA svAnubhUtiH pramANam || 474||

bandho mokShashcha tRRiptishcha chintA.a.arogyakShudhAdayaH |

svenaiva vedyA yajj~nAnaM pareShAmAnumAnikam || 475||

taTasthitA bodhayanti guravaH shrutayo yathA |

praj~nayaiva taredvidvAnIshvarAnugRRihItayA || 476||

svAnubhUtyA svayaM j~nAtvA svamAtmAnamakhaNDitam |

saMsiddhaH sammukhaM tiShThennirvikalpAtmanA.a.atmani || 477|| (pAThabhedaH - susukhaM tiShThen)

vedAntasiddhAntaniruktireShA

brahmaiva jIvaH sakalaM jagachcha |

akhaNDarUpasthitireva mokSho

brahmAdvitIye shrutayaH pramANam || 478|| (pAThabhedaH - brahmAdvitIyaM)

iti guruvachanAchChrutipramANAt

paramavagamya satattvamAtmayuktyA |

prashamitakaraNaH samAhitAtmA

kvachidachalAkRRitirAtmaniShThato.abhUt || 479|| (pAThabhedaH - AtmaniShThito)

kinchitkAlaM samAdhAya pare brahmaNi mAnasam | (pAThabhedaH - kanchitkAlaM)

utthAya paramAnandAdidaM vachanamabravIt || 480|| (pAThabhedaH - vyutthAya)

buddhirvinaShTA galitA pravRRittiH

brahmAtmanorekatayA.adhigatyA |

idaM na jAne.apyanidaM na jAne

kiM vA kiyadvA sukhamastyapAram || 481|| (pAThabhedaH - sukhamasya pAram)

vAchA vaktumashakyameva manasA mantuM na vA shakyate

svAnandAmRRitapUrapUritaparabrahmAmbudhervaibhavam |

ambhorAshivishIrNavArShikashilAbhAvaM bhajanme mano

yasyAMshAMshalave vilInamadhunA.a.anandAtmanA nirvRRitam || 482||

kva gataM kena vA nItaM kutra lInamidaM jagat |

adhunaiva mayA dRRiShTaM nAsti kiM mahadadbhutam || 483||

kiM heyaM kimupAdeyaM kimanyatkiM vilakShaNam |

akhaNDAnandapIyUShapUrNe brahmamahArNave || 484||

na ki~nchidatra pashyAmi na shaRRiNomi na vedmyaham |

svAtmanaiva sadAnandarUpeNAsmi vilakShaNaH || 485||

namo namaste gurave mahAtmane

vimuktasa~NgAya saduttamAya |

nityAdvayAnandarasasvarUpiNe

bhUmne sadA.apAradayAmbudhAmne || 486||

yatkaTAkShashashisAndrachandrikA-

pAtadhUtabhavatApajashramaH |

prAptavAnahamakhaNDavaibhavA-

nandamAtmapadamakShayaM kShaNAt || 487||

dhanyo.ahaM kRRitakRRityo.ahaM vimukto.ahaM bhavagrahAt |

nityAnandasvarUpo.ahaM pUrNo.ahaM tvadanugrahAt || 488||

asaNgo.ahamanaNgo.ahamaliNgo.ahamabhaNguraH |

prashAnto.ahamananto.ahamamalo.ahaM chirantanaH || 489|| (pAThabhedaH - .ahamatAnto.ahaM)

akartAhamabhoktAhamavikAro.ahamakriyaH |

shuddhabodhasvarUpo.ahaM kevalo.ahaM sadAshivaH || 490||

draShTuH shroturvaktuH karturbhokturvibhinna evAham |

nityanirantaraniShkriyaniHsImAsa~NgapUrNabodhAtmA || 491||

nAhamidaM nAhamado.apyubhayoravabhAsakaM paraM shuddham |

bAhyAbhyantarashUnyaM pUrNaM brahmAdvitIyamevAham || 492||

nirupamamanAditattvaM tvamahamidamada iti kalpanAdUram |

nityAnandaikarasaM satyaM brahmAdvitIyamevAham || 493||

nArAyaNo.ahaM narakAntako.ahaM

purAntako.ahaM puruSho.ahamIshaH |

akhaNDabodho.ahamasheShasAkShI

nirIshvaro.ahaM nirahaM cha nirmamaH || 494||

sarveShu bhUteShvahameva saMsthito

j~nAnAtmanA.antarbahirAshrayaH san |

bhoktA cha bhogyaM svayameva sarvaM

yadyatpRRithagdRRiShTamidantayA purA || 495||

mayyakhaNDasukhAmbhodhau bahudhA vishvavIchayaH |

utpadyante vilIyante mAyAmArutavibhramAt || 496||

sthulAdibhAvA mayi kalpitA bhramA-

dAropitAnusphuraNena lokaiH |

kAle yathA kalpakavatsarAya-

NartvAdayo niShkalanirvikalpe || 497||

AropitaM nAshrayadUShakaM bhavet

kadApi mUDhairatidoShadUShitaiH | mUDhairmati

nArdrIkarotyUSharabhUmibhAgaM

marIchikAvAri mahApravAhaH || 498||

AkAshavallepavidUrago.ahaM (pAThabhedaH - AkAshavat kalpavi)

AdityavadbhAsyavilakShaNo.aham |

ahAryavannityavinishchalo.ahaM

ambhodhivatpAravivarjito.aham || 499||

na me dehena sambandho megheneva vihAyasaH |

ataH kuto me taddharmA jAgratsvapnasuShuptayaH || 500||

upAdhirAyAti sa eva gachChati

sa eva karmANi karoti bhu~Nkte |

sa eva jIryan mriyate sadAhaM (pAThabhedaH - eva jIvan)

kulAdrivannishchala eva saMsthitaH || 501||

na me pravRRittirna cha me nivRRittiH

sadaikarUpasya niraMshakasya |

ekAtmako yo niviDo nirantaro (pAThabhedaH - nibiDo)

vyomeva pUrNaH sa kathaM nu cheShTate || 502||

puNyAni pApAni nirindriyasya

nishchetaso nirvikRRiternirAkRRiteH |

kuto mamAkhaNDasukhAnubhUteH

brUte hyananvAgatamityapi shrutiH || 503||

ChAyayA spRRiShTamuShNaM vA shItaM vA suShThu duHShThu vA |

na spRRishatyeva yatki~nchitpuruShaM tadvilakShaNam || 504||

na sAkShiNaM sAkShyadharmAH saMspRRishanti vilakShaNam |

avikAramudAsInaM gRRihadharmAH pradIpavat |

dehendriyamanodharmA naivAtmAnaM spRRishantyaho || 505|| ekShtra

raveryathA karmaNi sAkShibhAvo

vahneryathA dAhaniyAmakatvam | (pAThabhedaH - vA.ayasi dAhakatvam)

rajjoryathA.a.aropitavastusa~NgaH

tathaiva kUTasthachidAtmano me || 506||

kartApi vA kArayitApi nAhaM

bhoktApi vA bhojayitApi nAham |

draShTApi vA darshayitApi nAhaM

so.ahaM svaya~njyotiranIdRRigAtmA || 507||

chalatyupAdhau pratibimbalaulya-

maupAdhikaM mUDhadhiyo nayanti |

svabimbabhUtaM ravivadviniShkriyaM

kartAsmi bhoktAsmi hato.asmi heti || 508||

jale vApi sthale vApi luThatveSha jaDAtmakaH |

nAhaM vilipye taddharmairghaTadharmairnabho yathA || 509||

kartRRitvabhoktRRitvakhalatvamattatA-

jaDatvabaddhatvavimuktatAdayaH |

buddhervikalpA na tu santi vastutaH

svasminpare brahmaNi kevale.advaye || 510||

santu vikArAH prakRRiterdashadhA shatadhA sahasradhA vApi |

kiM me.asaNgachitastairna ghanaH kvachidambaraM spRRishati || 511|| (pAThabhedaH - taiH kiM me.asaNgachiterna hyambudaDambaro.ambaraM)

avyaktAdisthUlaparyantametat

vishvaM yatrAbhAsamAtraM pratItam |

vyomaprakhyaM sUkShmamAdyantahInaM

brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 512||

sarvAdhAraM sarvavastuprakAshaM

sarvAkAraM sarvagaM sarvashUnyam |

nityaM shuddhaM nishchalaM nirvikalpaM (pAThabhedaH - niShkalaM)

brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 513||

yatpratyastAsheShamAyAvisheShaM

pratyagrUpaM pratyayAgamyamAnam |

satyaj~nAnAnantamAnandarUpaM

brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 514||

niShkriyo.asmyavikAro.asmi

niShkalo.asmi nirAkRRitiH |

nirvikalpo.asmi nityo.asmi

nirAlambo.asmi nirdvayaH || 515||

sarvAtmako.ahaM sarvo.ahaM sarvAtIto.ahamadvayaH |

kevalAkhaNDabodho.ahamAnando.ahaM nirantaraH || 516||

svArAjyasAmrAjyavibhUtireShA

bhavatkRRipAshrImahimaprasAdAt |

prAptA mayA shrIgurave mahAtmane

namo namaste.astu punarnamo.astu || 517||

mahAsvapne mAyAkRRitajanijarAmRRityugahane

bhramantaM klishyantaM bahulataratApairanudinam | (pAThabhedaH - ranukalam)

aha~NkAravyAghravyathitamimamatyantakRRipayA

prabodhya prasvApAtparamavitavAnmAmasi guro || 518||

namastasmai sadaikasmai kasmaichinmahase namaH | (pAThabhedaH - sadekasmai namashchinmahase muhuH)

yadetadvishvarUpeNa rAjate gururAja te || 519||

iti natamavalokya shiShyavaryaM

samadhigatAtmasukhaM prabuddhatattvam |

pramuditahRRidayaM sa deshikendraH (pAThabhedaH - hRRidayaH)

punaridamAha vachaH paraM mahAtmA || 520||

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataH (pAThabhedaH - satsarvataH)

pashyAdhyAtmadRRishA prashAntamanasA sarvAsvavasthAsvapi |

rUpAdanyadavekShitaM kimabhitashchakShuShmatAM dRRishyate (pAThabhedaH - vidyate)

tadvadbrahmavidaH sataH kimaparaM buddhervihArAspadam || 521||

kastAM parAnandarasAnubhUti-

mRRitsRRijya shUnyeShu rameta vidvAn | (pAThabhedaH - mutsRRijya

chandre mahAhlAdini dIpyamAne)

chitrendumAlokayituM ka ichChet || 522||

asatpadArthAnubhavena ki~nchin

na hyasti tRRiptirna cha duHkhahAniH |

tadadvayAnandarasAnubhUtyA

tRRiptaH sukhaM tiShTha sadAtmaniShThayA || 523||

svameva sarvathA pashyanmanyamAnaH svamadvayam | (pAThabhedaH - sarvataH)

svAnandamanubhu~njAnaH kAlaM naya mahAmate || 524||

akhaNDabodhAtmani nirvikalpe

vikalpanaM vyomni puraprakalpanam |

tadadvayAnandamayAtmanA sadA

shAntiM parAmetya bhajasva maunam || 525||

tUShNImavasthA paramopashAntiH

buddherasatkalpavikalpahetoH |

brahmAtmano brahmavido mahAtmano

yatrAdvayAnandasukhaM nirantaram || 526||

nAsti nirvAsanAnmaunAtparaM sukhakRRiduttamam |

vij~nAtAtmasvarUpasya svAnandarasapAyinaH || 527||

gachChaMstiShThannupavisha~nChayAno vA.anyathApi vA |

yathechChayA vasedvidvAnAtmArAmaH sadA muniH || 528||

na deshakAlAsanadigyamAdi-

lakShyAdyapekShA.apratibaddhavRRitteH | (pAThabhedaH - pratibaddha

saMsiddhatattvasya mahAtmano.asti)

svavedane kA niyamAdyavasthA || 529||

ghaTo.ayamiti vij~nAtuM niyamaH ko.anvavekShate | (pAThabhedaH - apekShyate)

vinA pramANasuShThutvaM yasminsati padArthadhIH || 530||

ayamAtmA nityasiddhaH pramANe sati bhAsate |

na deshaM nApi vA kAlaM na shuddhiM vApyapekShate || 531||

devadatto.ahamityetadvij~nAnaM nirapekShakam |

tadvadbrahmavido.apyasya brahmAhamiti vedanam || 532||

bhAnuneva jagatsarvaM bhAsate yasya tejasA |

anAtmakamasattuchChaM kiM nu tasyAvabhAsakam || 533||

vedashAstrapurANAni bhUtAni sakalAnyapi |

yenArthavanti taM kinnu vij~nAtAraM prakAshayet || 534||

eSha svaya~njyotiranantashaktiH

AtmA.aprameyaH sakalAnubhUtiH |

yameva vij~nAya vimuktabandho

jayatyayaM brahmaviduttamottamaH || 535||

na khidyate no viShayaiH pramodate

na sajjate nApi virajyate cha |

svasminsadA krIDati nandati svayaM

nirantarAnandarasena tRRiptaH || 536||

kShudhAM dehavyathAM tyaktvA bAlaH krIDati vastuniH | (pAThabhedaH - vastuni)

tathaiva vidvAn ramate nirmamo nirahaM sukhI || 537||

chintAshUnyamadainyabhaikShamashanaM pAnaM saridvAriShu

svAtantryeNa nira~NkushA sthitirabhIrnidrA shmashAne vane |

vastraM kShAlanashoShaNAdirahitaM digvAstu shayyA mahI

sa~nchAro nigamAntavIthiShu vidAM krIDA pare brahmaNi || 538||

vimAnamAlambya sharIrametad

bhunaktyasheShAnviShayAnupasthitAn |

parechChayA bAlavadAtmavettA

yo.avyaktali~Ngo.ananuShaktabAhyaH || 539||

digambaro vApi cha sAmbaro vA

tvagambaro vApi chidambarasthaH |

unmattavadvApi cha bAlavadvA

pishAchavadvApi charatyavanyAm || 540||

kAmAnniShkAmarUpI saMshcharatyekacharo muniH | (pAThabhedaH - kAmAnnI kAmarUpI)

svAtmanaiva sadA tuShTaH svayaM sarvAtmanA sthitaH || 541||

kvachinmUDho vidvAn kvachidapi mahArAjavibhavaH

kvachidbhrAntaH saumyaH kvachidajagarAchArakalitaH |

kvachitpAtrIbhUtaH kvachidavamataH kvApyaviditaH

charatyevaM prAj~naH satataparamAnandasukhitaH || 542||

nirdhano.api sadA tuShTo.apyasahAyo mahAbalaH |

nityatRRipto.apyabhu~njAno.apyasamaH samadarshanaH || 543||

api kurvannakurvANashchAbhoktA phalabhogyapi |

sharIryapyasharIryeSha parichChinno.api sarvagaH || 544||

asharIraM sadA santamimaM brahmavidaM kvachit |

priyApriye na spRRishatastathaiva cha shubhAshubhe || 545||

sthUlAdisambandhavato.abhimAninaH

sukhaM cha duHkhaM cha shubhAshubhe cha |

vidhvastabandhasya sadAtmano muneH

kutaH shubhaM vA.apyashubhaM phalaM vA || 546||

tamasA grastavadbhAnAdagrasto.api ravirjanaiH |

grasta ityuchyate bhrAntyAM hyaj~nAtvA vastulakShaNam || 547|| (pAThabhedaH - bhrAntyA)

tadvaddehAdibandhebhyo vimuktaM brahmavittamam |

pashyanti dehivanmUDhAH sharIrAbhAsadarshanAt || 548||

ahirnirlvayanIM vAyaM muktvA dehaM tu tiShThati | (pAThabhedaH - ahini)

itastatashchAlyamAno yatki~nchitprANavAyunA || 549||

strotasA nIyate dAru yathA nimnonnatasthalam |

daivena nIyate deho yathAkAlopabhuktiShu || 550||

prArabdhakarmaparikalpitavAsanAbhiH

saMsArivachcharati bhuktiShu muktadehaH |

siddhaH svayaM vasati sAkShivadatra tUShNIM

chakrasya mUlamiva kalpavikalpashUnyaH || 551||

naivendriyANi viShayeShu niyu~Nkta eSha

naivApayu~Nkta upadarshanalakShaNasthaH |

naiva kriyAphalamapIShadavekShate sa (pAThabhedaH - apIShadapekShate saH)

svAnandasAndrarasapAnasumattachittaH || 552||

lakShyAlakShyagatiM tyaktvA yastiShThetkevalAtmanA |

shiva eva svayaM sAkShAdayaM brahmaviduttamaH || 553||

jIvanneva sadA muktaH kRRitArtho brahmavittamaH |

upAdhinAshAdbrahmaiva san brahmApyeti nirdvayam || 554||

shailUSho veShasadbhAvAbhAvayoshcha yathA pumAn |

tathaiva brahmavichChreShThaH sadA brahmaiva nAparaH || 555||

yatra kvApi vishIrNaM satparNamiva tarorvapuH patatAt | (pAThabhedaH - vishIrNaM parNamiva)

brahmIbhUtasya yateH prAgeva tachchidagninA dagdham || 556||

sadAtmani brahmaNi tiShThato muneH

pUrNA.advayAnandamayAtmanA sadA |

na deshakAlAdyuchitapratIkShA

tva~NmAMsaviTpiNDavisarjanAya || 557||

dehasya mokSho no mokSho na daNDasya kamaNDaloH |

avidyAhRRidayagranthimokSho mokSho yatastataH || 558||

kulyAyAmatha nadyAM vA shivakShetre.api chatvare |

parNaM patati chettena taroH kiM nu shubhAshubham || 559||

patrasya puShpasya phalasya nAshavad-

dehendriyaprANadhiyAM vinAshaH |

naivAtmanaH svasya sadAtmakasyA-

nandAkRRitervRRikShavadasti chaiShaH || 560|| (pAThabhedaH - vadAsta eShaH)

praj~nAnaghana ityAtmalakShaNaM satyasUchakam |

anUdyaupAdhikasyaiva kathayanti vinAshanam || 561||

avinAshI vA are.ayamAtmeti shrutirAtmanaH |

prabravItyavinAshitvaM vinashyatsu vikAriShu || 562||

pAShANavRRikShatRRiNadhAnyakaDa~NkarAdyA (pAThabhedaH - kaTAmbarAdyA)

dagdhA bhavanti hi mRRideva yathA tathaiva |

dehendriyAsumana Adi samastadRRishyaM

j~nAnAgnidagdhamupayAti parAtmabhAvam || 563||

vilakShaNaM yathA dhvAntaM lIyate bhAnutejasi |

tathaiva sakalaM dRRishyaM brahmaNi pravilIyate || 564||

ghaTe naShTe yathA vyoma vyomaiva bhavati sphuTam |

tathaivopAdhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||

kShIraM kShIre yathA kShiptaM tailaM taile jalaM jale |

saMyuktamekatAM yAti tathA.a.atmanyAtmavinmuniH || 566||

evaM videhakaivalyaM sanmAtratvamakhaNDitam |

brahmabhAvaM prapadyaiSha yatirnAvartate punaH || 567||

sadAtmaikatvavij~nAnadagdhAvidyAdivarShmaNaH |

amuShya brahmabhUtatvAd brahmaNaH kuta udbhavaH || 568||

mAyAklRRiptau bandhamokShau na staH svAtmani vastutaH |

yathA rajjau niShkriyAyAM sarpAbhAsavinirgamau || 569||

AvRRiteH sadasattvAbhyAM vaktavye bandhamokShaNe |

nAvRRitirbrahmaNaH kAchidanyAbhAvAdanAvRRitam |

yadyastyadvaitahAniH syAd dvaitaM no sahate shrutiH || 570||

bandhancha mokShancha mRRiShaiva mUDhA

buddherguNaM vastuni kalpayanti |

dRRigAvRRitiM meghakRRitAM yathA ravau

yato.advayA.asa~NgachidetadakSharam || 571|| (pAThabhedaH - chidekamakSharam)

astIti pratyayo yashcha yashcha nAstIti vastuni |

buddhereva guNAvetau na tu nityasya vastunaH || 572||

atastau mAyayA klRRiptau bandhamokShau na chAtmani |

niShkale niShkriye shAnte niravadye nira~njane |

advitIye pare tattve vyomavatkalpanA kutaH || 573||

na nirodho na chotpattirna baddho na cha sAdhakaH |

na mumukShurna vai mukta ityeShA paramArthatA || 574||

sakalanigamachUDAsvAntasiddhAntarUpaM

paramidamatiguhyaM darshitaM te mayAdya |

apagatakalidoShaM kAmanirmuktabuddhiM (pAThabhedaH - buddhiH)

svasutavadasakRRittvAM bhAvayitvA mumukShum || 575||

iti shrutvA gurorvAkyaM prashrayeNa kRRitAnatiH |

sa tena samanuj~nAto yayau nirmuktabandhanaH || 576||

gurureva sadAnandasindhau nirmagnamAnasaH | (pAThabhedaH - gurureSha)

pAvayanvasudhAM sarvAM vichachAra nirantaraH || 577||

ityAchAryasya shiShyasya saMvAdenAtmalakShaNam |

nirUpitaM mumukShUNAM sukhabodhopapattaye || 578||

hitamidamupadeshamAdriyantAM

vihitanirastasamastachittadoShAH |

bhavasukhaviratAH prashAntachittAH (pAThabhedaH - sukhavimukhAH)

shrutirasikA yatayo mumukShavo ye || 579||

saMsArAdhvani tApabhAnukiraNaprodbhUtadAhavyathA-

khinnAnAM jalakA~NkShayA marubhuvi bhrAntyA paribhrAmyatAm |

atyAsannasudhAmbudhiM sukhakaraM brahmAdvayaM darshaya-

tyeShA sha~NkarabhAratI vijayate nirvANasandAyinI || 580||

|| iti sha~NkarAchAryavirachitaM vivekachUDAmaNiH ||

|| OM tatsat ||