Vedic Tithi
VedicTithi

Stotram - Sacred Scripture

Viveka Chudamani

Viveka Chudamani

Viveka Chudamani

Stotram
Brahman
577 Verses
110%

viveka chUDAmaNi

sarvavedAntasiddhAntagocharaM tamagocharam |

govindaM paramAnandaM sadguruM praNato.asmyaham || 1||

jantUnAM narajanma durlabhamataH puMstvaM tato vipratA

tasmAdvaidikadharmamArgaparatA vidvattvamasmAtparam |

AtmAnAtmavivechanaM svanubhavo brahmAtmanA saMsthitiH

muktirno shatajanmakoTisukRRitaiH puNyairvinA labhyate || 2|| (pAThabhedaH - shatakoTijanmasu kRRitaiH)

durlabhaM trayamevaitaddevAnugrahahetukam |

manuShyatvaM mumukShutvaM mahApuruShasaMshrayaH || 3||

labdhvA kathanchinnarajanma durlabhaM (pAThabhedaH - kathanchin)

tatrApi puMstvaM shrutipAradarshanam |

yastvAtmamuktau na yateta mUDhadhIH

sa hyAtmahA svaM vinihantyasadgrahAt || 4|| (pAThabhedaH - AtmahA svaM)

itaH ko nvasti mUDhAtmA yastu svArthe pramAdyati |

durlabhaM mAnuShaM dehaM prApya tatrApi pauruSham || 5||

vadantu shAstrANi yajantu devAn (pAThabhedaH - paThantu)

kurvantu karmANi bhajantu devatAH |

Atmaikyabodhena vinApi mukti- (pAThabhedaH - vinA vimuktiH na)

rna sidhyati brahmashatAntare.api || 6||

amRRitattvasya nAshAsti vittenetyeva hi shrutiH |

bravIti karmaNo mukterahetutvaM sphuTaM yataH || 7||

ato vimuktyai prayateta vidvAn

sannyastabAhyArthasukhaspRRihaH san |

santaM mahAntaM samupetya deshikaM

tenopadiShTArthasamAhitAtmA || 8||

uddharedAtmanA.a.atmAnaM magnaM saMsAravAridhau |

yogArUDhatvamAsAdya samyagdarshananiShThayA || 9||

sannyasya sarvakarmANi bhavabandhavimuktaye |

yatyatAM paNDitairdhIrairAtmAbhyAsa upasthitaiH || 10||

chittasya shuddhaye karma na tu vastUpalabdhaye |

vastusiddhirvichAreNa na ki~nchitkarmakoTibhiH || 11||

samyagvichArataH siddhA rajjutattvAvadhAraNA |

bhrAntoditamahAsarpabhayaduHkhavinAshinI || 12|| (pAThabhedaH - bhrAntyo)

arthasya nishchayo dRRiShTo vichAreNa hitoktitaH |

na snAnena na dAnena prANAyAmashatena vA || 13||

adhikAriNamAshAste phalasiddhirvisheShataH |

upAyA deshakAlAdyAH santyasminsahakAriNaH || 14|| (pAThabhedaH - santyasyAM)

ato vichAraH kartavyo jij~nAsorAtmavastunaH ||

samAsAdya dayAsindhuM guruM brahmaviduttamam || 15||

medhAvI puruSho vidvAnUhApohavichakShaNaH |

adhikAryAtmavidyAyAmuktalakShaNalakShitaH || 16||

vivekino viraktasya shamAdiguNashAlinaH |

mumukShoreva hi brahmajij~nAsAyogyatA matA || 17||

sAdhanAnyatra chatvAri kathitAni manIShibhiH |

yeShu satsveva sanniShThA yadabhAve na sidhyati || 18||

Adau nityAnityavastuvivekaH parigaNyate |

ihAmutraphalabhogavirAgastadanantaram |

shamAdiShaTkasampattirmumukShutvamiti sphuTam || 19||

brahma satyaM jaganmithyetyevaMrUpo vinishchayaH |

so.ayaM nityAnityavastuvivekaH samudAhRRitaH || 20||

tadvairAgyaM jihAsA yA darshanashravaNAdibhiH | (pAThabhedaH - jugupsA yA)

dehAdibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pAThabhedaH - bhogyavastuni)

virajya viShayavrAtAddoShadRRiShTyA muhurmuhuH |

svalakShye niyatAvasthA manasaH shama uchyate || 22||

viShayebhyaH parAvartya sthApanaM svasvagolake |

ubhayeShAmindriyANAM sa damaH parikIrtitaH |

bAhyAnAlambanaM vRRittereShoparatiruttamA || 23||

sahanaM sarvaduHkhAnAmapratIkArapUrvakam |

chintAvilAparahitaM sA titikShA nigadyate || 24||

shAstrasya guruvAkyasya satyabuddhyavadhAraNam | (pAThabhedaH - satyabuddhyAvadhAraNA)

sA shraddhA kathitA sadbhiryayA vastUpalabhyate || 25||

sarvadA sthApanaM buddheH shuddhe brahmaNi sarvadA | (pAThabhedaH - samyagAsthApanaM)

tatsamAdhAnamityuktaM na tu chittasya lAlanam || 26||

ahaNkArAdidehAntAn bandhAnajnAnakalpitAn |

svasvarUpAvabodhena moktumichChA mumukShutA || 27||

mandamadhyamarUpApi vairAgyeNa shamAdinA |

prasAdena guroH seyaM pravRRiddhA sUyate phalam || 28||

vairAgyaM cha mumukShutvaM tIvraM yasya tu vidyate |

tasminnevArthavantaH syuH phalavantaH shamAdayaH || 29||

etayormandatA yatra viraktatvamumukShayoH |

marau salilavattatra shamAderbhAnamAtratA || 30||

mokShakAraNasAmagryAM bhaktireva garIyasI |

svasvarUpAnusandhAnaM bhaktirityabhidhIyate || 31||

svAtmatattvAnusandhAnaM bhaktirityapare jaguH |

uktasAdhanasampannastattvajij~nAsurAtmanaH |

upasIdedguruM prAj~naM yasmAdbandhavimokShaNam || 32||

shrotriyo.avRRijino.akAmahato yo brahmavittamaH |

brahmaNyuparataH shAnto nirindhana ivAnalaH |

ahetukadayAsindhurbandhurAnamatAM satAm || 33||

tamArAdhya guruM bhaktyA prahvaprashrayasevanaiH | (pAThabhedaH - prahvaH)

prasannaM tamanuprApya pRRichChejj~nAtavyamAtmanaH || 34||

svAminnamaste natalokabandho

kAruNyasindho patitaM bhavAbdhau |

mAmuddharAtmIyakaTAkShadRRiShTyA

RRijvyAtikAruNyasudhAbhivRRiShTyA || 35||

durvArasaMsAradavAgnitaptaM

dodhUyamAnaM duradRRiShTavAtaiH |

bhItaM prapannaM paripAhi mRRityoH

sharaNyamanyadyadahaM na jAne || 36|| (pAThabhedaH - anyaM)

shAntA mahAnto nivasanti santo

vasantavallokahitaM charantaH |

tIrNAH svayaM bhImabhavArNavaM janA-

nahetunAnyAnapi tArayantaH || 37||

ayaM svabhAvaH svata eva yatpara-

shramApanodapravaNaM mahAtmanAm |

sudhAMshureSha svayamarkakarkasha-

prabhAbhitaptAmavati kShitiM kila || 38||

brahmAnandarasAnubhUtikalitaiH pUtaiH sushItairyutai- (pAThabhedaH - sushItaiH sitaiH)

ryuShmadvAkkalashojjhitaiH shrutisukhairvAkyAmRRitaiH sechaya |

santaptaM bhavatApadAvadahanajvAlAbhirenaM prabho

dhanyAste bhavadIkShaNakShaNagateH pAtrIkRRitAH svIkRRitAH || 39||

kathaM tareyaM bhavasindhumetaM

kA vA gatirme katamo.astyupAyaH |

jAne na ki~nchitkRRipayA.ava mAM prabho

saMsAraduHkhakShatimAtanuShva || 40||

tathA vadantaM sharaNAgataM svaM

saMsAradAvAnalatApataptam |

nirIkShya kAruNyarasArdradRRiShTyA

dadyAdabhItiM sahasA mahAtmA || 41||

vidvAn sa tasmA upasattimIyuShe

mumukShave sAdhu yathoktakAriNe |

prashAntachittAya shamAnvitAya

tattvopadeshaM kRRipayaiva kuryAt || 42||

mA bhaiShTa vidvaMstava nAstyapAyaH

saMsArasindhostaraNe.astyupAyaH |

yenaiva yAtA yatayo.asya pAraM

tameva mArgaM tava nirdishAmi || 43||

astyupAyo mahAnkashchitsaMsArabhayanAshanaH |

tena tIrtvA bhavAmbhodhiM paramAnandamApsyasi || 44||

vedAntArthavichAreNa jAyate j~nAnamuttamam |

tenAtyantikasaMsAraduHkhanAsho bhavatyanu || 45||

shraddhAbhaktidhyAnayogAnmumukShoH

mukterhetUnvakti sAkShAchChrutergIH |

yo vA eteShveva tiShThatyamuShya

mokSho.avidyAkalpitAddehabandhAt || 46||

aj~nAnayogAtparamAtmanastava

hyanAtmabandhastata eva saMsRRitiH |

tayorvivekoditabodhavahniH

aj~nAnakAryaM pradahetsamUlam || 47||

shiShya uvAcha |

kRRipayA shrUyatAM svAminprashno.ayaM kriyate mayA |

yaduttaramahaM shrutvA kRRitArthaH syAM bhavanmukhAt || 48||

ko nAma bandhaH kathameSha AgataH

kathaM pratiShThAsya kathaM vimokShaH |

ko.asAvanAtmA paramaH ka AtmA

tayorvivekaH kathametaduchyatAm || 49||

shrIguruvAcha |

dhanyo.asi kRRitakRRityo.asi pAvitaM te kulaM tvayA | (pAThabhedaH - pAvitaM)

yadavidyAbandhamuktyA brahmIbhavitumichChasi || 50||

RRiNamochanakartAraH pituH santi sutAdayaH |

bandhamochanakartA tu svasmAdanyo na kashchana || 51||

mastakanyastabhArAderduHkhamanyairnivAryate |

kShudhAdikRRitaduHkhaM tu vinA svena na kenachit || 52||

pathyamauShadhasevA cha kriyate yena rogiNA |

ArogyasiddhirdRRiShTA.asya nAnyAnuShThitakarmaNA || 53||

vastusvarUpaM sphuTabodhachakShuShA

svenaiva vedyaM na tu paNDitena |

chandrasvarUpaM nijachakShuShaiva

j~nAtavyamanyairavagamyate kim || 54||

avidyAkAmakarmAdipAshabandhaM vimochitum |

kaH shaknuyAdvinA.a.atmAnaM kalpakoTishatairapi || 55||

na yogena na sA~Nkhyena karmaNA no na vidyayA |

brahmAtmaikatvabodhena mokShaH sidhyati nAnyathA || 56||

vINAyA rUpasaundaryaM tantrIvAdanasauShThavam |

prajAra~njanamAtraM tanna sAmrAjyAya kalpate || 57||

vAgvaikharI shabdajharI shAstravyAkhyAnakaushalam |

vaiduShyaM viduShAM tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||

avij~nAte pare tattve shAstrAdhItistu niShphalA |

vij~nAte.api pare tattve shAstrAdhItistu niShphalA || 59||

shabdajAlaM mahAraNyaM chittabhramaNakAraNam |

ataH prayatnAjjnAtavyaM tattvajnaistattvamAtmanaH || 60|| tattvaj~nAttattva

ajnAnasarpadaShTasya brahmajnAnauShadhaM vinA |

kimu vedaishcha shAstraishcha kimu mantraiH kimauShadhaiH || 61||

na gachChati vinA pAnaM vyAdhirauShadhashabdataH |

vinA.aparokShAnubhavaM brahmashabdairna muchyate || 62||

akRRitvA dRRishyavilayamaj~nAtvA tattvamAtmanaH |

brahmashabdaiH kuto muktiruktimAtraphalairnRRiNAm || 63|| (pAThabhedaH - bAhyashabdaiH)

akRRitvA shatrusaMhAramagatvAkhilabhUshriyam |

rAjAhamiti shabdAnno rAjA bhavitumarhati || 64||

AptoktiM khananaM tathoparishilAdyutkarShaNaM svIkRRitiM (pAThabhedaH - parishilApAkarShaNaM)

nikShepaH samapekShate na hi bahiHshabdaistu nirgachChati |

tadvadbrahmavidopadeshamananadhyAnAdibhirlabhyate

mAyAkAryatirohitaM svamamalaM tattvaM na duryuktibhiH || 65||

tasmAtsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |

svaireva yatnaH kartavyo rogAdAviva paNDitaiH || 66|| (pAThabhedaH - rogAderiva)

yastvayAdya kRRitaH prashno varIyA~nChAstravinmataH | (pAThabhedaH - sammataH)

sUtraprAyo nigUDhArtho j~nAtavyashcha mumukShubhiH || 67||

shaRRiNuShvAvahito vidvanyanmayA samudIryate |

tadetachChravaNAtsadyo bhavabandhAdvimokShyase || 68||

mokShasya hetuH prathamo nigadyate

vairAgyamatyantamanityavastuShu |

tataH shamashchApi damastitikShA

nyAsaH prasaktAkhilakarmaNAM bhRRisham || 69||

tataH shrutistanmananaM satattva-

dhyAnaM chiraM nityanirantaraM muneH |

tato.avikalpaM parametya vidvAn

ihaiva nirvANasukhaM samRRichChati || 70||

yadboddhavyaM tavedAnImAtmAnAtmavivechanam |

taduchyate mayA samyak shrutvAtmanyavadhAraya || 71||

majjAsthimedaHpalaraktacharma-

tvagAhvayairdhAtubhirebhiranvitam |

pAdoruvakShobhujapRRiShThamastakaiH

aNgairupANgairupayuktametat || 72||

ahammameti prathitaM sharIraM

mohAspadaM sthUlamitIryate budhaiH |

nabhonabhasvaddahanAmbubhUmayaH

sUkShmANi bhUtAni bhavanti tAni || 73||

parasparAMshairmilitAni bhUtvA

sthUlAni cha sthUlasharIrahetavaH |

mAtrAstadIyA viShayA bhavanti

shabdAdayaH pa~ncha sukhAya bhoktuH || 74||

ya eShu mUDhA viShayeShu baddhA

rAgorupAshena sudurdamena |

AyAnti niryAntyadha UrdhvamuchchaiH

svakarmadUtena javena nItAH || 75||

shabdAdibhiH panchabhireva pancha

pa~nchatvamApuH svaguNena baddhAH |

kuraNgamAtaNgapata~NgamIna-

bhRRiNgA naraH panchabhira~nchitaH kim || 76||

doSheNa tIvro viShayaH kRRiShNasarpaviShAdapi |

viShaM nihanti bhoktAraM draShTAraM chakShuShApyayam || 77||

viShayAshAmahApAshAdyo vimuktaH sudustyajAt |

sa eva kalpate muktyai nAnyaH ShaTshAstravedyapi || 78||

ApAtavairAgyavato mumukShUn

bhavAbdhipAraM pratiyAtumudyatAn |

AshAgraho majjayate.antarAle

nigRRihya kaNThe vinivartya vegAt || 79||

viShayAkhyagraho yena suviraktyasinA hataH |

sa gachChati bhavAmbhodheH pAraM pratyUhavarjitaH || 80||

viShamaviShayamArgairgachChato.anachChabuddheH (pAThabhedaH - viShayamArge gachChato)

pratipadamabhiyAto mRRityurapyeSha viddhi | (pAThabhedaH - pratipadamabhighAto mRRityurapyeSha siddhaH)

hitasujanagurUktyA gachChataH svasya yuktyA

prabhavati phalasiddhiH satyamityeva viddhi || 81||

mokShasya kA~NkShA yadi vai tavAsti

tyajAtidUrAdviShayAnviShaM yathA |

pIyUShavattoShadayAkShamArjava-

prashAntidAntIrbhaja nityamAdarAt || 82||

anukShaNaM yatparihRRitya kRRityaM

anAdyavidyAkRRitabandhamokShaNam |

dehaH parArtho.ayamamuShya poShaNe

yaH sajjate sa svamanena hanti || 83||

sharIrapoShaNArthI san ya AtmAnaM didRRikShati | (pAThabhedaH - didRRikShate)

grAhaM dArudhiyA dhRRitvA nadIM tartuM sa gachChati || 84|| (pAThabhedaH - sa ichChati)

moha eva mahAmRRityurmumukShorvapurAdiShu |

moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||

mohaM jahi mahAmRRityuM dehadArasutAdiShu |

yaM jitvA munayo yAnti tadviShNoH paramaM padam || 86||

tvaNmAMsarudhirasnAyumedomajjAsthisaNkulam |

pUrNaM mUtrapurIShAbhyAM sthUlaM nindyamidaM vapuH || 87||

pa~nchIkRRitebhyo bhUtebhyaH sthUlebhyaH pUrvakarmaNA |

samutpannamidaM sthUlaM bhogAyatanamAtmanaH |

avasthA jAgarastasya sthUlArthAnubhavo yataH || 88||

bAhyendriyaiH sthUlapadArthasevAM

srakchandanastryAdivichitrarUpAm |

karoti jIvaH svayametadAtmanA

tasmAtprashastirvapuSho.asya jAgare || 89||

sarvo.api bAhyasaMsAraH puruShasya yadAshrayaH |

viddhi dehamidaM sthUlaM gRRihavadgRRihamedhinaH || 90||

sthUlasya sambhavajarAmaraNAni dharmAH

sthaulyAdayo bahuvidhAH shishutAdyavasthAH |

varNAshramAdiniyamA bahudhA.a.amayAH syuH

pUjAvamAnabahumAnamukhA visheShAH || 91||

buddhIndriyANi shravaNaM tvagakShi

ghrANaM cha jihvA viShayAvabodhanAt |

vAkpANipAdA gudamapyupasthaH (pAThabhedaH - upasthaM)

karmendriyANi pravaNena karmasu || 92|| (pAThabhedaH - pravaNAni)

nigadyate.antaHkaraNaM manodhIH

aha~NkRRitishchittamiti svavRRittibhiH |

manastu sa~NkalpavikalpanAdibhiH

buddhiH padArthAdhyavasAyadharmataH || 93||

atrAbhimAnAdahamityaha~NkRRitiH |

svArthAnusandhAnaguNena chittam || 94||

prANApAnavyAnodAnasamAnA bhavatyasau prANaH |

svayameva vRRittibhedAdvikRRitibhedAtsuvarNasalilAdivat || 95|| (pAThabhedaH - vikRRiterbhedAtsuvarNasalilamiva)

vAgAdi pancha shravaNAdi pancha

prANAdi panchAbhramukhAni pancha |

buddhyAdyavidyApi cha kAmakarmaNI

puryaShTakaM sUkShmasharIramAhuH || 96||

idaM sharIraM sha{}RRiNu sUkShmasanjnitaM

liNgaM tvapanchIkRRitabhUtasambhavam |

savAsanaM karmaphalAnubhAvakaM

svAj~nAnato.anAdirupAdhirAtmanaH || 97||

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthA

svamAtrasheSheNa vibhAti yatra |

svapne tu buddhiH svayameva jAgrat

kAlInanAnAvidhavAsanAbhiH || 98||

kartrAdibhAvaM pratipadya rAjate

yatra svayaM bhAti hyayaM parAtmA | (pAThabhedaH - svaya~njyotirayaM)

dhImAtrakopAdhirasheShasAkShI

na lipyate tatkRRitakarmaleshaiH | karmalepaiH

yasmAdasa~Ngastata eva karmabhiH

na lipyate ki~nchidupAdhinA kRRitaiH || 99||

sarvavyApRRitikaraNaM li~NgamidaM syAchchidAtmanaH puMsaH |

vAsyAdikamiva takShNastenaivAtmA bhavatyasa~Ngo.ayam || 100||

andhatvamandatvapaTutvadharmAH

sauguNyavaiguNyavashAddhi chakShuShaH |

bAdhiryamUkatvamukhAstathaiva

shrotrAdidharmA na tu vetturAtmanaH || 101||

uchChvAsaniHshvAsavijRRimbhaNakShu-

tprasyandanAdyutkramaNAdikAH kriyAH | (pAThabhedaH - praspandanAdy)

prANAdikarmANi vadanti tajnAH (pAThabhedaH - tajjnAH)

prANasya dharmAvashanApipAse || 102||

antaHkaraNameteShu chakShurAdiShu varShmaNi |

ahamityabhimAnena tiShThatyAbhAsatejasA || 103||

ahaNkAraH sa vijneyaH kartA bhoktAbhimAnyayam |

sattvAdiguNayogena chAvasthAtrayamashnute || 104|| (pAThabhedaH - yogenAvasthAtritayamshnute)

viShayANAmAnukUlye sukhI duHkhI viparyaye |

sukhaM duHkhaM cha taddharmaH sadAnandasya nAtmanaH || 105||

AtmArthatvena hi preyAnviShayo na svataH priyaH |

svata eva hi sarveShAmAtmA priyatamo yataH |

tata AtmA sadAnando nAsya duHkhaM kadAchana || 106||

yatsuShuptau nirviShaya AtmAnando.anubhUyate |

shrutiH pratyakShamaitihyamanumAnaM cha jAgrati || 107||

avyaktanAmnI parameshashaktiH

anAdyavidyA triguNAtmikA parA |

kAryAnumeyA sudhiyaiva mAyA

yayA jagatsarvamidaM prasUyate || 108||

sannApyasannApyubhayAtmikA no

bhinnApyabhinnApyubhayAtmikA no |

sANgApyanaNgA hyubhayAtmikA no (pAThabhedaH - ana~NgApyubhayAtmikA)

mahAdbhutA.anirvachanIyarUpA || 109||

shuddhAdvayabrahmavibodhanAshyA

sarpabhramo rajjuvivekato yathA |

rajastamaHsattvamiti prasiddhA

guNAstadIyAH prathitaiH svakAryaiH || 110||

vikShepashaktI rajasaH kriyAtmikA

yataH pravRRittiH prasRRitA purANI |

rAgAdayo.asyAH prabhavanti nityaM

duHkhAdayo ye manaso vikArAH || 111||

kAmaH krodho lobhadambhAdyasUyA (pAThabhedaH - lobhadambhAbhyasUyA)

aha~NkArerShyAmatsarAdyAstu ghorAH |

dharmA ete rAjasAH pumpravRRitti-

ryasmAdeShA tadrajo bandhahetuH || 112|| (pAThabhedaH - yasmAdetattadrajo)

eShA.a.avRRitirnAma tamoguNasya

shaktirmayA vastvavabhAsate.anyathA | shaktiryayA

saiShA nidAnaM puruShasya saMsRRiteH

vikShepashakteH pravaNasya hetuH || 113|| (pAThabhedaH - prasarasya)

praj~nAvAnapi paNDito.api chaturo.apyatyantasUkShmAtmadRRig- (pAThabhedaH - sUkShmArthadRRig)

vyAlIDhastamasA na vetti bahudhA sambodhito.api sphuTam |

bhrAntyAropitameva sAdhu kalayatyAlambate tadguNAn

hantAsau prabalA durantatamasaH shaktirmahatyAvRRitiH || 114||

abhAvanA vA viparItabhAvanA.a- (pAThabhedaH - viparItabhAvanA)

sambhAvanA vipratipattirasyAH |

saMsargayuktaM na vimu~nchati dhruvaM

vikShepashaktiH kShapayatyajasram || 115||

aj~nAnamAlasyajaDatvanidrA-

pramAdamUDhatvamukhAstamoguNAH |

etaiH prayukto na hi vetti ki~nchit

nidrAluvatstambhavadeva tiShThati || 116||

sattvaM vishuddhaM jalavattathApi

tAbhyAM militvA saraNAya kalpate |

yatrAtmabimbaH pratibimbitaH san

prakAshayatyarka ivAkhilaM jaDam || 117||

mishrasya sattvasya bhavanti dharmAH

tvamAnitAdyA niyamA yamAdyAH |

shraddhA cha bhaktishcha mumukShutA cha

daivI cha sampattirasannivRRittiH || 118||

vishuddhasattvasya guNAH prasAdaH

svAtmAnubhUtiH paramA prashAntiH |

tRRiptiH praharShaH paramAtmaniShThA

yayA sadAnandarasaM samRRichChati || 119||

avyaktametattriguNairniruktaM

tatkAraNaM nAma sharIramAtmanaH |

suShuptiretasya vibhaktyavasthA

pralInasarvendriyabuddhivRRittiH || 120||

sarvaprakArapramitiprashAntiH

bIjAtmanAvasthitireva buddheH |

suShuptiretasya kila pratItiH (pAThabhedaH - suShuptiratrAsya)

ki~nchinna vedmIti jagatprasiddheH || 121||

dehendriyaprANamano.ahamAdayaH

sarve vikArA viShayAH sukhAdayaH |

vyomAdibhUtAnyakhilaM cha vishvaM

avyaktaparyantamidaM hyanAtmA || 122||

mAyA mAyAkAryaM sarvaM mahadAdidehaparyantam |

asadidamanAtmatattvaM viddhi tvaM marumarIchikAkalpam || 123||

atha te sampravakShyAmi svarUpaM paramAtmanaH |

yadvij~nAya naro bandhAnmuktaH kaivalyamashnute || 124||

asti kashchitsvayaM nityamahampratyayalambanaH |

avasthAtrayasAkShI sanpa~nchakoshavilakShaNaH || 125||

yo vijAnAti sakalaM jAgratsvapnasuShuptiShu |

buddhitadvRRittisadbhAvamabhAvamahamityayam || 126||

yaH pashyati svayaM sarvaM yaM na pashyati kashchana | (pAThabhedaH - ki~nchana)

yashchetayati buddhyAdi na tadyaM chetayatyayam || 127||

yena vishvamidaM vyAptaM yaM na vyApnoti ki~nchana |

AbhArUpamidaM sarvaM yaM bhAntamanubhAtyayam || 128||

yasya sannidhimAtreNa dehendriyamanodhiyaH |

viShayeShu svakIyeShu vartante preritA iva || 129||

aha~NkArAdidehAntA viShayAshcha sukhAdayaH |

vedyante ghaTavadyena nityabodhasvarUpiNA || 130||

eSho.antarAtmA puruShaH purANo

nirantarAkhaNDasukhAnubhUtiH |

sadaikarUpaH pratibodhamAtro

yeneShitA vAgasavashcharanti || 131||

atraiva sattvAtmani dhIguhAyAM

avyAkRRitAkAsha ushatprakAshaH | (pAThabhedaH - uruprakAshaH)

AkAsha uchchai ravivatprakAshate

svatejasA vishvamidaM prakAshayan || 132||

jnAtA mano.ahaNkRRitivikriyANAM

dehendriyaprANakRRitakriyANAm |

ayo.agnivattAnanuvartamAno

na cheShTate no vikaroti ki~nchana || 133||

na jAyate no mriyate na vardhate

na kShIyate no vikaroti nityaH |

vilIyamAne.api vapuShyamuShmi-

nna lIyate kumbha ivAmbaraM svayam || 134||

prakRRitivikRRitibhinnaH shuddhabodhasvabhAvaH

sadasadidamasheShaM bhAsayannirvisheShaH |

vilasati paramAtmA jAgradAdiShvavasthA-

svahamahamiti sAkShAtsAkShirUpeNa buddheH || 135||

niyamitamanasAmuM tvaM svamAtmAnamAtma-

nyayamahamiti sAkShAdviddhi buddhiprasAdAt |

janimaraNatara~NgApArasaMsArasindhuM

pratara bhava kRRitArtho brahmarUpeNa saMsthaH || 136||

atrAnAtmanyahamiti matirbandha eSho.asya puMsaH

prApto.aj~nAnAjjananamaraNakleshasampAtahetuH |

yenaivAyaM vapuridamasatsatyamityAtmabuddhyA

puShyatyukShatyavati viShayaistantubhiH koshakRRidvat || 137||

atasmiMstadbuddhiH prabhavati vimUDhasya tamasA

vivekAbhAvAdvai sphurati bhujage rajjudhiShaNA |

tato.anarthavrAto nipatati samAdAturadhikaH

tato yo.asadgrAhaH sa hi bhavati bandhaH shaRRiNu sakhe || 138||

akhaNDanityAdvayabodhashaktyA

sphurantamAtmAnamanantavaibhavam |

samAvRRiNotyAvRRitishaktireShA

tamomayI rAhurivArkabimbam || 139||

tirobhUte svAtmanyamalataratejovati pumAn

anAtmAnaM mohAdahamiti sharIraM kalayati |

tataH kAmakrodhaprabhRRitibhiramuM bandhanaguNaiH (pAThabhedaH - bandhakaguNaiH)

paraM vikShepAkhyA rajasa urushaktirvyathayati || 140||

mahAmohagrAhagrasanagalitAtmAvagamano

dhiyo nAnAvasthAM svayamabhinayaMstadguNatayA | (pAThabhedaH - nAnAvasthAH)

apAre saMsAre viShayaviShapUre jalanidhau

nimajyonmajyAyaM bhramati kumatiH kutsitagatiH || 141||

bhAnuprabhAsanjanitAbhrapaNktiH

bhAnuM tirodhAya vijRRimbhate yathA |

AtmoditAha~NkRRitirAtmatattvaM

tathA tirodhAya vijRRimbhate svayam || 142||

kavalitadinanAthe durdine sAndrameghaiH

vyathayati himajha~njhAvAyurugro yathaitAn |

aviratatamasA.a.atmanyAvRRite mUDhabuddhiM

kShapayati bahuduHkhaistIvravikShepashaktiH || 143||

etAbhyAmeva shaktibhyAM bandhaH puMsaH samAgataH |

yAbhyAM vimohito dehaM matvA.a.atmAnaM bhramatyayam || 144||

bIjaM saMsRRitibhUmijasya tu tamo dehAtmadhIra~Nkuro

rAgaH pallavamambu karma tu vapuH skandho.asavaH shAkhikAH |

agrANIndriyasaMhatishcha viShayAH puShpANi duHkhaM phalaM

nAnAkarmasamudbhavaM bahuvidhaM bhoktAtra jIvaH khagaH || 145||

aj~nAnamUlo.ayamanAtmabandho

naisargiko.anAdirananta IritaH |

janmApyayavyAdhijarAdiduHkha-

pravAhapAtaM janayatyamuShya || 146||

nAstrairna shastrairanilena vahninA

ChettuM na shakyo na cha karmakoTibhiH |

vivekavij~nAnamahAsinA vinA

dhAtuH prasAdena shitena ma~njunA || 147||

shrutipramANaikamateH svadharma

niShThA tayaivAtmavishuddhirasya |

vishuddhabuddheH paramAtmavedanaM

tenaiva saMsArasamUlanAshaH || 148||

koshairannamayAdyaiH pa~nchabhirAtmA na saMvRRito bhAti |

nijashaktisamutpannaiH shaivAlapaTalairivAmbu vApIstham || 149||

tachChaivAlApanaye samyak salilaM pratIyate shuddham |

tRRiShNAsantApaharaM sadyaH saukhyapradaM paraM puMsaH || 150||

pa~nchAnAmapi koshAnAmapavAde vibhAtyayaM shuddhaH |

nityAnandaikarasaH pratyagrUpaH paraH svaya~njyotiH || 151||

AtmAnAtmavivekaH kartavyo bandhamuktaye viduShA |

tenaivAnandI bhavati svaM vij~nAya sachchidAnandam || 152||

mu~njAdiShIkAmiva dRRishyavargAt

pratyanchamAtmAnamasaNgamakriyam |

vivichya tatra pravilApya sarvaM

tadAtmanA tiShThati yaH sa muktaH || 153||

deho.ayamannabhavano.annamayastu kosha- (pAThabhedaH - kosho)

shchAnnena jIvati vinashyati tadvihInaH | (pAThabhedaH - hyannena)

tvakcharmamAMsarudhirAsthipurISharAshi-

rnAyaM svayaM bhavitumarhati nityashuddhaH || 154||

pUrvaM janeradhimRRiterapi nAyamasti (pAThabhedaH - janerapimRRiteratha)

jAtakShaNaH kShaNaguNo.aniyatasvabhAvaH |

naiko jaDashcha ghaTavatparidRRishyamAnaH

svAtmA kathaM bhavati bhAvavikAravettA || 155||

pANipAdAdimAndeho nAtmA vya~Nge.api jIvanAt |

tattachChakteranAshAchcha na niyamyo niyAmakaH || 156||

dehataddharmatatkarmatadavasthAdisAkShiNaH |

sata eva svataHsiddhaM tadvailakShaNyamAtmanaH || 157||

shalyarAshirmAMsalipto malapUrNo.atikashmalaH |

kathaM bhavedayaM vettA svayametadvilakShaNaH || 158||

tva~NmAMsamedo.asthipurISharAshA-

vahammatiM mUDhajanaH karoti |

vilakShaNaM vetti vichArashIlo

nijasvarUpaM paramArthabhUtam || 159||

deho.ahamityeva jaDasya buddhiH

dehe cha jIve viduShastvahandhIH |

vivekavij~nAnavato mahAtmano

brahmAhamityeva matiH sadAtmani || 160||

atrAtmabuddhiM tyaja mUDhabuddhe

tva~NmAMsamedo.asthipurISharAshau |

sarvAtmani brahmaNi nirvikalpe

kuruShva shAntiM paramAM bhajasva || 161||

dehendriyAdAvasati bhramoditAM

vidvAnahantAM na jahAti yAvat |

tAvanna tasyAsti vimuktivArtA-

pyastveSha vedAntanayAntadarshI || 162||

ChAyAsharIre pratibimbagAtre

yatsvapnadehe hRRidi kalpitA~Nge |

yathAtmabuddhistava nAsti kAchi-

jjIvachCharIre cha tathaiva mA.astu || 163||

dehAtmadhIreva nRRiNAmasaddhiyAM

janmAdiduHkhaprabhavasya bIjam |

yatastatastvaM jahi tAM prayatnAt

tyakte tu chitte na punarbhavAshA || 164||

karmendriyaiH panchabhiranchito.ayaM

prANo bhavetprANamayastu koshaH ||

yenAtmavAnannamayo.anupUrNaH

pravartate.asau sakalakriyAsu || 165||

naivAtmApi prANamayo vAyuvikAro (pAThabhedaH - naivAtmAyaM)

gantA.a.agantA vAyuvadantarbahireShaH |

yasmAtki~nchitkvApi na vettIShTamaniShTaM

svaM vAnyaM vA ki~nchana nityaM paratantraH || 166||

j~nAnendriyANi cha manashcha manomayaH syAt

kosho mamAhamiti vastuvikalpahetuH |

sanjnAdibhedakalanAkalito balIyAM-

statpUrvakoshamabhipUrya vijRRimbhate yaH || 167|| (pAThabhedaH - anupUrya)

panchendriyaiH panchabhireva hotRRibhiH

prachIyamAno viShayAjyadhArayA |

jAjvalyamAno bahuvAsanendhanaiH

manomayAgnirdahati prapa~ncham || 168|| (pAThabhedaH - manomayo.agnirdahati)

na hyastyavidyA manaso.atiriktA

mano hyavidyA bhavabandhahetuH |

tasminvinaShTe sakalaM vinaShTaM

vijRRimbhite.asminsakalaM vijRRimbhate || 169||

svapne.arthashUnye sRRijati svashaktyA

bhoktrAdivishvaM mana eva sarvam |

tathaiva jAgratyapi no visheShaH

tatsarvametanmanaso vijRRimbhaNam || 170||

suShuptikAle manasi pralIne

naivAsti ki~nchitsakalaprasiddheH |

ato manaHkalpita eva puMsaH

saMsAra etasya na vastuto.asti || 171||

vAyunA.a.anIyate meghaH punastenaiva nIyate | (pAThabhedaH - vAyunA nIyate meghaH punastenaiva lIyate)

manasA kalpyate bandho mokShastenaiva kalpyate || 172||

dehAdisarvaviShaye parikalpya rAgaM

badhnAti tena puruShaM pashuvadguNena |

vairasyamatra viShavat suvidhAya pashchAd

enaM vimochayati tanmana eva bandhAt || 173||

tasmAnmanaH kAraNamasya jantoH

bandhasya mokShasya cha vA vidhAne |

bandhasya heturmalinaM rajoguNaiH

mokShasya shuddhaM virajastamaskam || 174||

vivekavairAgyaguNAtirekA-

chChuddhatvamAsAdya mano vimuktyai |

bhavatyato buddhimato mumukSho-

stAbhyAM dRRiDhAbhyAM bhavitavyamagre || 175||

mano nAma mahAvyAghro viShayAraNyabhUmiShu |

charatyatra na gachChantu sAdhavo ye mumukShavaH || 176||

manaH prasUte viShayAnasheShAn

sthUlAtmanA sUkShmatayA cha bhoktuH |

sharIravarNAshramajAtibhedAn

guNakriyAhetuphalAni nityam || 177||

asa~NgachidrUpamamuM vimohya

dehendriyaprANaguNairnibaddhya |

ahammameti bhramayatyajasraM

manaH svakRRityeShu phalopabhuktiShu || 178||

adhyAsadoShAtpuruShasya saMsRRitiH (pAThabhedaH - adhyAsayogAt)

adhyAsabandhastvamunaiva kalpitaH |

rajastamodoShavato.avivekino

janmAdiduHkhasya nidAnametat || 179||

ataH prAhurmano.avidyAM paNDitAstattvadarshinaH |

yenaiva bhrAmyate vishvaM vAyunevAbhramaNDalam || 180||

tanmanaHshodhanaM kAryaM prayatnena mumukShuNA |

vishuddhe sati chaitasminmuktiH karaphalAyate || 181||

mokShaikasaktyA viShayeShu rAgaM

nirmUlya sannyasya cha sarvakarma |

sachChraddhayA yaH shravaNAdiniShTho

rajaHsvabhAvaM sa dhunoti buddheH || 182||

manomayo nApi bhavetparAtmA

hyAdyantavattvAtpariNAmibhAvAt |

duHkhAtmakatvAdviShayatvahetoH

draShTA hi dRRishyAtmatayA na dRRiShTaH || 183||

buddhirbuddhIndriyaiH sArdhaM savRRittiH kartRRilakShaNaH |

vij~nAnamayakoshaH syAtpuMsaH saMsArakAraNam || 184||

anuvrajachchitpratibimbashaktiH

vijnAnasanj~naH prakRRitervikAraH |

j~nAnakriyAvAnahamityajasraM

dehendriyAdiShvabhimanyate bhRRisham || 185||

anAdikAlo.ayamahaMsvabhAvo

jIvaH samastavyavahAravoDhA |

karoti karmANyapi pUrvavAsanaH (pAThabhedaH - karmANyanu)

puNyAnyapuNyAni cha tatphalAni || 186||

bhu~Nkte vichitrAsvapi yoniShu vraja-

nnAyAti niryAtyadha UrdhvameShaH |

asyaiva vij~nAnamayasya jAgrat-

svapnAdyavasthAH sukhaduHkhabhogaH || 187||

dehAdiniShThAshramadharmakarma-

guNAbhimAnaH satataM mameti |

vij~nAnakosho.ayamatiprakAshaH

prakRRiShTasAnnidhyavashAtparAtmanaH |

ato bhavatyeSha upAdhirasya

yadAtmadhIH saMsarati bhrameNa || 188||

yo.ayaM vijnAnamayaH prANeShu hRRidi sphuratyayaM jyotiH | (pAThabhedaH - sphuratsvayanjyotiH)

kUTasthaH sannAtmA kartA bhoktA bhavatyupAdhisthaH || 189||

svayaM parichChedamupetya buddheH

tAdAtmyadoSheNa paraM mRRiShAtmanaH |

sarvAtmakaH sannapi vIkShate svayaM

svataH pRRithaktvena mRRido ghaTAniva || 190||

upAdhisambandhavashAtparAtmA

hyupAdhidharmAnanubhAti tadguNaH | (pAThabhedaH - .apyupAdhi)

ayovikArAnavikArivahnivat

sadaikarUpo.api paraH svabhAvAt || 191||

shiShya uvAcha |

bhrameNApyanyathA vA.astu jIvabhAvaH parAtmanaH |

tadupAdheranAditvAnnAnAdernAsha iShyate || 192||

ato.asya jIvabhAvo.api nityA bhavati saMsRRitiH |

na nivarteta tanmokShaH kathaM me shrIguro vada || 193||

shrIgururuvAcha |

samyakpRRiShTaM tvayA vidvansAvadhAnena tachChRRiNu |

prAmANikI na bhavati bhrAntyA mohitakalpanA || 194||

bhrAntiM vinA tvasa~Ngasya niShkriyasya nirAkRRiteH |

na ghaTetArthasambandho nabhaso nIlatAdivat || 195||

svasya draShTurnirguNasyAkriyasya

pratyagbodhAnandarUpasya buddheH |

bhrAntyA prApto jIvabhAvo na satyo

mohApAye nAstyavastusvabhAvAt || 196||

yAvadbhrAntistAvadevAsya sattA

mithyAj~nAnojjRRimbhitasya pramAdAt |

rajjvAM sarpo bhrAntikAlIna eva

bhrAnternAshe naiva sarpo.api tadvat || 197|| (pAThabhedaH - sarpo.asti)

anAditvamavidyAyAH kAryasyApi tatheShyate |

utpannAyAM tu vidyAyAmAvidyakamanAdyapi || 198||

prabodhe svapnavatsarvaM sahamUlaM vinashyati |

anAdyapIdaM no nityaM prAgabhAva iva sphuTam || 199||

anAderapi vidhvaMsaH prAgabhAvasya vIkShitaH |

yadbuddhyupAdhisambandhAtparikalpitamAtmani || 200||

jIvatvaM na tato.anyastu svarUpeNa vilakShaNaH | (pAThabhedaH - tato.anyattu)

sambandhastvAtmano buddhyA mithyAj~nAnapuraHsaraH || 201|| (pAThabhedaH - sambandhaH svAtmano)

vinivRRittirbhavettasya samyagj~nAnena nAnyathA |

brahmAtmaikatvavijnAnaM samyagjnAnaM shrutermatam || 202||

tadAtmAnAtmanoH samyagvivekenaiva sidhyati |

tato vivekaH kartavyaH pratyagAtmasadAtmanoH || 203|| (pAThabhedaH - pratyagAtmAsadAtmanoH)

jalaM paNkavadatyantaM paNkApAye jalaM sphuTam | (pAThabhedaH - pa~NkavadaspaShTaM)

yathA bhAti tathAtmApi doShAbhAve sphuTaprabhaH || 204||

asannivRRittau tu sadAtmanA sphuTaM

pratItiretasya bhavetpratIchaH |

tato nirAsaH karaNIya eva

sadAtmanaH sAdhvahamAdivastunaH || 205|| (pAThabhedaH - asadAtmanaH)

ato nAyaM parAtmA syAdvij~nAnamayashabdabhAk |

vikAritvAjjaDatvAchcha parichChinnatvahetutaH |

dRRishyatvAdvyabhichAritvAnnAnityo nitya iShyate || 206||

AnandapratibimbachumbitatanurvRRittistamojRRimbhitA

syAdAnandamayaH priyAdiguNakaH sveShTArthalAbhodayaH |

puNyasyAnubhave vibhAti kRRitinAmAnandarUpaH svayaM

sarvo nandati yatra sAdhu tanubhRRinmAtraH prayatnaM vinA || 207|| (pAThabhedaH - bhUtvA nandati)

Anandamayakoshasya suShuptau sphUrtirutkaTA |

svapnajAgarayorIShadiShTasandarshanAdinA || 208||

naivAyamAnandamayaH parAtmA

sopAdhikatvAtprakRRitervikArAt |

kAryatvahetoH sukRRitakriyAyA

vikArasa~NghAtasamAhitatvAt || 209||

pa~nchAnAmapi koshAnAM niShedhe yuktitaH shruteH | (pAThabhedaH - yuktitaH kRRite)

tanniShedhAvadhi sAkShI bodharUpo.avashiShyate || 210|| (pAThabhedaH - tanniShedhAvadhiH)

yo.ayamAtmA svayanjyotiH panchakoshavilakShaNaH |

avasthAtrayasAkShI sannirvikAro nira~njanaH |

sadAnandaH sa vij~neyaH svAtmatvena vipashchitA || 211||

shiShya uvAcha |

mithyAtvena niShiddheShu kosheShveteShu pa~nchasu |

sarvAbhAvaM vinA ki~nchinna pashyAmyatra he guro |

vij~neyaM kimu vastvasti svAtmanA.a.atmavipashchitA || 212|| (pAThabhedaH - svAtmanAtra vipashchitA)

shrIgururuvAcha |

satyamuktaM tvayA vidvannipuNo.asi vichAraNe |

ahamAdivikArAste tadabhAvo.ayamapyanu || 213|| (pAThabhedaH - .ayamapyatha)

sarve yenAnubhUyante yaH svayaM nAnubhUyate |

tamAtmAnaM veditAraM viddhi buddhyA susUkShmayA || 214||

tatsAkShikaM bhavettattadyadyadyenAnubhUyate |

kasyApyananubhUtArthe sAkShitvaM nopayujyate || 215|| (pAThabhedaH - nopapadyate)

asau svasAkShiko bhAvo yataH svenAnubhUyate |

ataH paraM svayaM sAkShAtpratyagAtmA na chetaraH || 216||

jAgratsvapnasuShuptiShu sphuTataraM yo.asau samujjRRimbhate

pratyagrUpatayA sadAhamahamityantaH sphurannaikadhA | (pAThabhedaH - sphurannekadhA)

nAnAkAravikArabhAgina imAn pashyannahandhImukhAn (pAThabhedaH - bhAjina)

nityAnandachidAtmanA sphurati taM viddhi svametaM hRRidi || 217||

ghaTodake bimbitamarkabimba-

mAlokya mUDho ravimeva manyate |

tathA chidAbhAsamupAdhisaMsthaM

bhrAntyAhamityeva jaDo.abhimanyate || 218||

ghaTaM jalaM tadgatamarkabimbaM

vihAya sarvaM vinirIkShyate.arkaH | (pAThabhedaH - divi vIkShyate.arkaH)

taTastha etattritayAvabhAsakaH (pAThabhedaH - taTasthitaH tattri)

svayamprakAsho viduShA yathA tathA || 219||

dehaM dhiyaM chitpratibimbamevaM (pAThabhedaH - chitpratibimbametaM)

visRRijya buddhau nihitaM guhAyAm |

draShTAramAtmAnamakhaNDabodhaM

sarvaprakAshaM sadasadvilakShaNam || 220||

nityaM vibhuM sarvagataM susUkShmaM

antarbahiHshUnyamananyamAtmanaH |

vijnAya samyaNnijarUpametat

pumAn vipApmA virajo vimRRityuH || 221||

vishoka Anandaghano vipashchit

svayaM kutashchinna bibheti kashchit |

nAnyo.asti panthA bhavabandhamukteH

vinA svatattvAvagamaM mumukShoH || 222||

brahmAbhinnatvavij~nAnaM bhavamokShasya kAraNam |

yenAdvitIyamAnandaM brahma sampadyate budhaiH || 223|| (pAThabhedaH - sampadyate budhaH)

brahmabhUtastu saMsRRityai vidvAnnAvartate punaH |

vij~nAtavyamataH samyagbrahmAbhinnatvamAtmanaH || 224||

satyaM j~nAnamanantaM brahma vishuddhaM paraM svataHsiddham |

nityAnandaikarasaM pratyagabhinnaM nirantaraM jayati || 225||

sadidaM paramAdvaitaM svasmAdanyasya vastuno.abhAvAt |

na hyanyadasti ki~nchit samyak paramArthatattvabodhadashAyAm || 226|| (pAThabhedaH - paratattvabodhasudashAyAm)

yadidaM sakalaM vishvaM nAnArUpaM pratItamaj~nAnAt |

tatsarvaM brahmaiva pratyastAsheShabhAvanAdoSham || 227||

mRRitkAryabhUto.api mRRido na bhinnaH

kumbho.asti sarvatra tu mRRitsvarUpAt |

na kumbharUpaM pRRithagasti kumbhaH

kuto mRRiShA kalpitanAmamAtraH || 228||

kenApi mRRidbhinnatayA svarUpaM

ghaTasya sandarshayituM na shakyate |

ato ghaTaH kalpita eva mohA-

nmRRideva satyaM paramArthabhUtam || 229||

sadbrahmakAryaM sakalaM sadevaM (pAThabhedaH - sadaiva)

tanmAtrametanna tato.anyadasti | (pAThabhedaH - sanmAtrametanna)

astIti yo vakti na tasya moho

vinirgato nidritavatprajalpaH || 230||

brahmaivedaM vishvamityeva vANI

shrautI brUte.atharvaniShThA variShThA |

tasmAdetadbrahmamAtraM hi vishvaM

nAdhiShThAnAdbhinnatA.a.aropitasya || 231||

satyaM yadi syAjjagadetadAtmano.a

nantattvahAnirnigamApramANatA |

asatyavAditvamapIshituH syA-

nnaitattrayaM sAdhu hitaM mahAtmanAm || 232||

Ishvaro vastutattvaj~no na chAhaM teShvavasthitaH |

na cha matsthAni bhUtAnItyevameva vyachIklRRipat || 233|| (pAThabhedaH - vyachIkathat)

yadi satyaM bhavedvishvaM suShuptAvupalabhyatAm |

yannopalabhyate ki~nchidato.asatsvapnavanmRRiShA || 234||

ataH pRRitha~NnAsti jagatparAtmanaH

pRRithakpratItistu mRRiShA guNAdivat | guNAhivat

AropitasyAsti kimarthavattA.a-

dhiShThAnamAbhAti tathA bhrameNa || 235||

bhrAntasya yadyadbhramataH pratItaM

brahmaiva tattadrajataM hi shuktiH |

idantayA brahma sadaiva rUpyate (pAThabhedaH - sadeva)

tvAropitaM brahmaNi nAmamAtram || 236||

ataH paraM brahma sadadvitIyaM

vishuddhavijnAnaghanaM niranjanam |

prashAntamAdyantavihInamakriyaM

nirantarAnandarasasvarUpam || 237||

nirastamAyAkRRitasarvabhedaM

nityaM sukhaM niShkalamaprameyam | (pAThabhedaH - nityaM dhruvaM)

arUpamavyaktamanAkhyamavyayaM

jyotiH svayaM ki~nchididaM chakAsti || 238||

jnAtRRijneyaj~nAnashUnyamanantaM nirvikalpakam |

kevalAkhaNDachinmAtraM paraM tattvaM vidurbudhAH || 239||

aheyamanupAdeyaM manovAchAmagocharam |

aprameyamanAdyantaM brahma pUrNamahaM mahaH || 240|| (pAThabhedaH - pUrNaM mahanmahaH)

tattvampadAbhyAmabhidhIyamAnayoH

brahmAtmanoH shodhitayoryadIttham | (pAThabhedaH - shodhitayoryadittham)

shrutyA tayostattvamasIti samyag

ekatvameva pratipAdyate muhuH || 241-

ekyaM tayorlakShitayorna vAchyayoH

nigadyate.anyonyaviruddhadharmiNoH |

khadyotabhAnvoriva rAjabhRRityayoH

kUpAmburAshyoH paramANumervoH || 242||

tayorvirodho.ayamupAdhikalpito

na vAstavaH kashchidupAdhireShaH |

Ishasya mAyA mahadAdikAraNaM

jIvasya kAryaM shaRRiNu panchakosham || 243|| (pAThabhedaH - panchakoshAH)

etAvupAdhI parajIvayostayoH

samya~NnirAse na paro na jIvaH |

rAjyaM narendrasya bhaTasya kheTak-

stayorapohe na bhaTo na rAjA || 244||

athAta Adesha iti shrutiH svayaM

niShedhati brahmaNi kalpitaM dvayam |

shrutipramANAnugRRihItabodhA- (pAThabhedaH - pramANAnugRRihItayuktyA)

ttayornirAsaH karaNIya eva || 245||

nedaM nedaM kalpitatvAnna satyaM

rajjudRRiShTavyAlavatsvapnavachcha | (pAThabhedaH - rajjau)

itthaM dRRishyaM sAdhuyuktyA vyapohya

j~neyaH pashchAdekabhAvastayoryaH || 246||

tatastu tau lakShaNayA sulakShyau

tayorakhaNDaikarasatvasiddhaye |

nAlaM jahatyA na tathA.ajahatyA

kintUbhayArthAtmikayaiva bhAvyam || 247|| (pAThabhedaH - bhayArthaikatayaiva)

sa devadatto.ayamitIha chaikatA

viruddhadharmAMshamapAsya kathyate |

yathA tathA tattvamasItivAkye

viruddhadharmAnubhayatra hitvA || 248||

saMlakShya chinmAtratayA sadAtmanoH

akhaNDabhAvaH parichIyate budhaiH |

evaM mahAvAkyashatena kathyate

brahmAtmanoraikyamakhaNDabhAvaH || 249||

asthUlamityetadasannirasya

siddhaM svato vyomavadapratarkyam |

ato mRRiShAmAtramidaM pratItaM

jahIhi yatsvAtmatayA gRRihItam |

brahmAhamityeva vishuddhabuddhyA

viddhi svamAtmAnamakhaNDabodham || 250||

mRRitkAryaM sakalaM ghaTAdi satataM mRRinmAtramevAhitaM (pAThabhedaH - mRRinmAtramevAbhitaH)

tadvatsajjanitaM sadAtmakamidaM sanmAtramevAkhilam |

yasmAnnAsti sataH paraM kimapi tatsatyaM sa AtmA svayaM

tasmAttattvamasi prashAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 251||

nidrAkalpitadeshakAlaviShayaj~nAtrAdi sarvaM yathA

mithyA tadvadihApi jAgrati jagatsvAj~nAnakAryatvataH |

yasmAdevamidaM sharIrakaraNaprANAhamAdyapyasat

tasmAttattvamasi prashAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 252||

yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)

tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |

svapne naShTaM svapnavishvaM vichitraM

svasmAdbhinnaM kinnu dRRiShTaM prabodhe || 253||

jAtinItikulagotradUragaM

nAmarUpaguNadoShavarjitam |

deshakAlaviShayAtivarti yad

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 254||

yatparaM sakalavAgagocharaM

gocharaM vimalabodhachakShuShaH |

shuddhachidghanamanAdi vastu yad

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 255||

ShaDbhirUrmibhirayogi yogihRRid-

bhAvitaM na karaNairvibhAvitam |

buddhyavedyamanavadyamasti yad (pAThabhedaH - bhUti yad)

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 256||

bhrAntikalpitajagatkalAshrayaM

svAshrayaM cha sadasadvilakShaNam |

niShkalaM nirupamAnavaddhi yad (pAThabhedaH - nirupamAnamRRiddhimat)

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 257||

janmavRRiddhipariNatyapakShaya-

vyAdhinAshanavihInamavyayam |

vishvasRRiShTyavavighAtakAraNaM (pAThabhedaH - vanaghAtakAraNaM)

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 258||

astabhedamanapAstalakShaNaM

nistara~NgajalarAshinishchalam |

nityamuktamavibhaktamUrti yad

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 259||

ekameva sadanekakAraNaM

kAraNAntaranirAsyakAraNam | (pAThabhedaH - sakAraNam)

kAryakAraNavilakShaNaM svayaM

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 260||

nirvikalpakamanalpamakSharaM

yatkSharAkSharavilakShaNaM param |

nityamavyayasukhaM nira~njanaM

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 261||

yadvibhAti sadanekadhA bhramA-

nnAmarUpaguNavikriyAtmanA |

hemavatsvayamavikriyaM sadA

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 262||

yachchakAstyanaparaM parAtparaM

pratyagekarasamAtmalakShaNam |

satyachitsukhamanantamavyayaM

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 263||

uktamarthamimamAtmani svayaM

bhAvayetprathitayuktibhirdhiyA | (pAThabhedaH - bhAvaya prathita)

saMshayAdirahitaM karAmbuvat

tena tattvanigamo bhaviShyati || 264||

sambodhamAtraM parishuddhatattvaM (pAThabhedaH - svaM bodhamAtraM)

vijnAya saNghe nRRipavachcha sainye |

tadAshrayaH svAtmani sarvadA sthito (pAThabhedaH - tadAtmanaivAtmani)

vilApaya brahmaNi vishvajAtam || 265|| (pAThabhedaH - dRRishyajAtam)

buddhau guhAyAM sadasadvilakShaNaM

brahmAsti satyaM paramadvitIyam |

tadAtmanA yo.atra vasedguhAyAM

punarna tasyA~NgaguhApraveshaH || 266||

j~nAte vastunyapi balavatI vAsanA.anAdireShA

kartA bhoktApyahamiti dRRiDhA yA.asya saMsArahetuH |

pratyagdRRiShTyA.a.atmani nivasatA sApaneyA prayatnA-

nmuktiM prAhustadiha munayo vAsanAtAnavaM yat || 267||

ahaM mameti yo bhAvo dehAkShAdAvanAtmani |

adhyAso.ayaM nirastavyo viduShA svAtmaniShThayA || 268||

j~nAtvA svaM pratyagAtmAnaM buddhitadvRRittisAkShiNam |

so.ahamityeva sadvRRittyA.anAtmanyAtmamatiM jahi || 269||

lokAnuvartanaM tyaktvA tyaktvA dehAnuvartanam |

shAstrAnuvartanaM tyaktvA svAdhyAsApanayaM kuru || 270||

lokavAsanayA jantoH shAstravAsanayApi cha |

dehavAsanayA j~nAnaM yathAvannaiva jAyate || 271

saMsArakArAgRRihamokShamichCho-

rayomayaM pAdanibandhashaRRi~Nkhalam | (pAThabhedaH - nibaddha)

vadanti tajj~nAH paTu vAsanAtrayaM

yo.asmAdvimuktaH samupaiti muktim || 272||

jalAdisaMsargavashAtprabhUta- (pAThabhedaH - jalAdisamparkavashAt)

durgandhadhUtA.agarudivyavAsanA |

sa~NgharShaNenaiva vibhAti samya-

gvidhUyamAne sati bAhyagandhe || 273||

antaHshritAnantadurantavAsanA-

dhUlIviliptA paramAtmavAsanA |

prajnAtisaNgharShaNato vishuddhA

pratIyate chandanagandhavat sphuTam || 274|| (pAThabhedaH - sphuTA)

anAtmavAsanAjAlaistirobhUtAtmavAsanA |

nityAtmaniShThayA teShAM nAshe bhAti svayaM sphuTam || 275|| (pAThabhedaH - sphuTA)

yathA yathA pratyagavasthitaM manaH

tathA tathA mu~nchati bAhyavAsanAm | (pAThabhedaH - bAhyavAsanAH)

niHsheShamokShe sati vAsanAnAM

AtmAnubhUtiH pratibandhashUnyA || 276||

svAtmanyeva sadA sthitvA mano nashyati yoginaH | (pAThabhedaH - sthityA)

vAsanAnAM kShayashchAtaH svAdhyAsApanayaM kuru || 277||

tamo dvAbhyAM rajaH sattvAtsattvaM shuddhena nashyati |

tasmAtsattvamavaShTabhya svAdhyAsApanayaM kuru || 278||

prArabdhaM puShyati vapuriti nishchitya nishchalaH |

dhairyamAlambya yatnena svAdhyAsApanayaM kuru || 279||

nAhaM jIvaH paraM brahmetyatadvyAvRRittipUrvakam |

vAsanAvegataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 280||

shrutyA yuktyA svAnubhUtyA j~nAtvA sArvAtmyamAtmanaH |

kvachidAbhAsataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 281||

anAdAnavisargAbhyAmIShannAsti kriyA muneH | (pAThabhedaH - annAdAnavisargA)

tadekaniShThayA nityaM svAdhyAsApanayaM kuru || 282||

tattvamasyAdivAkyotthabrahmAtmaikatvabodhataH |

brahmaNyAtmatvadArDhyAya svAdhyAsApanayaM kuru || 283||

ahambhAvasya dehe.asminniHsheShavilayAvadhi |

sAvadhAnena yuktAtmA svAdhyAsApanayaM kuru || 284||

pratItirjIvajagatoH svapnavadbhAti yAvatA |

tAvannirantaraM vidvansvAdhyAsApanayaM kuru || 285||

nidrAyA lokavArtAyAH shabdAderapi vismRRiteH |

kvachinnAvasaraM dattvA chintayAtmAnamAtmani || 286||

mAtApitrormalodbhUtaM malamAMsamayaM vapuH |

tyaktvA chANDAlavaddUraM brahmIbhUya kRRitI bhava || 287||

ghaTAkAshaM mahAkAsha ivAtmAnaM parAtmani |

vilApyAkhaNDabhAvena tUShNI bhava sadA mune || 288|| (pAThabhedaH - tUShNIM)

svaprakAshamadhiShThAnaM svayambhUya sadAtmanA |

brahmANDamapi piNDANDaM tyajyatAM malabhANDavat || 289||

chidAtmani sadAnande dehArUDhAmahandhiyam |

niveshya li~NgamutsRRijya kevalo bhava sarvadA || 290||

yatraiSha jagadAbhAso darpaNAntaH puraM yathA |

tadbrahmAhamiti j~nAtvA kRRitakRRityo bhaviShyasi || 291||

yatsatyabhUtaM nijarUpamAdyaM

chidadvayAnandamarUpamakriyam |

tadetya mithyAvapurutsRRijeta (pAThabhedaH - sRRijaita)

shailUShavadveShamupAttamAtmanaH || 292||

sarvAtmanA dRRishyamidaM mRRiShaiva

naivAhamarthaH kShaNikatvadarshanAt |

jAnAmyahaM sarvamiti pratItiH

kuto.ahamAdeH kShaNikasya sidhyet || 293||

ahampadArthastvahamAdisAkShI

nityaM suShuptAvapi bhAvadarshanAt |

brUte hyajo nitya iti shrutiH svayaM

tatpratyagAtmA sadasadvilakShaNaH || 294||

vikAriNAM sarvavikAravettA

nityAvikAro bhavituM samarhati | (pAThabhedaH - nityo.avikAro)

manorathasvapnasuShuptiShu sphuTaM

punaH punardRRiShTamasattvametayoH || 295||

ato.abhimAnaM tyaja mAMsapiNDe

piNDAbhimAninyapi buddhikalpite |

kAlatrayAbAdhyamakhaNDabodhaM

j~nAtvA svamAtmAnamupaihi shAntim || 296||

tyajAbhimAnaM kulagotranAma-

rUpAshrameShvArdrashavAshriteShu |

li~Ngasya dharmAnapi kartRRitAdIM-

styaktvA bhavAkhaNDasukhasvarUpaH || 297||

santyanye pratibandhAH puMsaH saMsArahetavo dRRiShTAH |

teShAmevaM mUlaM prathamavikAro bhavatyaha~NkAraH || 298|| (pAThabhedaH - teShAmeShAM)

yAvatsyAtsvasya sambandho.aha~NkAreNa durAtmanA |

tAvanna leshamAtrApi muktivArtA vilakShaNA || 299||

aha~NkAragrahAnmuktaH svarUpamupapadyate |

chandravadvimalaH pUrNaH sadAnandaH svayamprabhaH || 300||

yo vA pure so.ahamiti pratIto (pAThabhedaH - puraiSho.ahamiti)

buddhyA praklRRiptastamasA.atimUDhayA | (pAThabhedaH - buddhyA.aviviktastamasA)

tasyaiva niHsheShatayA vinAshe

brahmAtmabhAvaH pratibandhashUnyaH || 301||

brahmAnandanidhirmahAbalavatA.aha~NkAraghorAhinA

saMveShTyAtmani rakShyate guNamayaishchaNDestribhirmastakaiH (pAThabhedaH - chaNDai)

vij~nAnAkhyamahAsinA shrutimatA vichChidya shIrShatrayaM (pAThabhedaH - dyutimatA)

nirmUlyAhimimaM nidhiM sukhakaraM dhIro.anubhoktu~NkShamaH || 302||

yAvadvA yatki~nchidviShadoShasphUrtirasti cheddehe |

kathamArogyAya bhavettadvadahantApi yogino muktyai || 303||

ahamo.atyantanivRRittyA tatkRRitanAnAvikalpasaMhRRityA |

pratyaktattvavivekAdidamahamasmIti vindate tattvam || 304|| (pAThabhedaH - vivekAdayam)

ahaNkAre kartaryahamiti matiM muncha sahasA (pAThabhedaH - aha~Nkartaryasminnahamiti)

vikArAtmanyAtmapratiphalajuShi svasthitimuShi |

yadadhyAsAtprAptA janimRRitijarAduHkhabahulA

pratIchashchinmUrtestava sukhatanoH saMsRRitiriyam || 305||

sadaikarUpasya chidAtmano vibho-

rAnandamUrteranavadyakIrteH |

naivAnyathA kvApyavikAriNaste

vinAhamadhyAsamamuShya saMsRRitiH || 306||

tasmAdaha~NkAramimaM svashatruM

bhokturgale kaNTakavatpratItam |

vichChidya vij~nAnamahAsinA sphuTaM

bhu~NkShvAtmasAmrAjyasukhaM yatheShTam || 307||

tato.ahamAdervinivartya vRRittiM

santyaktarAgaH paramArthalAbhAt |

tUShNIM samAssvAtmasukhAnubhUtyA

pUrNAtmanA brahmaNi nirvikalpaH || 308||

samUlakRRitto.api mahAnahaM punaH

vyullekhitaH syAdyadi chetasA kShaNam |

sa~njIvya vikShepashataM karoti

nabhasvatA prAvRRiShi vArido yathA || 309||

nigRRihya shatrorahamo.avakAshaH

kvachinna deyo viShayAnuchintayA |

sa eva sa~njIvanaheturasya

prakShINajambIratarorivAmbu || 310||

dehAtmanA saMsthita eva kAmI

vilakShaNaH kAmayitA kathaM syAt |

ato.arthasandhAnaparatvameva

bhedaprasaktyA bhavabandhahetuH || 311||

kAryapravardhanAdbIjapravRRiddhiH paridRRishyate |

kAryanAshAdbIjanAshastasmAtkAryaM nirodhayet || 312||

vAsanAvRRiddhitaH kAryaM kAryavRRiddhyA cha vAsanA |

vardhate sarvathA puMsaH saMsAro na nivartate || 313||

saMsArabandhavichChittyai tad dvayaM pradahedyatiH |

vAsanAvRRiddhiretAbhyAM chintayA kriyayA bahiH || 314|| (pAThabhedaH - vAsanA preryate hyantaH)

tAbhyAM pravardhamAnA sA sUte saMsRRitimAtmanaH |

trayANAM cha kShayopAyaH sarvAvasthAsu sarvadA || 315||

sarvatra sarvataH sarvabrahmamAtrAvalokanaiH | (pAThabhedaH - mAtrAvalokanam)

sadbhAvavAsanAdArDhyAttattrayaM layamashnute || 316||

kriyAnAshe bhavechchintAnAsho.asmAdvAsanAkShayaH |

vAsanAprakShayo mokShaH sA jIvanmuktiriShyate || 317|| (pAThabhedaH - sa)

sadvAsanAsphUrtivijRRimbhaNe sati

hyasau vilInApyahamAdivAsanA | (pAThabhedaH - vilInA tvahamAdivAsanA)

atiprakRRiShTApyaruNaprabhAyAM

vilIyate sAdhu yathA tamisrA || 318||

tamastamaHkAryamanarthajAlaM

na dRRishyate satyudite dineshe |

tathA.advayAnandarasAnubhUtau

naivAsti bandho na cha duHkhagandhaH || 319||

dRRishyaM pratItaM pravilApayansan (pAThabhedaH - pravilApayansvayaM)

sanmAtramAnandaghanaM vibhAvayan |

samAhitaH sanbahirantaraM vA

kAlaM nayethAH sati karmabandhe || 320||

pramAdo brahmaniShThAyAM na kartavyaH kadAchana |

pramAdo mRRityurityAha bhagavAnbrahmaNaH sutaH || 321||

na pramAdAdanartho.anyo j~nAninaH svasvarUpataH |

tato mohastato.ahandhIstato bandhastato vyathA || 322||

viShayAbhimukhaM dRRiShTvA vidvAMsamapi vismRRitiH |

vikShepayati dhIdoShairyoShA jAramiva priyam || 323||

yathApakRRiShTaM shaivAlaM kShaNamAtraM na tiShThati |

AvRRiNoti tathA mAyA prAjnaM vApi parANmukham || 324||

lakShyachyutaM chedyadi chittamIShad

bahirmukhaM sannipatettatastataH |

pramAdataH prachyutakelikandukaH

sopAnapa~Nktau patito yathA tathA || 325||

viShayeShvAvishachchetaH sa~Nkalpayati tadguNAn |

samyaksa~NkalpanAtkAmaH kAmAtpuMsaH pravartanam || 326||

ataH pramAdAnna paro.asti mRRityuH

vivekino brahmavidaH samAdhau |

samAhitaH siddhimupaiti samyak

samAhitAtmA bhava sAvadhAnaH || 327||

tataH svarUpavibhraMsho vibhraShTastu patatyadhaH |

patitasya vinA nAshaM punarnAroha IkShyate || 328||

sa~NkalpaM varjayettasmAtsarvAnarthasya kAraNam |

apathyAni hi vastUni vyAdhigrasto yathotsRRije |

jIvato yasya kaivalyaM videhe sa cha kevalaH |

yatki~nchit pashyato bhedaM bhayaM brUte yajuHshrutiH || 329||

yadA kadA vApi vipashchideSha

brahmaNyanante.apyaNumAtrabhedam |

pashyatyathAmuShya bhayaM tadaiva

yadvIkShitaM bhinnatayA pramAdAt || 330|| (pAThabhedaH - yadIkShitaM)

shrutismRRitinyAyashatairniShiddhe

dRRishye.atra yaH svAtmamatiM karoti |

upaiti duHkhopari duHkhajAtaM

niShiddhakartA sa malimlucho yathA || 331||

satyAbhisandhAnarato vimukto

mahattvamAtmIyamupaiti nityam |

mithyAbhisandhAnaratastu nashyed

dRRiShTaM tadetadyadachaurachaurayoH || 332|| (pAThabhedaH - chorachorayoH)

yatirasadanusandhiM bandhahetuM vihAya

svayamayamahamasmItyAtmadRRiShTyaiva tiShThet

sukhayati nanu niShThA brahmaNi svAnubhUtyA

harati paramavidyAkAryaduHkhaM pratItam || 333||

bAhyAnusandhiH parivardhayetphalaM (pAThabhedaH - bAhyAbhisandhiH)

durvAsanAmeva tatastato.adhikAm |

j~nAtvA vivekaiH parihRRitya bAhyaM

svAtmAnusandhiM vidadhIta nityam || 334||

bAhye niruddhe manasaH prasannatA

manaHprasAde paramAtmadarshanam |

tasminsudRRiShTe bhavabandhanAsho

bahirnirodhaH padavI vimukteH || 335||

kaH paNDitaH sansadasadvivekI

shrutipramANaH paramArthadarshI |

jAnanhi kuryAdasato.avalambaM

svapAtahetoH shishuvanmumukShuH || 336||

dehAdisaMsaktimato na muktiH

muktasya dehAdyabhimatyabhAvaH |

suptasya no jAgaraNaM na jAgrataH

svapnastayorbhinnaguNAshrayatvAt || 337||

antarbahiH svaM sthiraja~NgameShu

jnAtvA.a.atmanAdhAratayA vilokya | (pAThabhedaH - jnAnAtman)

tyaktAkhilopAdhirakhaNDarUpaH

pUrNAtmanA yaH sthita eSha muktaH || 338||

sarvAtmanA bandhavimuktihetuH

sarvAtmabhAvAnna paro.asti kashchit |

dRRishyAgrahe satyupapadyate.asau

sarvAtmabhAvo.asya sadAtmaniShThayA || 339||

dRRishyasyAgrahaNaM kathaM nu ghaTate dehAtmanA tiShThato

bAhyArthAnubhavaprasaktamanasastattatkriyAM kurvataH |

sannyastAkhiladharmakarmaviShayairnityAtmaniShThAparaiH

tattvaj~naiH karaNIyamAtmani sadAnandechChubhiryatnataH || 340||

sarvAtmasiddhaye bhikShoH kRRitashravaNakarmaNaH | (pAThabhedaH - sArvAtmya)

samAdhiM vidadhAtyeShA shAnto dAnta iti shrutiH || 341||

ArUDhashakterahamo vinAshaH

kartunna shakya sahasApi paNDitaiH | (pAThabhedaH - kartuM na)

ye nirvikalpAkhyasamAdhinishchalAH

tAnantarA.anantabhavA hi vAsanAH || 342||

ahambuddhyaiva mohinyA yojayitvA.a.avRRiterbalAt |

vikShepashaktiH puruShaM vikShepayati tadguNaiH || 343||

vikShepashaktivijayo viShamo vidhAtuM

niHsheShamAvaraNashaktinivRRittyabhAve |

dRRigdRRishyayoH sphuTapayojalavadvibhAge

nashyettadAvaraNamAtmani cha svabhAvAt |

niHsaMshayena bhavati pratibandhashUnyo

vikShepaNaM na hi tadA yadi chenmRRiShArthe || 344|| (pAThabhedaH - nikShepaNaM)

samyagvivekaH sphuTabodhajanyo

vibhajya dRRigdRRishyapadArthatattvam |

Chinatti mAyAkRRitamohabandhaM

yasmAdvimuktastu punarna saMsRRitiH || 345|| (pAThabhedaH - vimuktasya)

parAvaraikatvavivekavahniH

dahatyavidyAgahanaM hyasheSham |

kiM syAtpunaH saMsaraNasya bIjaM

advaitabhAvaM samupeyuSho.asya || 346||

AvaraNasya nivRRittirbhavati hi samyakpadArthadarshanataH |

mithyAj~nAnavinAshastadvikShepajanitaduHkhanivRRittiH || 347||

etattritayaM dRRiShTaM samyagrajjusvarUpavij~nAnAt |

tasmAdvastusatattvaM j~nAtavyaM bandhamuktaye viduShA || 348||

ayo.agniyogAdiva satsamanvayAn

mAtrAdirUpeNa vijRRimbhate dhIH |

tatkAryametaddvitayaM yato mRRiShA (pAThabhedaH - tatkAryameva tritayaM)

dRRiShTaM bhramasvapnamanoratheShu || 349||

tato vikArAH prakRRiterahammukhA

dehAvasAnA viShayAshcha sarve |

kShaNe.anyathAbhAvitayA hyamIShA- (pAThabhedaH - bhAvina eSha AtmA)

masattvamAtmA tu kadApi nAnyathA || 350|| (pAThabhedaH - masattvamAtmA tu kadApi)

nityAdvayAkhaNDachidekarUpo

buddhyAdisAkShI sadasadvilakShaNaH |

ahampadapratyayalakShitArthaH

pratyak sadAnandaghanaH parAtmA || 351||

itthaM vipashchitsadasadvibhajya

nishchitya tattvaM nijabodhadRRiShTyA |

j~nAtvA svamAtmAnamakhaNDabodhaM

tebhyo vimuktaH svayameva shAmyati || 352||

aj~nAnahRRidayagrantherniHsheShavilayastadA |

samAdhinA.avikalpena yadA.advaitAtmadarshanam || 353||

tvamahamidamitIyaM kalpanA buddhidoShAt

prabhavati paramAtmanyadvaye nirvisheShe |

pravilasati samAdhAvasya sarvo vikalpo

vilayanamupagachChedvastutattvAvadhRRityA || 354||

shAnto dAntaH paramuparataH kShAntiyuktaH samAdhiM

kurvannityaM kalayati yatiH svasya sarvAtmabhAvam |

tenAvidyAtimirajanitAnsAdhu dagdhvA vikalpAn

brahmAkRRityA nivasati sukhaM niShkriyo nirvikalpaH || 355||

samAhitA ye pravilApya bAhyaM

shrotrAdi chetaH svamahaM chidAtmani |

ta eva muktA bhavapAshabandhaiH

nAnye tu pArokShyakathAbhidhAyinaH || 356||

upAdhibhedAtsvayameva bhidyate (pAThabhedaH - yogAtsvayameva)

chopAdhyapohe svayameva kevalaH |

tasmAdupAdhervilayAya vidvAn

vasetsadA.akalpasamAdhiniShThayA || 357||

sati sakto naro yAti sadbhAvaM hyekaniShThayA |

kITako bhramaraM dhyAyan bhramaratvAya kalpate || 358||

kriyAntarAsaktimapAsya kITako

dhyAyannalitvaM hyalibhAvamRRichChati | (pAThabhedaH - dhyAyanyathAliM)

tathaiva yogI paramAtmatattvaM

dhyAtvA samAyAti tadekaniShThayA || 359||

atIva sUkShmaM paramAtmatattvaM

na sthUladRRiShTyA pratipattumarhati |

samAdhinAtyantasusUkShmavRRittyA

j~nAtavyamAryairatishuddhabuddhibhiH || 360||

yathA suvarNaM puTapAkashodhitaM

tyaktvA malaM svAtmaguNaM samRRichChati |

tathA manaH sattvarajastamomalaM

dhyAnena santyajya sameti tattvam || 361||

nirantarAbhyAsavashAttaditthaM

pakvaM mano brahmaNi lIyate yadA |

tadA samAdhiH savikalpavarjitaH (pAThabhedaH - sa vikalpavarjitaH)

svato.advayAnandarasAnubhAvakaH || 362||

samAdhinA.anena samastavAsanA-

granthervinAsho.akhilakarmanAshaH |

antarbahiH sarvata eva sarvadA

svarUpavisphUrtirayatnataH syAt || 363||

shruteH shataguNaM vidyAnmananaM mananAdapi |

nididhyAsaM lakShaguNamanantaM nirvikalpakam || 364||

nirvikalpakasamAdhinA sphuTaM

brahmatattvamavagamyate dhruvam |

nAnyathA chalatayA manogateH

pratyayAntaravimishritaM bhavet || 365||

ataH samAdhatsva yatendriyaH san

nirantaraM shAntamanAH pratIchi |

vidhvaMsaya dhvAntamanAdyavidyayA

kRRitaM sadekatvavilokanena || 366||

yogasya prathamadvAraM vA~Nnirodho.aparigrahaH | (pAThabhedaH - prathamaM dvAraM)

nirAshA cha nirIhA cha nityamekAntashIlatA || 367||

ekAntasthitirindriyoparamaNe heturdamashchetasaH

saMrodhe karaNaM shamena vilayaM yAyAdahaMvAsanA |

tenAnandarasAnubhUtirachalA brAhmI sadA yoginaH

tasmAchchittanirodha eva satataM kAryaH prayatno muneH || 368|| prayatnAnmuneH

vAchaM niyachChAtmani taM niyachCha

buddhau dhiyaM yachCha cha buddhisAkShiNi |

taM chApi pUrNAtmani nirvikalpe

vilApya shAntiM paramAM bhajasva || 369||

dehaprANendriyamanobuddhyAdibhirupAdhibhiH |

yairyairvRRitteHsamAyogastattadbhAvo.asya yoginaH || 370||

tannivRRittyA muneH samyak sarvoparamaNaM sukham |

sandRRishyate sadAnandarasAnubhavaviplavaH || 371||

antastyAgo bahistyAgo viraktasyaiva yujyate |

tyajatyantarbahiHsa~NgaM viraktastu mumukShayA || 372||

bahistu viShayaiH saNgaM tathAntarahamAdibhiH | (pAThabhedaH - saNgaH)

virakta eva shaknoti tyaktuM brahmaNi niShThitaH || 373||

vairAgyabodhau puruShasya pakShivat

pakShau vijAnIhi vichakShaNa tvam |

vimuktisaudhAgralatAdhirohaNaM

tAbhyAM vinA nAnyatareNa sidhyati || 374||

atyantavairAgyavataH samAdhiH

samAhitasyaiva dRRiDhaprabodhaH |

prabuddhatattvasya hi bandhamuktiH

muktAtmano nityasukhAnubhUtiH || 375||

vairAgyAnna paraM sukhasya janakaM pashyAmi vashyAtmanaH

tachchechChuddhatarAtmabodhasahitaM svArAjyasAmrAjyadhuk |

etaddvAramajasramuktiyuvateryasmAttvamasmAtparaM

sarvatrAspRRihayA sadAtmani sadA praj~nAM kuru shreyase || 376||

AshAM Chinddhi viShopameShu viShayeShveShaiva mRRityoH kRRiti- (pAThabhedaH - mRRityoH sRRiti)

styaktvA jAtikulAshrameShvabhimatiM mu~nchAtidUrAtkriyAH |

dehAdAvasati tyajAtmadhiShaNAM praj~nAM kuruShvAtmani

tvaM draShTAsyamano.asi nirdvayaparaM brahmAsi yadvastutaH || 377|| (pAThabhedaH - draShTAsyamalo)

lakShye brahmaNi mAnasaM dRRiDhataraM saMsthApya bAhyendriyaM

svasthAne viniveshya nishchalatanushchopekShya dehasthitim |

brahmAtmaikyamupetya tanmayatayA chAkhaNDavRRittyA.anishaM

brahmAnandarasaM pibAtmani mudA shUnyaiH kimanyairbhRRisham || 378|| (pAThabhedaH - kimanyairbhramaiH)

anAtmachintanaM tyaktvA kashmalaM duHkhakAraNam |

chintayAtmAnamAnandarUpaM yanmuktikAraNam || 379||

eSha svaya~njyotirasheShasAkShI

vijnAnakosho vilasatyajasram | vijnAnakoshe

lakShyaM vidhAyainamasadvilakShaNa-

makhaNDavRRittyA.a.atmatayA.anubhAvaya || 380||

etamachChinnayA vRRittyA pratyayAntarashUnyayA |

ullekhayanvijAnIyAtsvasvarUpatayA sphuTam || 381||

atrAtmatvaM dRRiDhIkurvannahamAdiShu santyajan |

udAsInatayA teShu tiShThetsphuTaghaTAdivat || 382|| (pAThabhedaH - tiShThedghaTapaTAdivat)

vishuddhamantaHkaraNaM svarUpe

niveshya sAkShiNyavabodhamAtre |

shanaiH shanairnishchalatAmupAnayan

pUrNaM svamevAnuvilokayettataH || 383|| (pAThabhedaH - pUrNatvamevAnu)

dehendriyaprANamano.ahamAdibhiH

svAj~nAnaklRRiptairakhilairupAdhibhiH |

vimuktamAtmAnamakhaNDarUpaM

pUrNaM mahAkAshamivAvalokayet || 384||

ghaTakalashakusUlasUchimukhyaiH

gaganamupAdhishatairvimuktamekam |

bhavati na vividhaM tathaiva shuddhaM

paramahamAdivimuktamekameva || 385||

brahmAdistambaparyantA mRRiShAmAtrA upAdhayaH | (pAThabhedaH - brahmAdyAH stamba)

tataH pUrNaM svamAtmAnaM pashyedekAtmanA sthitam || 386||

yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)

tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |

bhrAnternAshe bhAti dRRiShTAhitattvaM (pAThabhedaH - bhrAntidRRiShTA)

rajjustadvadvishvamAtmasvarUpam || 387||

svayaM brahmA svayaM viShNuH svayamindraH svayaM shivaH |

svayaM vishvamidaM sarvaM svasmAdanyanna ki~nchana || 388||

antaH svayaM chApi bahiH svayaM cha

svayaM purastAt svayameva pashchAt |

svayaM hyAvAchyAM svayamapyudIchyAM (pAThabhedaH - hyavAchyAM)

tathopariShTAtsvayamapyadhastAt || 389||

tara~NgaphenabhramabudbudAdi

sarvaM svarUpeNa jalaM yathA tathA |

chideva dehAdyahamantametat

sarvaM chidevaikarasaM vishuddham || 390||

sadevedaM sarvaM jagadavagataM vA~NmanasayoH

sato.anyannAstyeva prakRRitiparasImni sthitavataH |

pRRithak kiM mRRitsnAyAH kalashaghaTakumbhAdyavagataM

vadatyeSha bhrAntastvamahamiti mAyAmadirayA || 391||

kriyAsamabhihAreNa yatra nAnyaditi shrutiH |

bravIti dvaitarAhityaM mithyAdhyAsanivRRittaye || 392||

AkAshavannirmalanirvikalpaM (pAThabhedaH - nirvikalpa)

niHsImaniHspandananirvikAram |

antarbahiHshUnyamananyamadvayaM

svayaM paraM brahma kimasti bodhyam || 393||

vaktavyaM kimu vidyate.atra bahudhA brahmaiva jIvaH svayaM

brahmaitajjagadAtataM nu sakalaM brahmAdvitIyaM shrutiH | (pAThabhedaH - jagadAparANu sakalaM)

brahmaivAhamiti prabuddhamatayaH santyaktabAhyAH sphuTaM

brahmIbhUya vasanti santatachidAnandAtmanaitaddhruvam || 394|| (pAThabhedaH - AnandAtmanaiva dhruvam)

jahi malamayakoshe.ahandhiyotthApitAshAM

prasabhamanilakalpe li~Ngadehe.api pashchAt |

nigamagaditakIrtiM nityamAnandamUrtiM

svayamiti parichIya brahmarUpeNa tiShTha || 395||

shavAkAraM yAvadbhajati manujastAvadashuchiH

parebhyaH syAtklesho jananamaraNavyAdhinilayaH | (pAThabhedaH - vyAdhinirayAH)

yadAtmAnaM shuddhaM kalayati shivAkAramachalam

tadA tebhyo mukto bhavati hi tadAha shrutirapi || 396||

svAtmanyAropitAsheShAbhAsavastunirAsataH |

svayameva paraM brahma pUrNamadvayamakriyam || 397||

samAhitAyAM sati chittavRRittau

parAtmani brahmaNi nirvikalpe |

na dRRishyate kashchidayaM vikalpaH

prajalpamAtraH parishiShyate yataH || 398|| (pAThabhedaH - tataH)

asatkalpo vikalpo.ayaM vishvamityekavastuni |

nirvikAre nirAkAre nirvisheShe bhidA kutaH || 399||

draShTudarshanadRRishyAdibhAvashUnyaikavastuni | (pAThabhedaH - draShTRRidarshana)

nirvikAre nirAkAre nirvisheShe bhidA kutaH || 400||

kalpArNava ivAtyantaparipUrNaikavastuni |

nirvikAre nirAkAre nirvisheShe bhidA kutaH || 401||

tejasIva tamo yatra pralInaM bhrAntikAraNam | (pAThabhedaH - yatra vilInaM)

advitIye pare tattve nirvisheShe bhidA kutaH || 402||

ekAtmake pare tattve bhedavArtA kathaM vaset | (pAThabhedaH - kathaM bhavet)

suShuptau sukhamAtrAyAM bhedaH kenAvalokitaH || 403||

na hyasti vishvaM paratattvabodhAt

sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |

kAlatraye nApyahirIkShito guNe

na hyambubindurmRRigatRRiShNikAyAm || 404||

mAyAmAtramidaM dvaitamadvaitaM paramArthataH |

iti brUte shrutiH sAkShAtsuShuptAvanubhUyate || 405||

ananyatvamadhiShThAnAdAropyasya nirIkShitam |

paNDitai rajjusarpAdau vikalpo bhrAntijIvanaH || 406||

chittamUlo vikalpo.ayaM chittAbhAve na kashchana |

atashchittaM samAdhehi pratyagrUpe parAtmani || 407||

kimapi satatabodhaM kevalAnandarUpaM

nirupamamativelaM nityamuktaM nirIham |

niravadhigaganAbhaM niShkalaM nirvikalpaM

hRRidi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 408||

prakRRitivikRRitishUnyaM bhAvanAtItabhAvaM

samarasamasamAnaM mAnasambandhadUram |

nigamavachanasiddhaM nityamasmatprasiddhaM

hRRidi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 409||

ajaramamaramastAbhAvavastusvarUpaM (pAThabhedaH - bhAsavastu)

stimitasalilarAshiprakhyamAkhyAvihInam |

shamitaguNavikAraM shAshvataM shAntamekaM

hRRidi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 410||

samAhitAntaHkaraNaH svarUpe

vilokayAtmAnamakhaNDavaibhavam |

vichChinddhi bandhaM bhavagandhagandhitaM (pAThabhedaH - gandhagandhilaM)

yatnena puMstvaM saphalIkuruShva || 411-

sarvopAdhivinirmuktaM sachchidAnandamadvayam |

bhAvayAtmAnamAtmasthaM na bhUyaH kalpase.adhvane || 412||

ChAyeva puMsaH paridRRishyamAna-

mAbhAsarUpeNa phalAnubhUtyA |

sharIramArAchChavavannirastaM

punarna sandhatta idaM mahAtmA || 413||

satatavimalabodhAnandarUpaM sametya (pAThabhedaH - svametya)

tyaja jaDamalarUpopAdhimetaM sudUre |

atha punarapi naiSha smaryatAM vAntavastu (pAThabhedaH - punarapi naiva)

smaraNaviShayabhUtaM kalpate kutsanAya || 414||

samUlametatparidAhya vahnau (pAThabhedaH - paridahya)

sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |

tataH svayaM nityavishuddhabodhA-

nandAtmanA tiShThati vidvariShThaH || 415||

prArabdhasUtragrathitaM sharIraM

prayAtu vA tiShThatu goriva srak |

na tatpunaH pashyati tattvavettA-

.a.anandAtmani brahmaNi lInavRRittiH || 416||

akhaNDAnandamAtmAnaM vij~nAya svasvarUpataH |

kimichChan kasya vA hetordehaM puShNAti tattvavit || 417||

saMsiddhasya phalaM tvetajjIvanmuktasya yoginaH |

bahirantaH sadAnandarasAsvAdanamAtmani || 418||

vairAgyasya phalaM bodho bodhasyoparatiH phalam |

svAnandAnubhavAchChAntireShaivoparateH phalam || 419||

yadyuttarottarAbhAvaH pUrvapUrvantu niShphalam |

nivRRittiH paramA tRRiptirAnando.anupamaH svataH || 420||

dRRiShTaduHkheShvanudvego vidyAyAH prastutaM phalam |

yatkRRitaM bhrAntivelAyAM nAnA karma jugupsitam |

pashchAnnaro vivekena tatkathaM kartumarhati || 421||

vidyAphalaM syAdasato nivRRittiH

pravRRittiraj~nAnaphalaM tadIkShitam |

tajjnAjnayoryanmRRigatRRiShNikAdau

nochedvidAM dRRiShTaphalaM kimasmAt || 422|| (pAThabhedaH - nochedvido)

aj~nAnahRRidayagranthervinAsho yadyasheShataH |

anichChorviShayaH kiM nu pravRRitteH kAraNaM svataH || 423|| (pAThabhedaH - viduShaH kiM)

vAsanAnudayo bhogye vairAgyasya tadAvadhiH |

ahambhAvodayAbhAvo bodhasya paramAvadhiH |

lInavRRittairanutpattirmaryAdoparatestu sA || 424|| (pAThabhedaH - vRRittera)

brahmAkAratayA sadA sthitatayA nirmuktabAhyArthadhI-

ranyAveditabhogyabhogakalano nidrAluvadbAlavat |

svapnAlokitalokavajjagadidaM pashyankvachillabdhadhI-

rAste kashchidanantapuNyaphalabhugdhanyaH sa mAnyo bhuvi || 425||

sthitapraj~no yatirayaM yaH sadAnandamashnute |

brahmaNyeva vilInAtmA nirvikAro viniShkriyaH || 426||

brahmAtmanoH shodhitayorekabhAvAvagAhinI |

nirvikalpA cha chinmAtrA vRRittiH praj~neti kathyate |

susthitA.asau bhavedyasya sthitapraj~naH sa uchyate || 427||

yasya sthitA bhavetpraj~nA yasyAnando nirantaraH |

prapa~ncho vismRRitaprAyaH sa jIvanmukta iShyate || 428||

lInadhIrapi jAgarti jAgraddharmavivarjitaH |

bodho nirvAsano yasya sa jIvanmukta iShyate || 429||

shAntasaMsArakalanaH kalAvAnapi niShkalaH |

yasya chittaM vinishchintaM sa jIvanmukta iShyate || 430|| (pAThabhedaH - yaH sachitto.api nishchittaH)

vartamAne.api dehe.asmi~nChAyAvadanuvartini |

ahantAmamatA.abhAvo jIvanmuktasya lakShaNam || 431||

atItAnanusandhAnaM bhaviShyadavichAraNam |

audAsInyamapi prAptaM jIvanmuktasya lakShaNam || 432|| (pAThabhedaH - prApte)

guNadoShavishiShTe.asminsvabhAvena vilakShaNe |

sarvatra samadarshitvaM jIvanmuktasya lakShaNam || 433||

iShTAniShTArthasamprAptau samadarshitayA.a.atmani |

ubhayatrAvikAritvaM jIvanmuktasya lakShaNam || 434||

brahmAnandarasAsvAdAsaktachittatayA yateH |

antarbahiravij~nAnaM jIvanmuktasya lakShaNam || 435||

dehendriyAdau kartavye mamAhambhAvavarjitaH |

audAsInyena yastiShThetsa jIvanmuktalakShaNaH || 436|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)

vij~nAta Atmano yasya brahmabhAvaH shruterbalAt |

bhavabandhavinirmuktaH sa jIvanmuktalakShaNaH || 437|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)

dehendriyeShvahambhAva idambhAvastadanyake |

yasya no bhavataH kvApi sa jIvanmukta iShyate || 438||

jIveshobhayasaMsArarUpadurvAsanojjhitA |

sA sarvadA bhavedyasya sa jIvanmukta iShyate ||

na pratyagbrahmaNorbhedaM kadApi brahmasargayoH |

praj~nayA yo vijAniti sa jIvanmuktalakShaNaH || 439|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)

sAdhubhiH pUjyamAne.asminpIDyamAne.api durjanaiH |

samabhAvo bhavedyasya sa jIvanmuktalakShaNaH || 440|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)

yatra praviShTA viShayAH pareritA

nadIpravAhA iva vArirAshau |

linanti sanmAtratayA na vikriyAM

utpAdayantyeSha yatirvimuktaH || 441||

vij~nAtabrahmatattvasya yathApUrvaM na saMsRRitiH |

asti chenna sa vij~nAtabrahmabhAvo bahirmukhaH || 442||

prAchInavAsanAvegAdasau saMsaratIti chet |

na sadekatvavij~nAnAnmandI bhavati vAsanA || 443||

atyantakAmukasyApi vRRittiH kuNThati mAtari |

tathaiva brahmaNi j~nAte pUrNAnande manIShiNaH || 444||

nididhyAsanashIlasya bAhyapratyaya IkShyate |

bravIti shrutiretasya prArabdhaM phaladarshanAt || 445||

sukhAdyanubhavo yAvattAvatprArabdhamiShyate |

phalodayaH kriyApUrvo niShkriyo na hi kutrachit || 446||

ahaM brahmeti vij~nAnAtkalpakoTishatArjitam |

sa~nchitaM vilayaM yAti prabodhAtsvapnakarmavat || 447||

yatkRRitaM svapnavelAyAM puNyaM vA pApamulbaNam |

suptotthitasya kintatsyAtsvargAya narakAya vA || 448||

svamasaNgamudAsInaM parijnAya nabho yathA |

na shliShyati cha yatkinchitkadAchidbhAvikarmabhiH || 449|| (pAThabhedaH - shliShyate yatiH kinchit)

na nabho ghaTayogena surAgandhena lipyate |

tathAtmopAdhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||

jnAnodayAtpurArabdhaM karmajnAnAnna nashyati |

adatvA svaphalaM lakShyamuddishyotsRRiShTabANavat || 451||

vyAghrabuddhyA vinirmukto bANaH pashchAttu gomatau |

na tiShThati Chinatyeva lakShyaM vegena nirbharam || 452||

prArabdhaM balavattaraM khalu vidAM bhogena tasya kShayaH

samyagjnAnahutAshanena vilayaH prAksanchitAgAminAm |

brahmAtmaikyamavekShya tanmayatayA ye sarvadA saMsthitAH

teShAM tattritayaM nahi kvachidapi brahmaiva te nirguNam || 453||

upAdhitAdAtmyavihInakevala-

brahmAtmanaivAtmani tiShThato muneH |

prArabdhasadbhAvakathA na yuktA

svapnArthasambandhakatheva jAgrataH || 454||

na hi prabuddhaH pratibhAsadehe

dehopayoginyapi cha prapa~nche |

karotyahantAM mamatAmidantAM

kintu svayaM tiShThati jAgareNa || 455||

na tasya mithyArthasamarthanechChA

na sa~Ngrahastajjagato.api dRRiShTaH |

tatrAnuvRRittiryadi chenmRRiShArthe

na nidrayA mukta itIShyate dhruvam || 456||

tadvatpare brahmaNi vartamAnaH

sadAtmanA tiShThati nAnyadIkShate |

smRRitiryathA svapnavilokitArthe

tathA vidaH prAshanamochanAdau || 457||

karmaNA nirmito dehaH prArabdhaM tasya kalpyatAm |

nAnAderAtmano yuktaM naivAtmA karmanirmitaH || 458||

ajo nityaH shAshvata iti brUte shrutiramoghavAk | (pAThabhedaH - ajo nitya iti brUte shrutireShA tvamoghavAk)

tadAtmanA tiShThato.asya kutaH prArabdhakalpanA || 459||

prArabdhaM sidhyati tadA yadA dehAtmanA sthitiH |

dehAtmabhAvo naiveShTaH prArabdhaM tyajyatAmataH || 460||

sharIrasyApi prArabdhakalpanA bhrAntireva hi |

adhyastasya kutaH sattvamasatyasya kuto janiH | (pAThabhedaH - sattvamasattvasya)

ajAtasya kuto nAshaH prArabdhamasataH kutaH || 461||

jnAnenAjnAnakAryasya samUlasya layo yadi |

tiShThatyayaM kathaM deha iti sha~NkAvato jaDAn || 462||

samAdhAtuM bAhyadRRiShTyA prArabdhaM vadati shrutiH |

na tu dehAdisatyatvabodhanAya vipashchitAm |

yataH shruterabhiprAyaH paramArthaikagocharaH || 463||

paripUrNamanAdyantamaprameyamavikriyam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 464||

sadghanaM chidghanaM nityamAnandaghanamakriyam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 465||

pratyagekarasaM pUrNamanantaM sarvatomukham |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 466||

aheyamanupAdeyamanAdeyamanAshrayam | manAdheyamanA

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 467||

nirguNaM niShkalaM sUkShmaM nirvikalpaM nira~njanam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 468||

anirUpya svarUpaM yanmanovAchAmagocharam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 469||

satsamRRiddhaM svataHsiddhaM shuddhaM buddhamanIdRRisham |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 470||

nirastarAgA vinirastabhogAH (pAThabhedaH - nirapAstabhogAH)

shAntAH sudAntA yatayo mahAntaH |

vij~nAya tattvaM parametadante

prAptAH parAM nirvRRitimAtmayogAt || 471||

bhavAnapIdaM paratattvamAtmanaH

svarUpamAnandaghanaM vichArya | (pAThabhedaH - nichAyya)

vidhUya mohaM svamanaHprakalpitaM

muktaH kRRitArtho bhavatu prabuddhaH || 472||

samAdhinA sAdhuvinishchalAtmanA (pAThabhedaH - sunishchalAtmanA)

pashyAtmatattvaM sphuTabodhachakShuShA |

niHsaMshayaM samyagavekShitashche-

chChrutaH padArtho na punarvikalpyate || 473|| (pAThabhedaH - punarvikalpate)

svasyAvidyAbandhasambandhamokShA-

tsatyaj~nAnAnandarUpAtmalabdhau |

shAstraM yuktirdeshikoktiH pramANaM

chAntaHsiddhA svAnubhUtiH pramANam || 474||

bandho mokShashcha tRRiptishcha chintA.a.arogyakShudhAdayaH |

svenaiva vedyA yajj~nAnaM pareShAmAnumAnikam || 475||

taTasthitA bodhayanti guravaH shrutayo yathA |

praj~nayaiva taredvidvAnIshvarAnugRRihItayA || 476||

svAnubhUtyA svayaM j~nAtvA svamAtmAnamakhaNDitam |

saMsiddhaH sammukhaM tiShThennirvikalpAtmanA.a.atmani || 477|| (pAThabhedaH - susukhaM tiShThen)

vedAntasiddhAntaniruktireShA

brahmaiva jIvaH sakalaM jagachcha |

akhaNDarUpasthitireva mokSho

brahmAdvitIye shrutayaH pramANam || 478|| (pAThabhedaH - brahmAdvitIyaM)

iti guruvachanAchChrutipramANAt

paramavagamya satattvamAtmayuktyA |

prashamitakaraNaH samAhitAtmA

kvachidachalAkRRitirAtmaniShThato.abhUt || 479|| (pAThabhedaH - AtmaniShThito)

kinchitkAlaM samAdhAya pare brahmaNi mAnasam | (pAThabhedaH - kanchitkAlaM)

utthAya paramAnandAdidaM vachanamabravIt || 480|| (pAThabhedaH - vyutthAya)

buddhirvinaShTA galitA pravRRittiH

brahmAtmanorekatayA.adhigatyA |

idaM na jAne.apyanidaM na jAne

kiM vA kiyadvA sukhamastyapAram || 481|| (pAThabhedaH - sukhamasya pAram)

vAchA vaktumashakyameva manasA mantuM na vA shakyate

svAnandAmRRitapUrapUritaparabrahmAmbudhervaibhavam |

ambhorAshivishIrNavArShikashilAbhAvaM bhajanme mano

yasyAMshAMshalave vilInamadhunA.a.anandAtmanA nirvRRitam || 482||

kva gataM kena vA nItaM kutra lInamidaM jagat |

adhunaiva mayA dRRiShTaM nAsti kiM mahadadbhutam || 483||

kiM heyaM kimupAdeyaM kimanyatkiM vilakShaNam |

akhaNDAnandapIyUShapUrNe brahmamahArNave || 484||

na ki~nchidatra pashyAmi na shaRRiNomi na vedmyaham |

svAtmanaiva sadAnandarUpeNAsmi vilakShaNaH || 485||

namo namaste gurave mahAtmane

vimuktasa~NgAya saduttamAya |

nityAdvayAnandarasasvarUpiNe

bhUmne sadA.apAradayAmbudhAmne || 486||

yatkaTAkShashashisAndrachandrikA-

pAtadhUtabhavatApajashramaH |

prAptavAnahamakhaNDavaibhavA-

nandamAtmapadamakShayaM kShaNAt || 487||

dhanyo.ahaM kRRitakRRityo.ahaM vimukto.ahaM bhavagrahAt |

nityAnandasvarUpo.ahaM pUrNo.ahaM tvadanugrahAt || 488||

asaNgo.ahamanaNgo.ahamaliNgo.ahamabhaNguraH |

prashAnto.ahamananto.ahamamalo.ahaM chirantanaH || 489|| (pAThabhedaH - .ahamatAnto.ahaM)

akartAhamabhoktAhamavikAro.ahamakriyaH |

shuddhabodhasvarUpo.ahaM kevalo.ahaM sadAshivaH || 490||

draShTuH shroturvaktuH karturbhokturvibhinna evAham |

nityanirantaraniShkriyaniHsImAsa~NgapUrNabodhAtmA || 491||

nAhamidaM nAhamado.apyubhayoravabhAsakaM paraM shuddham |

bAhyAbhyantarashUnyaM pUrNaM brahmAdvitIyamevAham || 492||

nirupamamanAditattvaM tvamahamidamada iti kalpanAdUram |

nityAnandaikarasaM satyaM brahmAdvitIyamevAham || 493||

nArAyaNo.ahaM narakAntako.ahaM

purAntako.ahaM puruSho.ahamIshaH |

akhaNDabodho.ahamasheShasAkShI

nirIshvaro.ahaM nirahaM cha nirmamaH || 494||

sarveShu bhUteShvahameva saMsthito

j~nAnAtmanA.antarbahirAshrayaH san |

bhoktA cha bhogyaM svayameva sarvaM

yadyatpRRithagdRRiShTamidantayA purA || 495||

mayyakhaNDasukhAmbhodhau bahudhA vishvavIchayaH |

utpadyante vilIyante mAyAmArutavibhramAt || 496||

sthulAdibhAvA mayi kalpitA bhramA-

dAropitAnusphuraNena lokaiH |

kAle yathA kalpakavatsarAya-

NartvAdayo niShkalanirvikalpe || 497||

AropitaM nAshrayadUShakaM bhavet

kadApi mUDhairatidoShadUShitaiH | mUDhairmati

nArdrIkarotyUSharabhUmibhAgaM

marIchikAvAri mahApravAhaH || 498||

AkAshavallepavidUrago.ahaM (pAThabhedaH - AkAshavat kalpavi)

AdityavadbhAsyavilakShaNo.aham |

ahAryavannityavinishchalo.ahaM

ambhodhivatpAravivarjito.aham || 499||

na me dehena sambandho megheneva vihAyasaH |

ataH kuto me taddharmA jAgratsvapnasuShuptayaH || 500||

upAdhirAyAti sa eva gachChati

sa eva karmANi karoti bhu~Nkte |

sa eva jIryan mriyate sadAhaM (pAThabhedaH - eva jIvan)

kulAdrivannishchala eva saMsthitaH || 501||

na me pravRRittirna cha me nivRRittiH

sadaikarUpasya niraMshakasya |

ekAtmako yo niviDo nirantaro (pAThabhedaH - nibiDo)

vyomeva pUrNaH sa kathaM nu cheShTate || 502||

puNyAni pApAni nirindriyasya

nishchetaso nirvikRRiternirAkRRiteH |

kuto mamAkhaNDasukhAnubhUteH

brUte hyananvAgatamityapi shrutiH || 503||

ChAyayA spRRiShTamuShNaM vA shItaM vA suShThu duHShThu vA |

na spRRishatyeva yatki~nchitpuruShaM tadvilakShaNam || 504||

na sAkShiNaM sAkShyadharmAH saMspRRishanti vilakShaNam |

avikAramudAsInaM gRRihadharmAH pradIpavat |

dehendriyamanodharmA naivAtmAnaM spRRishantyaho || 505|| ekShtra

raveryathA karmaNi sAkShibhAvo

vahneryathA dAhaniyAmakatvam | (pAThabhedaH - vA.ayasi dAhakatvam)

rajjoryathA.a.aropitavastusa~NgaH

tathaiva kUTasthachidAtmano me || 506||

kartApi vA kArayitApi nAhaM

bhoktApi vA bhojayitApi nAham |

draShTApi vA darshayitApi nAhaM

so.ahaM svaya~njyotiranIdRRigAtmA || 507||

chalatyupAdhau pratibimbalaulya-

maupAdhikaM mUDhadhiyo nayanti |

svabimbabhUtaM ravivadviniShkriyaM

kartAsmi bhoktAsmi hato.asmi heti || 508||

jale vApi sthale vApi luThatveSha jaDAtmakaH |

nAhaM vilipye taddharmairghaTadharmairnabho yathA || 509||

kartRRitvabhoktRRitvakhalatvamattatA-

jaDatvabaddhatvavimuktatAdayaH |

buddhervikalpA na tu santi vastutaH

svasminpare brahmaNi kevale.advaye || 510||

santu vikArAH prakRRiterdashadhA shatadhA sahasradhA vApi |

kiM me.asaNgachitastairna ghanaH kvachidambaraM spRRishati || 511|| (pAThabhedaH - taiH kiM me.asaNgachiterna hyambudaDambaro.ambaraM)

avyaktAdisthUlaparyantametat

vishvaM yatrAbhAsamAtraM pratItam |

vyomaprakhyaM sUkShmamAdyantahInaM

brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 512||

sarvAdhAraM sarvavastuprakAshaM

sarvAkAraM sarvagaM sarvashUnyam |

nityaM shuddhaM nishchalaM nirvikalpaM (pAThabhedaH - niShkalaM)

brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 513||

yatpratyastAsheShamAyAvisheShaM

pratyagrUpaM pratyayAgamyamAnam |

satyaj~nAnAnantamAnandarUpaM

brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 514||

niShkriyo.asmyavikAro.asmi

niShkalo.asmi nirAkRRitiH |

nirvikalpo.asmi nityo.asmi

nirAlambo.asmi nirdvayaH || 515||

sarvAtmako.ahaM sarvo.ahaM sarvAtIto.ahamadvayaH |

kevalAkhaNDabodho.ahamAnando.ahaM nirantaraH || 516||

svArAjyasAmrAjyavibhUtireShA

bhavatkRRipAshrImahimaprasAdAt |

prAptA mayA shrIgurave mahAtmane

namo namaste.astu punarnamo.astu || 517||

mahAsvapne mAyAkRRitajanijarAmRRityugahane

bhramantaM klishyantaM bahulataratApairanudinam | (pAThabhedaH - ranukalam)

aha~NkAravyAghravyathitamimamatyantakRRipayA

prabodhya prasvApAtparamavitavAnmAmasi guro || 518||

namastasmai sadaikasmai kasmaichinmahase namaH | (pAThabhedaH - sadekasmai namashchinmahase muhuH)

yadetadvishvarUpeNa rAjate gururAja te || 519||

iti natamavalokya shiShyavaryaM

samadhigatAtmasukhaM prabuddhatattvam |

pramuditahRRidayaM sa deshikendraH (pAThabhedaH - hRRidayaH)

punaridamAha vachaH paraM mahAtmA || 520||

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataH (pAThabhedaH - satsarvataH)

pashyAdhyAtmadRRishA prashAntamanasA sarvAsvavasthAsvapi |

rUpAdanyadavekShitaM kimabhitashchakShuShmatAM dRRishyate (pAThabhedaH - vidyate)

tadvadbrahmavidaH sataH kimaparaM buddhervihArAspadam || 521||

kastAM parAnandarasAnubhUti-

mRRitsRRijya shUnyeShu rameta vidvAn | (pAThabhedaH - mutsRRijya

chandre mahAhlAdini dIpyamAne)

chitrendumAlokayituM ka ichChet || 522||

asatpadArthAnubhavena ki~nchin

na hyasti tRRiptirna cha duHkhahAniH |

tadadvayAnandarasAnubhUtyA

tRRiptaH sukhaM tiShTha sadAtmaniShThayA || 523||

svameva sarvathA pashyanmanyamAnaH svamadvayam | (pAThabhedaH - sarvataH)

svAnandamanubhu~njAnaH kAlaM naya mahAmate || 524||

akhaNDabodhAtmani nirvikalpe

vikalpanaM vyomni puraprakalpanam |

tadadvayAnandamayAtmanA sadA

shAntiM parAmetya bhajasva maunam || 525||

tUShNImavasthA paramopashAntiH

buddherasatkalpavikalpahetoH |

brahmAtmano brahmavido mahAtmano

yatrAdvayAnandasukhaM nirantaram || 526||

nAsti nirvAsanAnmaunAtparaM sukhakRRiduttamam |

vij~nAtAtmasvarUpasya svAnandarasapAyinaH || 527||

gachChaMstiShThannupavisha~nChayAno vA.anyathApi vA |

yathechChayA vasedvidvAnAtmArAmaH sadA muniH || 528||

na deshakAlAsanadigyamAdi-

lakShyAdyapekShA.apratibaddhavRRitteH | (pAThabhedaH - pratibaddha

saMsiddhatattvasya mahAtmano.asti)

svavedane kA niyamAdyavasthA || 529||

ghaTo.ayamiti vij~nAtuM niyamaH ko.anvavekShate | (pAThabhedaH - apekShyate)

vinA pramANasuShThutvaM yasminsati padArthadhIH || 530||

ayamAtmA nityasiddhaH pramANe sati bhAsate |

na deshaM nApi vA kAlaM na shuddhiM vApyapekShate || 531||

devadatto.ahamityetadvij~nAnaM nirapekShakam |

tadvadbrahmavido.apyasya brahmAhamiti vedanam || 532||

bhAnuneva jagatsarvaM bhAsate yasya tejasA |

anAtmakamasattuchChaM kiM nu tasyAvabhAsakam || 533||

vedashAstrapurANAni bhUtAni sakalAnyapi |

yenArthavanti taM kinnu vij~nAtAraM prakAshayet || 534||

eSha svaya~njyotiranantashaktiH

AtmA.aprameyaH sakalAnubhUtiH |

yameva vij~nAya vimuktabandho

jayatyayaM brahmaviduttamottamaH || 535||

na khidyate no viShayaiH pramodate

na sajjate nApi virajyate cha |

svasminsadA krIDati nandati svayaM

nirantarAnandarasena tRRiptaH || 536||

kShudhAM dehavyathAM tyaktvA bAlaH krIDati vastuniH | (pAThabhedaH - vastuni)

tathaiva vidvAn ramate nirmamo nirahaM sukhI || 537||

chintAshUnyamadainyabhaikShamashanaM pAnaM saridvAriShu

svAtantryeNa nira~NkushA sthitirabhIrnidrA shmashAne vane |

vastraM kShAlanashoShaNAdirahitaM digvAstu shayyA mahI

sa~nchAro nigamAntavIthiShu vidAM krIDA pare brahmaNi || 538||

vimAnamAlambya sharIrametad

bhunaktyasheShAnviShayAnupasthitAn |

parechChayA bAlavadAtmavettA

yo.avyaktali~Ngo.ananuShaktabAhyaH || 539||

digambaro vApi cha sAmbaro vA

tvagambaro vApi chidambarasthaH |

unmattavadvApi cha bAlavadvA

pishAchavadvApi charatyavanyAm || 540||

kAmAnniShkAmarUpI saMshcharatyekacharo muniH | (pAThabhedaH - kAmAnnI kAmarUpI)

svAtmanaiva sadA tuShTaH svayaM sarvAtmanA sthitaH || 541||

kvachinmUDho vidvAn kvachidapi mahArAjavibhavaH

kvachidbhrAntaH saumyaH kvachidajagarAchArakalitaH |

kvachitpAtrIbhUtaH kvachidavamataH kvApyaviditaH

charatyevaM prAj~naH satataparamAnandasukhitaH || 542||

nirdhano.api sadA tuShTo.apyasahAyo mahAbalaH |

nityatRRipto.apyabhu~njAno.apyasamaH samadarshanaH || 543||

api kurvannakurvANashchAbhoktA phalabhogyapi |

sharIryapyasharIryeSha parichChinno.api sarvagaH || 544||

asharIraM sadA santamimaM brahmavidaM kvachit |

priyApriye na spRRishatastathaiva cha shubhAshubhe || 545||

sthUlAdisambandhavato.abhimAninaH

sukhaM cha duHkhaM cha shubhAshubhe cha |

vidhvastabandhasya sadAtmano muneH

kutaH shubhaM vA.apyashubhaM phalaM vA || 546||

tamasA grastavadbhAnAdagrasto.api ravirjanaiH |

grasta ityuchyate bhrAntyAM hyaj~nAtvA vastulakShaNam || 547|| (pAThabhedaH - bhrAntyA)

tadvaddehAdibandhebhyo vimuktaM brahmavittamam |

pashyanti dehivanmUDhAH sharIrAbhAsadarshanAt || 548||

ahirnirlvayanIM vAyaM muktvA dehaM tu tiShThati | (pAThabhedaH - ahini)

itastatashchAlyamAno yatki~nchitprANavAyunA || 549||

strotasA nIyate dAru yathA nimnonnatasthalam |

daivena nIyate deho yathAkAlopabhuktiShu || 550||

prArabdhakarmaparikalpitavAsanAbhiH

saMsArivachcharati bhuktiShu muktadehaH |

siddhaH svayaM vasati sAkShivadatra tUShNIM

chakrasya mUlamiva kalpavikalpashUnyaH || 551||

naivendriyANi viShayeShu niyu~Nkta eSha

naivApayu~Nkta upadarshanalakShaNasthaH |

naiva kriyAphalamapIShadavekShate sa (pAThabhedaH - apIShadapekShate saH)

svAnandasAndrarasapAnasumattachittaH || 552||

lakShyAlakShyagatiM tyaktvA yastiShThetkevalAtmanA |

shiva eva svayaM sAkShAdayaM brahmaviduttamaH || 553||

jIvanneva sadA muktaH kRRitArtho brahmavittamaH |

upAdhinAshAdbrahmaiva san brahmApyeti nirdvayam || 554||

shailUSho veShasadbhAvAbhAvayoshcha yathA pumAn |

tathaiva brahmavichChreShThaH sadA brahmaiva nAparaH || 555||

yatra kvApi vishIrNaM satparNamiva tarorvapuH patatAt | (pAThabhedaH - vishIrNaM parNamiva)

brahmIbhUtasya yateH prAgeva tachchidagninA dagdham || 556||

sadAtmani brahmaNi tiShThato muneH

pUrNA.advayAnandamayAtmanA sadA |

na deshakAlAdyuchitapratIkShA

tva~NmAMsaviTpiNDavisarjanAya || 557||

dehasya mokSho no mokSho na daNDasya kamaNDaloH |

avidyAhRRidayagranthimokSho mokSho yatastataH || 558||

kulyAyAmatha nadyAM vA shivakShetre.api chatvare |

parNaM patati chettena taroH kiM nu shubhAshubham || 559||

patrasya puShpasya phalasya nAshavad-

dehendriyaprANadhiyAM vinAshaH |

naivAtmanaH svasya sadAtmakasyA-

nandAkRRitervRRikShavadasti chaiShaH || 560|| (pAThabhedaH - vadAsta eShaH)

praj~nAnaghana ityAtmalakShaNaM satyasUchakam |

anUdyaupAdhikasyaiva kathayanti vinAshanam || 561||

avinAshI vA are.ayamAtmeti shrutirAtmanaH |

prabravItyavinAshitvaM vinashyatsu vikAriShu || 562||

pAShANavRRikShatRRiNadhAnyakaDa~NkarAdyA (pAThabhedaH - kaTAmbarAdyA)

dagdhA bhavanti hi mRRideva yathA tathaiva |

dehendriyAsumana Adi samastadRRishyaM

j~nAnAgnidagdhamupayAti parAtmabhAvam || 563||

vilakShaNaM yathA dhvAntaM lIyate bhAnutejasi |

tathaiva sakalaM dRRishyaM brahmaNi pravilIyate || 564||

ghaTe naShTe yathA vyoma vyomaiva bhavati sphuTam |

tathaivopAdhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||

kShIraM kShIre yathA kShiptaM tailaM taile jalaM jale |

saMyuktamekatAM yAti tathA.a.atmanyAtmavinmuniH || 566||

evaM videhakaivalyaM sanmAtratvamakhaNDitam |

brahmabhAvaM prapadyaiSha yatirnAvartate punaH || 567||

sadAtmaikatvavij~nAnadagdhAvidyAdivarShmaNaH |

amuShya brahmabhUtatvAd brahmaNaH kuta udbhavaH || 568||

mAyAklRRiptau bandhamokShau na staH svAtmani vastutaH |

yathA rajjau niShkriyAyAM sarpAbhAsavinirgamau || 569||

AvRRiteH sadasattvAbhyAM vaktavye bandhamokShaNe |

nAvRRitirbrahmaNaH kAchidanyAbhAvAdanAvRRitam |

yadyastyadvaitahAniH syAd dvaitaM no sahate shrutiH || 570||

bandhancha mokShancha mRRiShaiva mUDhA

buddherguNaM vastuni kalpayanti |

dRRigAvRRitiM meghakRRitAM yathA ravau

yato.advayA.asa~NgachidetadakSharam || 571|| (pAThabhedaH - chidekamakSharam)

astIti pratyayo yashcha yashcha nAstIti vastuni |

buddhereva guNAvetau na tu nityasya vastunaH || 572||

atastau mAyayA klRRiptau bandhamokShau na chAtmani |

niShkale niShkriye shAnte niravadye nira~njane |

advitIye pare tattve vyomavatkalpanA kutaH || 573||

na nirodho na chotpattirna baddho na cha sAdhakaH |

na mumukShurna vai mukta ityeShA paramArthatA || 574||

sakalanigamachUDAsvAntasiddhAntarUpaM

paramidamatiguhyaM darshitaM te mayAdya |

apagatakalidoShaM kAmanirmuktabuddhiM (pAThabhedaH - buddhiH)

svasutavadasakRRittvAM bhAvayitvA mumukShum || 575||

iti shrutvA gurorvAkyaM prashrayeNa kRRitAnatiH |

sa tena samanuj~nAto yayau nirmuktabandhanaH || 576||

gurureva sadAnandasindhau nirmagnamAnasaH | (pAThabhedaH - gurureSha)

pAvayanvasudhAM sarvAM vichachAra nirantaraH || 577||

ityAchAryasya shiShyasya saMvAdenAtmalakShaNam |

nirUpitaM mumukShUNAM sukhabodhopapattaye || 578||

hitamidamupadeshamAdriyantAM

vihitanirastasamastachittadoShAH |

bhavasukhaviratAH prashAntachittAH (pAThabhedaH - sukhavimukhAH)

shrutirasikA yatayo mumukShavo ye || 579||

saMsArAdhvani tApabhAnukiraNaprodbhUtadAhavyathA-

khinnAnAM jalakA~NkShayA marubhuvi bhrAntyA paribhrAmyatAm |

atyAsannasudhAmbudhiM sukhakaraM brahmAdvayaM darshaya-

tyeShA sha~NkarabhAratI vijayate nirvANasandAyinI || 580||

|| iti sha~NkarAchAryavirachitaM vivekachUDAmaNiH ||

|| OM tatsat ||

About This Stotram

Viveka Chudamani

Sanskrit Title: विवेक चूडामणि
IAST Transliteration:

Overview

Viveka Chudamani holds immense spiritual and philosophical significance within the Advaita Vedanta tradition. It is renowned for its clear and systematic exposition of the core tenets of non-dualism. The text meticulously differentiates between the real (Atman/Brahman) and the unreal (the empirical world of names and forms, Maya). It emphasizes the importance of Jnana Yoga (the path of knowledge) and the role of a qualified Guru in dispelling ignorance. The verses guide the seeker through stages of spiritual practice, from initial detachment to the ultimate realization of oneness with Brahman. Its title, 'The Crest Jewel of Discrimination,' aptly describes its purpose: to crown the seeker's discriminative wisdom with the ultimate truth.

Details

Attribute Information
Deity Brahman (the ultimate reality)
Author Adi Shankaracharya
Type Prakarana Grantha (a treatise or manual)
Category Advaita Vedanta Philosophy
Number of Verses 577
Origin Viveka Chudamani is not a stotram in the traditional sense of a hymn praising a specific deity. Instead, it is a philosophical treatise in the form of verses, attributed to Adi Shankaracharya. It is considered a foundational text of Advaita Vedanta philosophy. The work expounds the nature of reality, the self (Atman), and the ultimate truth (Brahman), guiding the aspirant towards liberation (Moksha) through discriminative knowledge (Viveka). It is believed to have been composed during the period when Adi Shankaracharya was establishing and propagating the Advaita Vedanta tradition. The text is presented as a dialogue between a Guru and a disciple, where the Guru imparts the highest knowledge.

Benefits of Recitation

  1. Attainment of discriminative knowledge (Viveka)
  2. Understanding the true nature of the Self (Atman)
  3. Realization of Brahman
  4. Liberation from the cycle of birth and death (Moksha)
  5. Overcoming ignorance and illusion (Maya)

Best Time to Recite

This text is best studied and contemplated rather than recited ritually. It is ideal for dedicated study during quiet hours, preferably in the morning or evening, when the mind is calm and receptive to philosophical inquiry.

Historical Context

Viveka Chudamani is widely attributed to the 8th-century CE philosopher Adi Shankaracharya, the principal exponent of Advaita Vedanta. He is credited with consolidating and systematizing the Advaita philosophy, establishing monastic orders (Mathas) across India, and authoring numerous influential commentaries and original works. Viveka Chudamani is considered one of his major original treatises, composed to provide a comprehensive guide to spiritual liberation for sincere aspirants. Its composition is placed within the period of his extensive travels and teachings aimed at reviving and spreading Vedic wisdom.

Alternate Names

  • The Crest Jewel of Discrimination

Last Updated: 2025-12-01