Viveka Chudamani
Viveka Chudamani
Viveka Chudamani
viveka chUDAmaNi
sarvavedAntasiddhAntagocharaM tamagocharam |
govindaM paramAnandaM sadguruM praNato.asmyaham || 1||
jantUnAM narajanma durlabhamataH puMstvaM tato vipratA
tasmAdvaidikadharmamArgaparatA vidvattvamasmAtparam |
AtmAnAtmavivechanaM svanubhavo brahmAtmanA saMsthitiH
muktirno shatajanmakoTisukRRitaiH puNyairvinA labhyate || 2|| (pAThabhedaH - shatakoTijanmasu kRRitaiH)
durlabhaM trayamevaitaddevAnugrahahetukam |
manuShyatvaM mumukShutvaM mahApuruShasaMshrayaH || 3||
labdhvA kathanchinnarajanma durlabhaM (pAThabhedaH - kathanchin)
tatrApi puMstvaM shrutipAradarshanam |
yastvAtmamuktau na yateta mUDhadhIH
sa hyAtmahA svaM vinihantyasadgrahAt || 4|| (pAThabhedaH - AtmahA svaM)
itaH ko nvasti mUDhAtmA yastu svArthe pramAdyati |
durlabhaM mAnuShaM dehaM prApya tatrApi pauruSham || 5||
vadantu shAstrANi yajantu devAn (pAThabhedaH - paThantu)
kurvantu karmANi bhajantu devatAH |
Atmaikyabodhena vinApi mukti- (pAThabhedaH - vinA vimuktiH na)
rna sidhyati brahmashatAntare.api || 6||
amRRitattvasya nAshAsti vittenetyeva hi shrutiH |
bravIti karmaNo mukterahetutvaM sphuTaM yataH || 7||
ato vimuktyai prayateta vidvAn
sannyastabAhyArthasukhaspRRihaH san |
santaM mahAntaM samupetya deshikaM
tenopadiShTArthasamAhitAtmA || 8||
uddharedAtmanA.a.atmAnaM magnaM saMsAravAridhau |
yogArUDhatvamAsAdya samyagdarshananiShThayA || 9||
sannyasya sarvakarmANi bhavabandhavimuktaye |
yatyatAM paNDitairdhIrairAtmAbhyAsa upasthitaiH || 10||
chittasya shuddhaye karma na tu vastUpalabdhaye |
vastusiddhirvichAreNa na ki~nchitkarmakoTibhiH || 11||
samyagvichArataH siddhA rajjutattvAvadhAraNA |
bhrAntoditamahAsarpabhayaduHkhavinAshinI || 12|| (pAThabhedaH - bhrAntyo)
arthasya nishchayo dRRiShTo vichAreNa hitoktitaH |
na snAnena na dAnena prANAyAmashatena vA || 13||
adhikAriNamAshAste phalasiddhirvisheShataH |
upAyA deshakAlAdyAH santyasminsahakAriNaH || 14|| (pAThabhedaH - santyasyAM)
ato vichAraH kartavyo jij~nAsorAtmavastunaH ||
samAsAdya dayAsindhuM guruM brahmaviduttamam || 15||
medhAvI puruSho vidvAnUhApohavichakShaNaH |
adhikAryAtmavidyAyAmuktalakShaNalakShitaH || 16||
vivekino viraktasya shamAdiguNashAlinaH |
mumukShoreva hi brahmajij~nAsAyogyatA matA || 17||
sAdhanAnyatra chatvAri kathitAni manIShibhiH |
yeShu satsveva sanniShThA yadabhAve na sidhyati || 18||
Adau nityAnityavastuvivekaH parigaNyate |
ihAmutraphalabhogavirAgastadanantaram |
shamAdiShaTkasampattirmumukShutvamiti sphuTam || 19||
brahma satyaM jaganmithyetyevaMrUpo vinishchayaH |
so.ayaM nityAnityavastuvivekaH samudAhRRitaH || 20||
tadvairAgyaM jihAsA yA darshanashravaNAdibhiH | (pAThabhedaH - jugupsA yA)
dehAdibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pAThabhedaH - bhogyavastuni)
virajya viShayavrAtAddoShadRRiShTyA muhurmuhuH |
svalakShye niyatAvasthA manasaH shama uchyate || 22||
viShayebhyaH parAvartya sthApanaM svasvagolake |
ubhayeShAmindriyANAM sa damaH parikIrtitaH |
bAhyAnAlambanaM vRRittereShoparatiruttamA || 23||
sahanaM sarvaduHkhAnAmapratIkArapUrvakam |
chintAvilAparahitaM sA titikShA nigadyate || 24||
shAstrasya guruvAkyasya satyabuddhyavadhAraNam | (pAThabhedaH - satyabuddhyAvadhAraNA)
sA shraddhA kathitA sadbhiryayA vastUpalabhyate || 25||
sarvadA sthApanaM buddheH shuddhe brahmaNi sarvadA | (pAThabhedaH - samyagAsthApanaM)
tatsamAdhAnamityuktaM na tu chittasya lAlanam || 26||
ahaNkArAdidehAntAn bandhAnajnAnakalpitAn |
svasvarUpAvabodhena moktumichChA mumukShutA || 27||
mandamadhyamarUpApi vairAgyeNa shamAdinA |
prasAdena guroH seyaM pravRRiddhA sUyate phalam || 28||
vairAgyaM cha mumukShutvaM tIvraM yasya tu vidyate |
tasminnevArthavantaH syuH phalavantaH shamAdayaH || 29||
etayormandatA yatra viraktatvamumukShayoH |
marau salilavattatra shamAderbhAnamAtratA || 30||
mokShakAraNasAmagryAM bhaktireva garIyasI |
svasvarUpAnusandhAnaM bhaktirityabhidhIyate || 31||
svAtmatattvAnusandhAnaM bhaktirityapare jaguH |
uktasAdhanasampannastattvajij~nAsurAtmanaH |
upasIdedguruM prAj~naM yasmAdbandhavimokShaNam || 32||
shrotriyo.avRRijino.akAmahato yo brahmavittamaH |
brahmaNyuparataH shAnto nirindhana ivAnalaH |
ahetukadayAsindhurbandhurAnamatAM satAm || 33||
tamArAdhya guruM bhaktyA prahvaprashrayasevanaiH | (pAThabhedaH - prahvaH)
prasannaM tamanuprApya pRRichChejj~nAtavyamAtmanaH || 34||
svAminnamaste natalokabandho
kAruNyasindho patitaM bhavAbdhau |
mAmuddharAtmIyakaTAkShadRRiShTyA
RRijvyAtikAruNyasudhAbhivRRiShTyA || 35||
durvArasaMsAradavAgnitaptaM
dodhUyamAnaM duradRRiShTavAtaiH |
bhItaM prapannaM paripAhi mRRityoH
sharaNyamanyadyadahaM na jAne || 36|| (pAThabhedaH - anyaM)
shAntA mahAnto nivasanti santo
vasantavallokahitaM charantaH |
tIrNAH svayaM bhImabhavArNavaM janA-
nahetunAnyAnapi tArayantaH || 37||
ayaM svabhAvaH svata eva yatpara-
shramApanodapravaNaM mahAtmanAm |
sudhAMshureSha svayamarkakarkasha-
prabhAbhitaptAmavati kShitiM kila || 38||
brahmAnandarasAnubhUtikalitaiH pUtaiH sushItairyutai- (pAThabhedaH - sushItaiH sitaiH)
ryuShmadvAkkalashojjhitaiH shrutisukhairvAkyAmRRitaiH sechaya |
santaptaM bhavatApadAvadahanajvAlAbhirenaM prabho
dhanyAste bhavadIkShaNakShaNagateH pAtrIkRRitAH svIkRRitAH || 39||
kathaM tareyaM bhavasindhumetaM
kA vA gatirme katamo.astyupAyaH |
jAne na ki~nchitkRRipayA.ava mAM prabho
saMsAraduHkhakShatimAtanuShva || 40||
tathA vadantaM sharaNAgataM svaM
saMsAradAvAnalatApataptam |
nirIkShya kAruNyarasArdradRRiShTyA
dadyAdabhItiM sahasA mahAtmA || 41||
vidvAn sa tasmA upasattimIyuShe
mumukShave sAdhu yathoktakAriNe |
prashAntachittAya shamAnvitAya
tattvopadeshaM kRRipayaiva kuryAt || 42||
mA bhaiShTa vidvaMstava nAstyapAyaH
saMsArasindhostaraNe.astyupAyaH |
yenaiva yAtA yatayo.asya pAraM
tameva mArgaM tava nirdishAmi || 43||
astyupAyo mahAnkashchitsaMsArabhayanAshanaH |
tena tIrtvA bhavAmbhodhiM paramAnandamApsyasi || 44||
vedAntArthavichAreNa jAyate j~nAnamuttamam |
tenAtyantikasaMsAraduHkhanAsho bhavatyanu || 45||
shraddhAbhaktidhyAnayogAnmumukShoH
mukterhetUnvakti sAkShAchChrutergIH |
yo vA eteShveva tiShThatyamuShya
mokSho.avidyAkalpitAddehabandhAt || 46||
aj~nAnayogAtparamAtmanastava
hyanAtmabandhastata eva saMsRRitiH |
tayorvivekoditabodhavahniH
aj~nAnakAryaM pradahetsamUlam || 47||
shiShya uvAcha |
kRRipayA shrUyatAM svAminprashno.ayaM kriyate mayA |
yaduttaramahaM shrutvA kRRitArthaH syAM bhavanmukhAt || 48||
ko nAma bandhaH kathameSha AgataH
kathaM pratiShThAsya kathaM vimokShaH |
ko.asAvanAtmA paramaH ka AtmA
tayorvivekaH kathametaduchyatAm || 49||
shrIguruvAcha |
dhanyo.asi kRRitakRRityo.asi pAvitaM te kulaM tvayA | (pAThabhedaH - pAvitaM)
yadavidyAbandhamuktyA brahmIbhavitumichChasi || 50||
RRiNamochanakartAraH pituH santi sutAdayaH |
bandhamochanakartA tu svasmAdanyo na kashchana || 51||
mastakanyastabhArAderduHkhamanyairnivAryate |
kShudhAdikRRitaduHkhaM tu vinA svena na kenachit || 52||
pathyamauShadhasevA cha kriyate yena rogiNA |
ArogyasiddhirdRRiShTA.asya nAnyAnuShThitakarmaNA || 53||
vastusvarUpaM sphuTabodhachakShuShA
svenaiva vedyaM na tu paNDitena |
chandrasvarUpaM nijachakShuShaiva
j~nAtavyamanyairavagamyate kim || 54||
avidyAkAmakarmAdipAshabandhaM vimochitum |
kaH shaknuyAdvinA.a.atmAnaM kalpakoTishatairapi || 55||
na yogena na sA~Nkhyena karmaNA no na vidyayA |
brahmAtmaikatvabodhena mokShaH sidhyati nAnyathA || 56||
vINAyA rUpasaundaryaM tantrIvAdanasauShThavam |
prajAra~njanamAtraM tanna sAmrAjyAya kalpate || 57||
vAgvaikharI shabdajharI shAstravyAkhyAnakaushalam |
vaiduShyaM viduShAM tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||
avij~nAte pare tattve shAstrAdhItistu niShphalA |
vij~nAte.api pare tattve shAstrAdhItistu niShphalA || 59||
shabdajAlaM mahAraNyaM chittabhramaNakAraNam |
ataH prayatnAjjnAtavyaM tattvajnaistattvamAtmanaH || 60|| tattvaj~nAttattva
ajnAnasarpadaShTasya brahmajnAnauShadhaM vinA |
kimu vedaishcha shAstraishcha kimu mantraiH kimauShadhaiH || 61||
na gachChati vinA pAnaM vyAdhirauShadhashabdataH |
vinA.aparokShAnubhavaM brahmashabdairna muchyate || 62||
akRRitvA dRRishyavilayamaj~nAtvA tattvamAtmanaH |
brahmashabdaiH kuto muktiruktimAtraphalairnRRiNAm || 63|| (pAThabhedaH - bAhyashabdaiH)
akRRitvA shatrusaMhAramagatvAkhilabhUshriyam |
rAjAhamiti shabdAnno rAjA bhavitumarhati || 64||
AptoktiM khananaM tathoparishilAdyutkarShaNaM svIkRRitiM (pAThabhedaH - parishilApAkarShaNaM)
nikShepaH samapekShate na hi bahiHshabdaistu nirgachChati |
tadvadbrahmavidopadeshamananadhyAnAdibhirlabhyate
mAyAkAryatirohitaM svamamalaM tattvaM na duryuktibhiH || 65||
tasmAtsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |
svaireva yatnaH kartavyo rogAdAviva paNDitaiH || 66|| (pAThabhedaH - rogAderiva)
yastvayAdya kRRitaH prashno varIyA~nChAstravinmataH | (pAThabhedaH - sammataH)
sUtraprAyo nigUDhArtho j~nAtavyashcha mumukShubhiH || 67||
shaRRiNuShvAvahito vidvanyanmayA samudIryate |
tadetachChravaNAtsadyo bhavabandhAdvimokShyase || 68||
mokShasya hetuH prathamo nigadyate
vairAgyamatyantamanityavastuShu |
tataH shamashchApi damastitikShA
nyAsaH prasaktAkhilakarmaNAM bhRRisham || 69||
tataH shrutistanmananaM satattva-
dhyAnaM chiraM nityanirantaraM muneH |
tato.avikalpaM parametya vidvAn
ihaiva nirvANasukhaM samRRichChati || 70||
yadboddhavyaM tavedAnImAtmAnAtmavivechanam |
taduchyate mayA samyak shrutvAtmanyavadhAraya || 71||
majjAsthimedaHpalaraktacharma-
tvagAhvayairdhAtubhirebhiranvitam |
pAdoruvakShobhujapRRiShThamastakaiH
aNgairupANgairupayuktametat || 72||
ahammameti prathitaM sharIraM
mohAspadaM sthUlamitIryate budhaiH |
nabhonabhasvaddahanAmbubhUmayaH
sUkShmANi bhUtAni bhavanti tAni || 73||
parasparAMshairmilitAni bhUtvA
sthUlAni cha sthUlasharIrahetavaH |
mAtrAstadIyA viShayA bhavanti
shabdAdayaH pa~ncha sukhAya bhoktuH || 74||
ya eShu mUDhA viShayeShu baddhA
rAgorupAshena sudurdamena |
AyAnti niryAntyadha UrdhvamuchchaiH
svakarmadUtena javena nItAH || 75||
shabdAdibhiH panchabhireva pancha
pa~nchatvamApuH svaguNena baddhAH |
kuraNgamAtaNgapata~NgamIna-
bhRRiNgA naraH panchabhira~nchitaH kim || 76||
doSheNa tIvro viShayaH kRRiShNasarpaviShAdapi |
viShaM nihanti bhoktAraM draShTAraM chakShuShApyayam || 77||
viShayAshAmahApAshAdyo vimuktaH sudustyajAt |
sa eva kalpate muktyai nAnyaH ShaTshAstravedyapi || 78||
ApAtavairAgyavato mumukShUn
bhavAbdhipAraM pratiyAtumudyatAn |
AshAgraho majjayate.antarAle
nigRRihya kaNThe vinivartya vegAt || 79||
viShayAkhyagraho yena suviraktyasinA hataH |
sa gachChati bhavAmbhodheH pAraM pratyUhavarjitaH || 80||
viShamaviShayamArgairgachChato.anachChabuddheH (pAThabhedaH - viShayamArge gachChato)
pratipadamabhiyAto mRRityurapyeSha viddhi | (pAThabhedaH - pratipadamabhighAto mRRityurapyeSha siddhaH)
hitasujanagurUktyA gachChataH svasya yuktyA
prabhavati phalasiddhiH satyamityeva viddhi || 81||
mokShasya kA~NkShA yadi vai tavAsti
tyajAtidUrAdviShayAnviShaM yathA |
pIyUShavattoShadayAkShamArjava-
prashAntidAntIrbhaja nityamAdarAt || 82||
anukShaNaM yatparihRRitya kRRityaM
anAdyavidyAkRRitabandhamokShaNam |
dehaH parArtho.ayamamuShya poShaNe
yaH sajjate sa svamanena hanti || 83||
sharIrapoShaNArthI san ya AtmAnaM didRRikShati | (pAThabhedaH - didRRikShate)
grAhaM dArudhiyA dhRRitvA nadIM tartuM sa gachChati || 84|| (pAThabhedaH - sa ichChati)
moha eva mahAmRRityurmumukShorvapurAdiShu |
moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||
mohaM jahi mahAmRRityuM dehadArasutAdiShu |
yaM jitvA munayo yAnti tadviShNoH paramaM padam || 86||
tvaNmAMsarudhirasnAyumedomajjAsthisaNkulam |
pUrNaM mUtrapurIShAbhyAM sthUlaM nindyamidaM vapuH || 87||
pa~nchIkRRitebhyo bhUtebhyaH sthUlebhyaH pUrvakarmaNA |
samutpannamidaM sthUlaM bhogAyatanamAtmanaH |
avasthA jAgarastasya sthUlArthAnubhavo yataH || 88||
bAhyendriyaiH sthUlapadArthasevAM
srakchandanastryAdivichitrarUpAm |
karoti jIvaH svayametadAtmanA
tasmAtprashastirvapuSho.asya jAgare || 89||
sarvo.api bAhyasaMsAraH puruShasya yadAshrayaH |
viddhi dehamidaM sthUlaM gRRihavadgRRihamedhinaH || 90||
sthUlasya sambhavajarAmaraNAni dharmAH
sthaulyAdayo bahuvidhAH shishutAdyavasthAH |
varNAshramAdiniyamA bahudhA.a.amayAH syuH
pUjAvamAnabahumAnamukhA visheShAH || 91||
buddhIndriyANi shravaNaM tvagakShi
ghrANaM cha jihvA viShayAvabodhanAt |
vAkpANipAdA gudamapyupasthaH (pAThabhedaH - upasthaM)
karmendriyANi pravaNena karmasu || 92|| (pAThabhedaH - pravaNAni)
nigadyate.antaHkaraNaM manodhIH
aha~NkRRitishchittamiti svavRRittibhiH |
manastu sa~NkalpavikalpanAdibhiH
buddhiH padArthAdhyavasAyadharmataH || 93||
atrAbhimAnAdahamityaha~NkRRitiH |
svArthAnusandhAnaguNena chittam || 94||
prANApAnavyAnodAnasamAnA bhavatyasau prANaH |
svayameva vRRittibhedAdvikRRitibhedAtsuvarNasalilAdivat || 95|| (pAThabhedaH - vikRRiterbhedAtsuvarNasalilamiva)
vAgAdi pancha shravaNAdi pancha
prANAdi panchAbhramukhAni pancha |
buddhyAdyavidyApi cha kAmakarmaNI
puryaShTakaM sUkShmasharIramAhuH || 96||
idaM sharIraM sha{}RRiNu sUkShmasanjnitaM
liNgaM tvapanchIkRRitabhUtasambhavam |
savAsanaM karmaphalAnubhAvakaM
svAj~nAnato.anAdirupAdhirAtmanaH || 97||
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthA
svamAtrasheSheNa vibhAti yatra |
svapne tu buddhiH svayameva jAgrat
kAlInanAnAvidhavAsanAbhiH || 98||
kartrAdibhAvaM pratipadya rAjate
yatra svayaM bhAti hyayaM parAtmA | (pAThabhedaH - svaya~njyotirayaM)
dhImAtrakopAdhirasheShasAkShI
na lipyate tatkRRitakarmaleshaiH | karmalepaiH
yasmAdasa~Ngastata eva karmabhiH
na lipyate ki~nchidupAdhinA kRRitaiH || 99||
sarvavyApRRitikaraNaM li~NgamidaM syAchchidAtmanaH puMsaH |
vAsyAdikamiva takShNastenaivAtmA bhavatyasa~Ngo.ayam || 100||
andhatvamandatvapaTutvadharmAH
sauguNyavaiguNyavashAddhi chakShuShaH |
bAdhiryamUkatvamukhAstathaiva
shrotrAdidharmA na tu vetturAtmanaH || 101||
uchChvAsaniHshvAsavijRRimbhaNakShu-
tprasyandanAdyutkramaNAdikAH kriyAH | (pAThabhedaH - praspandanAdy)
prANAdikarmANi vadanti tajnAH (pAThabhedaH - tajjnAH)
prANasya dharmAvashanApipAse || 102||
antaHkaraNameteShu chakShurAdiShu varShmaNi |
ahamityabhimAnena tiShThatyAbhAsatejasA || 103||
ahaNkAraH sa vijneyaH kartA bhoktAbhimAnyayam |
sattvAdiguNayogena chAvasthAtrayamashnute || 104|| (pAThabhedaH - yogenAvasthAtritayamshnute)
viShayANAmAnukUlye sukhI duHkhI viparyaye |
sukhaM duHkhaM cha taddharmaH sadAnandasya nAtmanaH || 105||
AtmArthatvena hi preyAnviShayo na svataH priyaH |
svata eva hi sarveShAmAtmA priyatamo yataH |
tata AtmA sadAnando nAsya duHkhaM kadAchana || 106||
yatsuShuptau nirviShaya AtmAnando.anubhUyate |
shrutiH pratyakShamaitihyamanumAnaM cha jAgrati || 107||
avyaktanAmnI parameshashaktiH
anAdyavidyA triguNAtmikA parA |
kAryAnumeyA sudhiyaiva mAyA
yayA jagatsarvamidaM prasUyate || 108||
sannApyasannApyubhayAtmikA no
bhinnApyabhinnApyubhayAtmikA no |
sANgApyanaNgA hyubhayAtmikA no (pAThabhedaH - ana~NgApyubhayAtmikA)
mahAdbhutA.anirvachanIyarUpA || 109||
shuddhAdvayabrahmavibodhanAshyA
sarpabhramo rajjuvivekato yathA |
rajastamaHsattvamiti prasiddhA
guNAstadIyAH prathitaiH svakAryaiH || 110||
vikShepashaktI rajasaH kriyAtmikA
yataH pravRRittiH prasRRitA purANI |
rAgAdayo.asyAH prabhavanti nityaM
duHkhAdayo ye manaso vikArAH || 111||
kAmaH krodho lobhadambhAdyasUyA (pAThabhedaH - lobhadambhAbhyasUyA)
aha~NkArerShyAmatsarAdyAstu ghorAH |
dharmA ete rAjasAH pumpravRRitti-
ryasmAdeShA tadrajo bandhahetuH || 112|| (pAThabhedaH - yasmAdetattadrajo)
eShA.a.avRRitirnAma tamoguNasya
shaktirmayA vastvavabhAsate.anyathA | shaktiryayA
saiShA nidAnaM puruShasya saMsRRiteH
vikShepashakteH pravaNasya hetuH || 113|| (pAThabhedaH - prasarasya)
praj~nAvAnapi paNDito.api chaturo.apyatyantasUkShmAtmadRRig- (pAThabhedaH - sUkShmArthadRRig)
vyAlIDhastamasA na vetti bahudhA sambodhito.api sphuTam |
bhrAntyAropitameva sAdhu kalayatyAlambate tadguNAn
hantAsau prabalA durantatamasaH shaktirmahatyAvRRitiH || 114||
abhAvanA vA viparItabhAvanA.a- (pAThabhedaH - viparItabhAvanA)
sambhAvanA vipratipattirasyAH |
saMsargayuktaM na vimu~nchati dhruvaM
vikShepashaktiH kShapayatyajasram || 115||
aj~nAnamAlasyajaDatvanidrA-
pramAdamUDhatvamukhAstamoguNAH |
etaiH prayukto na hi vetti ki~nchit
nidrAluvatstambhavadeva tiShThati || 116||
sattvaM vishuddhaM jalavattathApi
tAbhyAM militvA saraNAya kalpate |
yatrAtmabimbaH pratibimbitaH san
prakAshayatyarka ivAkhilaM jaDam || 117||
mishrasya sattvasya bhavanti dharmAH
tvamAnitAdyA niyamA yamAdyAH |
shraddhA cha bhaktishcha mumukShutA cha
daivI cha sampattirasannivRRittiH || 118||
vishuddhasattvasya guNAH prasAdaH
svAtmAnubhUtiH paramA prashAntiH |
tRRiptiH praharShaH paramAtmaniShThA
yayA sadAnandarasaM samRRichChati || 119||
avyaktametattriguNairniruktaM
tatkAraNaM nAma sharIramAtmanaH |
suShuptiretasya vibhaktyavasthA
pralInasarvendriyabuddhivRRittiH || 120||
sarvaprakArapramitiprashAntiH
bIjAtmanAvasthitireva buddheH |
suShuptiretasya kila pratItiH (pAThabhedaH - suShuptiratrAsya)
ki~nchinna vedmIti jagatprasiddheH || 121||
dehendriyaprANamano.ahamAdayaH
sarve vikArA viShayAH sukhAdayaH |
vyomAdibhUtAnyakhilaM cha vishvaM
avyaktaparyantamidaM hyanAtmA || 122||
mAyA mAyAkAryaM sarvaM mahadAdidehaparyantam |
asadidamanAtmatattvaM viddhi tvaM marumarIchikAkalpam || 123||
atha te sampravakShyAmi svarUpaM paramAtmanaH |
yadvij~nAya naro bandhAnmuktaH kaivalyamashnute || 124||
asti kashchitsvayaM nityamahampratyayalambanaH |
avasthAtrayasAkShI sanpa~nchakoshavilakShaNaH || 125||
yo vijAnAti sakalaM jAgratsvapnasuShuptiShu |
buddhitadvRRittisadbhAvamabhAvamahamityayam || 126||
yaH pashyati svayaM sarvaM yaM na pashyati kashchana | (pAThabhedaH - ki~nchana)
yashchetayati buddhyAdi na tadyaM chetayatyayam || 127||
yena vishvamidaM vyAptaM yaM na vyApnoti ki~nchana |
AbhArUpamidaM sarvaM yaM bhAntamanubhAtyayam || 128||
yasya sannidhimAtreNa dehendriyamanodhiyaH |
viShayeShu svakIyeShu vartante preritA iva || 129||
aha~NkArAdidehAntA viShayAshcha sukhAdayaH |
vedyante ghaTavadyena nityabodhasvarUpiNA || 130||
eSho.antarAtmA puruShaH purANo
nirantarAkhaNDasukhAnubhUtiH |
sadaikarUpaH pratibodhamAtro
yeneShitA vAgasavashcharanti || 131||
atraiva sattvAtmani dhIguhAyAM
avyAkRRitAkAsha ushatprakAshaH | (pAThabhedaH - uruprakAshaH)
AkAsha uchchai ravivatprakAshate
svatejasA vishvamidaM prakAshayan || 132||
jnAtA mano.ahaNkRRitivikriyANAM
dehendriyaprANakRRitakriyANAm |
ayo.agnivattAnanuvartamAno
na cheShTate no vikaroti ki~nchana || 133||
na jAyate no mriyate na vardhate
na kShIyate no vikaroti nityaH |
vilIyamAne.api vapuShyamuShmi-
nna lIyate kumbha ivAmbaraM svayam || 134||
prakRRitivikRRitibhinnaH shuddhabodhasvabhAvaH
sadasadidamasheShaM bhAsayannirvisheShaH |
vilasati paramAtmA jAgradAdiShvavasthA-
svahamahamiti sAkShAtsAkShirUpeNa buddheH || 135||
niyamitamanasAmuM tvaM svamAtmAnamAtma-
nyayamahamiti sAkShAdviddhi buddhiprasAdAt |
janimaraNatara~NgApArasaMsArasindhuM
pratara bhava kRRitArtho brahmarUpeNa saMsthaH || 136||
atrAnAtmanyahamiti matirbandha eSho.asya puMsaH
prApto.aj~nAnAjjananamaraNakleshasampAtahetuH |
yenaivAyaM vapuridamasatsatyamityAtmabuddhyA
puShyatyukShatyavati viShayaistantubhiH koshakRRidvat || 137||
atasmiMstadbuddhiH prabhavati vimUDhasya tamasA
vivekAbhAvAdvai sphurati bhujage rajjudhiShaNA |
tato.anarthavrAto nipatati samAdAturadhikaH
tato yo.asadgrAhaH sa hi bhavati bandhaH shaRRiNu sakhe || 138||
akhaNDanityAdvayabodhashaktyA
sphurantamAtmAnamanantavaibhavam |
samAvRRiNotyAvRRitishaktireShA
tamomayI rAhurivArkabimbam || 139||
tirobhUte svAtmanyamalataratejovati pumAn
anAtmAnaM mohAdahamiti sharIraM kalayati |
tataH kAmakrodhaprabhRRitibhiramuM bandhanaguNaiH (pAThabhedaH - bandhakaguNaiH)
paraM vikShepAkhyA rajasa urushaktirvyathayati || 140||
mahAmohagrAhagrasanagalitAtmAvagamano
dhiyo nAnAvasthAM svayamabhinayaMstadguNatayA | (pAThabhedaH - nAnAvasthAH)
apAre saMsAre viShayaviShapUre jalanidhau
nimajyonmajyAyaM bhramati kumatiH kutsitagatiH || 141||
bhAnuprabhAsanjanitAbhrapaNktiH
bhAnuM tirodhAya vijRRimbhate yathA |
AtmoditAha~NkRRitirAtmatattvaM
tathA tirodhAya vijRRimbhate svayam || 142||
kavalitadinanAthe durdine sAndrameghaiH
vyathayati himajha~njhAvAyurugro yathaitAn |
aviratatamasA.a.atmanyAvRRite mUDhabuddhiM
kShapayati bahuduHkhaistIvravikShepashaktiH || 143||
etAbhyAmeva shaktibhyAM bandhaH puMsaH samAgataH |
yAbhyAM vimohito dehaM matvA.a.atmAnaM bhramatyayam || 144||
bIjaM saMsRRitibhUmijasya tu tamo dehAtmadhIra~Nkuro
rAgaH pallavamambu karma tu vapuH skandho.asavaH shAkhikAH |
agrANIndriyasaMhatishcha viShayAH puShpANi duHkhaM phalaM
nAnAkarmasamudbhavaM bahuvidhaM bhoktAtra jIvaH khagaH || 145||
aj~nAnamUlo.ayamanAtmabandho
naisargiko.anAdirananta IritaH |
janmApyayavyAdhijarAdiduHkha-
pravAhapAtaM janayatyamuShya || 146||
nAstrairna shastrairanilena vahninA
ChettuM na shakyo na cha karmakoTibhiH |
vivekavij~nAnamahAsinA vinA
dhAtuH prasAdena shitena ma~njunA || 147||
shrutipramANaikamateH svadharma
niShThA tayaivAtmavishuddhirasya |
vishuddhabuddheH paramAtmavedanaM
tenaiva saMsArasamUlanAshaH || 148||
koshairannamayAdyaiH pa~nchabhirAtmA na saMvRRito bhAti |
nijashaktisamutpannaiH shaivAlapaTalairivAmbu vApIstham || 149||
tachChaivAlApanaye samyak salilaM pratIyate shuddham |
tRRiShNAsantApaharaM sadyaH saukhyapradaM paraM puMsaH || 150||
pa~nchAnAmapi koshAnAmapavAde vibhAtyayaM shuddhaH |
nityAnandaikarasaH pratyagrUpaH paraH svaya~njyotiH || 151||
AtmAnAtmavivekaH kartavyo bandhamuktaye viduShA |
tenaivAnandI bhavati svaM vij~nAya sachchidAnandam || 152||
mu~njAdiShIkAmiva dRRishyavargAt
pratyanchamAtmAnamasaNgamakriyam |
vivichya tatra pravilApya sarvaM
tadAtmanA tiShThati yaH sa muktaH || 153||
deho.ayamannabhavano.annamayastu kosha- (pAThabhedaH - kosho)
shchAnnena jIvati vinashyati tadvihInaH | (pAThabhedaH - hyannena)
tvakcharmamAMsarudhirAsthipurISharAshi-
rnAyaM svayaM bhavitumarhati nityashuddhaH || 154||
pUrvaM janeradhimRRiterapi nAyamasti (pAThabhedaH - janerapimRRiteratha)
jAtakShaNaH kShaNaguNo.aniyatasvabhAvaH |
naiko jaDashcha ghaTavatparidRRishyamAnaH
svAtmA kathaM bhavati bhAvavikAravettA || 155||
pANipAdAdimAndeho nAtmA vya~Nge.api jIvanAt |
tattachChakteranAshAchcha na niyamyo niyAmakaH || 156||
dehataddharmatatkarmatadavasthAdisAkShiNaH |
sata eva svataHsiddhaM tadvailakShaNyamAtmanaH || 157||
shalyarAshirmAMsalipto malapUrNo.atikashmalaH |
kathaM bhavedayaM vettA svayametadvilakShaNaH || 158||
tva~NmAMsamedo.asthipurISharAshA-
vahammatiM mUDhajanaH karoti |
vilakShaNaM vetti vichArashIlo
nijasvarUpaM paramArthabhUtam || 159||
deho.ahamityeva jaDasya buddhiH
dehe cha jIve viduShastvahandhIH |
vivekavij~nAnavato mahAtmano
brahmAhamityeva matiH sadAtmani || 160||
atrAtmabuddhiM tyaja mUDhabuddhe
tva~NmAMsamedo.asthipurISharAshau |
sarvAtmani brahmaNi nirvikalpe
kuruShva shAntiM paramAM bhajasva || 161||
dehendriyAdAvasati bhramoditAM
vidvAnahantAM na jahAti yAvat |
tAvanna tasyAsti vimuktivArtA-
pyastveSha vedAntanayAntadarshI || 162||
ChAyAsharIre pratibimbagAtre
yatsvapnadehe hRRidi kalpitA~Nge |
yathAtmabuddhistava nAsti kAchi-
jjIvachCharIre cha tathaiva mA.astu || 163||
dehAtmadhIreva nRRiNAmasaddhiyAM
janmAdiduHkhaprabhavasya bIjam |
yatastatastvaM jahi tAM prayatnAt
tyakte tu chitte na punarbhavAshA || 164||
karmendriyaiH panchabhiranchito.ayaM
prANo bhavetprANamayastu koshaH ||
yenAtmavAnannamayo.anupUrNaH
pravartate.asau sakalakriyAsu || 165||
naivAtmApi prANamayo vAyuvikAro (pAThabhedaH - naivAtmAyaM)
gantA.a.agantA vAyuvadantarbahireShaH |
yasmAtki~nchitkvApi na vettIShTamaniShTaM
svaM vAnyaM vA ki~nchana nityaM paratantraH || 166||
j~nAnendriyANi cha manashcha manomayaH syAt
kosho mamAhamiti vastuvikalpahetuH |
sanjnAdibhedakalanAkalito balIyAM-
statpUrvakoshamabhipUrya vijRRimbhate yaH || 167|| (pAThabhedaH - anupUrya)
panchendriyaiH panchabhireva hotRRibhiH
prachIyamAno viShayAjyadhArayA |
jAjvalyamAno bahuvAsanendhanaiH
manomayAgnirdahati prapa~ncham || 168|| (pAThabhedaH - manomayo.agnirdahati)
na hyastyavidyA manaso.atiriktA
mano hyavidyA bhavabandhahetuH |
tasminvinaShTe sakalaM vinaShTaM
vijRRimbhite.asminsakalaM vijRRimbhate || 169||
svapne.arthashUnye sRRijati svashaktyA
bhoktrAdivishvaM mana eva sarvam |
tathaiva jAgratyapi no visheShaH
tatsarvametanmanaso vijRRimbhaNam || 170||
suShuptikAle manasi pralIne
naivAsti ki~nchitsakalaprasiddheH |
ato manaHkalpita eva puMsaH
saMsAra etasya na vastuto.asti || 171||
vAyunA.a.anIyate meghaH punastenaiva nIyate | (pAThabhedaH - vAyunA nIyate meghaH punastenaiva lIyate)
manasA kalpyate bandho mokShastenaiva kalpyate || 172||
dehAdisarvaviShaye parikalpya rAgaM
badhnAti tena puruShaM pashuvadguNena |
vairasyamatra viShavat suvidhAya pashchAd
enaM vimochayati tanmana eva bandhAt || 173||
tasmAnmanaH kAraNamasya jantoH
bandhasya mokShasya cha vA vidhAne |
bandhasya heturmalinaM rajoguNaiH
mokShasya shuddhaM virajastamaskam || 174||
vivekavairAgyaguNAtirekA-
chChuddhatvamAsAdya mano vimuktyai |
bhavatyato buddhimato mumukSho-
stAbhyAM dRRiDhAbhyAM bhavitavyamagre || 175||
mano nAma mahAvyAghro viShayAraNyabhUmiShu |
charatyatra na gachChantu sAdhavo ye mumukShavaH || 176||
manaH prasUte viShayAnasheShAn
sthUlAtmanA sUkShmatayA cha bhoktuH |
sharIravarNAshramajAtibhedAn
guNakriyAhetuphalAni nityam || 177||
asa~NgachidrUpamamuM vimohya
dehendriyaprANaguNairnibaddhya |
ahammameti bhramayatyajasraM
manaH svakRRityeShu phalopabhuktiShu || 178||
adhyAsadoShAtpuruShasya saMsRRitiH (pAThabhedaH - adhyAsayogAt)
adhyAsabandhastvamunaiva kalpitaH |
rajastamodoShavato.avivekino
janmAdiduHkhasya nidAnametat || 179||
ataH prAhurmano.avidyAM paNDitAstattvadarshinaH |
yenaiva bhrAmyate vishvaM vAyunevAbhramaNDalam || 180||
tanmanaHshodhanaM kAryaM prayatnena mumukShuNA |
vishuddhe sati chaitasminmuktiH karaphalAyate || 181||
mokShaikasaktyA viShayeShu rAgaM
nirmUlya sannyasya cha sarvakarma |
sachChraddhayA yaH shravaNAdiniShTho
rajaHsvabhAvaM sa dhunoti buddheH || 182||
manomayo nApi bhavetparAtmA
hyAdyantavattvAtpariNAmibhAvAt |
duHkhAtmakatvAdviShayatvahetoH
draShTA hi dRRishyAtmatayA na dRRiShTaH || 183||
buddhirbuddhIndriyaiH sArdhaM savRRittiH kartRRilakShaNaH |
vij~nAnamayakoshaH syAtpuMsaH saMsArakAraNam || 184||
anuvrajachchitpratibimbashaktiH
vijnAnasanj~naH prakRRitervikAraH |
j~nAnakriyAvAnahamityajasraM
dehendriyAdiShvabhimanyate bhRRisham || 185||
anAdikAlo.ayamahaMsvabhAvo
jIvaH samastavyavahAravoDhA |
karoti karmANyapi pUrvavAsanaH (pAThabhedaH - karmANyanu)
puNyAnyapuNyAni cha tatphalAni || 186||
bhu~Nkte vichitrAsvapi yoniShu vraja-
nnAyAti niryAtyadha UrdhvameShaH |
asyaiva vij~nAnamayasya jAgrat-
svapnAdyavasthAH sukhaduHkhabhogaH || 187||
dehAdiniShThAshramadharmakarma-
guNAbhimAnaH satataM mameti |
vij~nAnakosho.ayamatiprakAshaH
prakRRiShTasAnnidhyavashAtparAtmanaH |
ato bhavatyeSha upAdhirasya
yadAtmadhIH saMsarati bhrameNa || 188||
yo.ayaM vijnAnamayaH prANeShu hRRidi sphuratyayaM jyotiH | (pAThabhedaH - sphuratsvayanjyotiH)
kUTasthaH sannAtmA kartA bhoktA bhavatyupAdhisthaH || 189||
svayaM parichChedamupetya buddheH
tAdAtmyadoSheNa paraM mRRiShAtmanaH |
sarvAtmakaH sannapi vIkShate svayaM
svataH pRRithaktvena mRRido ghaTAniva || 190||
upAdhisambandhavashAtparAtmA
hyupAdhidharmAnanubhAti tadguNaH | (pAThabhedaH - .apyupAdhi)
ayovikArAnavikArivahnivat
sadaikarUpo.api paraH svabhAvAt || 191||
shiShya uvAcha |
bhrameNApyanyathA vA.astu jIvabhAvaH parAtmanaH |
tadupAdheranAditvAnnAnAdernAsha iShyate || 192||
ato.asya jIvabhAvo.api nityA bhavati saMsRRitiH |
na nivarteta tanmokShaH kathaM me shrIguro vada || 193||
shrIgururuvAcha |
samyakpRRiShTaM tvayA vidvansAvadhAnena tachChRRiNu |
prAmANikI na bhavati bhrAntyA mohitakalpanA || 194||
bhrAntiM vinA tvasa~Ngasya niShkriyasya nirAkRRiteH |
na ghaTetArthasambandho nabhaso nIlatAdivat || 195||
svasya draShTurnirguNasyAkriyasya
pratyagbodhAnandarUpasya buddheH |
bhrAntyA prApto jIvabhAvo na satyo
mohApAye nAstyavastusvabhAvAt || 196||
yAvadbhrAntistAvadevAsya sattA
mithyAj~nAnojjRRimbhitasya pramAdAt |
rajjvAM sarpo bhrAntikAlIna eva
bhrAnternAshe naiva sarpo.api tadvat || 197|| (pAThabhedaH - sarpo.asti)
anAditvamavidyAyAH kAryasyApi tatheShyate |
utpannAyAM tu vidyAyAmAvidyakamanAdyapi || 198||
prabodhe svapnavatsarvaM sahamUlaM vinashyati |
anAdyapIdaM no nityaM prAgabhAva iva sphuTam || 199||
anAderapi vidhvaMsaH prAgabhAvasya vIkShitaH |
yadbuddhyupAdhisambandhAtparikalpitamAtmani || 200||
jIvatvaM na tato.anyastu svarUpeNa vilakShaNaH | (pAThabhedaH - tato.anyattu)
sambandhastvAtmano buddhyA mithyAj~nAnapuraHsaraH || 201|| (pAThabhedaH - sambandhaH svAtmano)
vinivRRittirbhavettasya samyagj~nAnena nAnyathA |
brahmAtmaikatvavijnAnaM samyagjnAnaM shrutermatam || 202||
tadAtmAnAtmanoH samyagvivekenaiva sidhyati |
tato vivekaH kartavyaH pratyagAtmasadAtmanoH || 203|| (pAThabhedaH - pratyagAtmAsadAtmanoH)
jalaM paNkavadatyantaM paNkApAye jalaM sphuTam | (pAThabhedaH - pa~NkavadaspaShTaM)
yathA bhAti tathAtmApi doShAbhAve sphuTaprabhaH || 204||
asannivRRittau tu sadAtmanA sphuTaM
pratItiretasya bhavetpratIchaH |
tato nirAsaH karaNIya eva
sadAtmanaH sAdhvahamAdivastunaH || 205|| (pAThabhedaH - asadAtmanaH)
ato nAyaM parAtmA syAdvij~nAnamayashabdabhAk |
vikAritvAjjaDatvAchcha parichChinnatvahetutaH |
dRRishyatvAdvyabhichAritvAnnAnityo nitya iShyate || 206||
AnandapratibimbachumbitatanurvRRittistamojRRimbhitA
syAdAnandamayaH priyAdiguNakaH sveShTArthalAbhodayaH |
puNyasyAnubhave vibhAti kRRitinAmAnandarUpaH svayaM
sarvo nandati yatra sAdhu tanubhRRinmAtraH prayatnaM vinA || 207|| (pAThabhedaH - bhUtvA nandati)
Anandamayakoshasya suShuptau sphUrtirutkaTA |
svapnajAgarayorIShadiShTasandarshanAdinA || 208||
naivAyamAnandamayaH parAtmA
sopAdhikatvAtprakRRitervikArAt |
kAryatvahetoH sukRRitakriyAyA
vikArasa~NghAtasamAhitatvAt || 209||
pa~nchAnAmapi koshAnAM niShedhe yuktitaH shruteH | (pAThabhedaH - yuktitaH kRRite)
tanniShedhAvadhi sAkShI bodharUpo.avashiShyate || 210|| (pAThabhedaH - tanniShedhAvadhiH)
yo.ayamAtmA svayanjyotiH panchakoshavilakShaNaH |
avasthAtrayasAkShI sannirvikAro nira~njanaH |
sadAnandaH sa vij~neyaH svAtmatvena vipashchitA || 211||
shiShya uvAcha |
mithyAtvena niShiddheShu kosheShveteShu pa~nchasu |
sarvAbhAvaM vinA ki~nchinna pashyAmyatra he guro |
vij~neyaM kimu vastvasti svAtmanA.a.atmavipashchitA || 212|| (pAThabhedaH - svAtmanAtra vipashchitA)
shrIgururuvAcha |
satyamuktaM tvayA vidvannipuNo.asi vichAraNe |
ahamAdivikArAste tadabhAvo.ayamapyanu || 213|| (pAThabhedaH - .ayamapyatha)
sarve yenAnubhUyante yaH svayaM nAnubhUyate |
tamAtmAnaM veditAraM viddhi buddhyA susUkShmayA || 214||
tatsAkShikaM bhavettattadyadyadyenAnubhUyate |
kasyApyananubhUtArthe sAkShitvaM nopayujyate || 215|| (pAThabhedaH - nopapadyate)
asau svasAkShiko bhAvo yataH svenAnubhUyate |
ataH paraM svayaM sAkShAtpratyagAtmA na chetaraH || 216||
jAgratsvapnasuShuptiShu sphuTataraM yo.asau samujjRRimbhate
pratyagrUpatayA sadAhamahamityantaH sphurannaikadhA | (pAThabhedaH - sphurannekadhA)
nAnAkAravikArabhAgina imAn pashyannahandhImukhAn (pAThabhedaH - bhAjina)
nityAnandachidAtmanA sphurati taM viddhi svametaM hRRidi || 217||
ghaTodake bimbitamarkabimba-
mAlokya mUDho ravimeva manyate |
tathA chidAbhAsamupAdhisaMsthaM
bhrAntyAhamityeva jaDo.abhimanyate || 218||
ghaTaM jalaM tadgatamarkabimbaM
vihAya sarvaM vinirIkShyate.arkaH | (pAThabhedaH - divi vIkShyate.arkaH)
taTastha etattritayAvabhAsakaH (pAThabhedaH - taTasthitaH tattri)
svayamprakAsho viduShA yathA tathA || 219||
dehaM dhiyaM chitpratibimbamevaM (pAThabhedaH - chitpratibimbametaM)
visRRijya buddhau nihitaM guhAyAm |
draShTAramAtmAnamakhaNDabodhaM
sarvaprakAshaM sadasadvilakShaNam || 220||
nityaM vibhuM sarvagataM susUkShmaM
antarbahiHshUnyamananyamAtmanaH |
vijnAya samyaNnijarUpametat
pumAn vipApmA virajo vimRRityuH || 221||
vishoka Anandaghano vipashchit
svayaM kutashchinna bibheti kashchit |
nAnyo.asti panthA bhavabandhamukteH
vinA svatattvAvagamaM mumukShoH || 222||
brahmAbhinnatvavij~nAnaM bhavamokShasya kAraNam |
yenAdvitIyamAnandaM brahma sampadyate budhaiH || 223|| (pAThabhedaH - sampadyate budhaH)
brahmabhUtastu saMsRRityai vidvAnnAvartate punaH |
vij~nAtavyamataH samyagbrahmAbhinnatvamAtmanaH || 224||
satyaM j~nAnamanantaM brahma vishuddhaM paraM svataHsiddham |
nityAnandaikarasaM pratyagabhinnaM nirantaraM jayati || 225||
sadidaM paramAdvaitaM svasmAdanyasya vastuno.abhAvAt |
na hyanyadasti ki~nchit samyak paramArthatattvabodhadashAyAm || 226|| (pAThabhedaH - paratattvabodhasudashAyAm)
yadidaM sakalaM vishvaM nAnArUpaM pratItamaj~nAnAt |
tatsarvaM brahmaiva pratyastAsheShabhAvanAdoSham || 227||
mRRitkAryabhUto.api mRRido na bhinnaH
kumbho.asti sarvatra tu mRRitsvarUpAt |
na kumbharUpaM pRRithagasti kumbhaH
kuto mRRiShA kalpitanAmamAtraH || 228||
kenApi mRRidbhinnatayA svarUpaM
ghaTasya sandarshayituM na shakyate |
ato ghaTaH kalpita eva mohA-
nmRRideva satyaM paramArthabhUtam || 229||
sadbrahmakAryaM sakalaM sadevaM (pAThabhedaH - sadaiva)
tanmAtrametanna tato.anyadasti | (pAThabhedaH - sanmAtrametanna)
astIti yo vakti na tasya moho
vinirgato nidritavatprajalpaH || 230||
brahmaivedaM vishvamityeva vANI
shrautI brUte.atharvaniShThA variShThA |
tasmAdetadbrahmamAtraM hi vishvaM
nAdhiShThAnAdbhinnatA.a.aropitasya || 231||
satyaM yadi syAjjagadetadAtmano.a
nantattvahAnirnigamApramANatA |
asatyavAditvamapIshituH syA-
nnaitattrayaM sAdhu hitaM mahAtmanAm || 232||
Ishvaro vastutattvaj~no na chAhaM teShvavasthitaH |
na cha matsthAni bhUtAnItyevameva vyachIklRRipat || 233|| (pAThabhedaH - vyachIkathat)
yadi satyaM bhavedvishvaM suShuptAvupalabhyatAm |
yannopalabhyate ki~nchidato.asatsvapnavanmRRiShA || 234||
ataH pRRitha~NnAsti jagatparAtmanaH
pRRithakpratItistu mRRiShA guNAdivat | guNAhivat
AropitasyAsti kimarthavattA.a-
dhiShThAnamAbhAti tathA bhrameNa || 235||
bhrAntasya yadyadbhramataH pratItaM
brahmaiva tattadrajataM hi shuktiH |
idantayA brahma sadaiva rUpyate (pAThabhedaH - sadeva)
tvAropitaM brahmaNi nAmamAtram || 236||
ataH paraM brahma sadadvitIyaM
vishuddhavijnAnaghanaM niranjanam |
prashAntamAdyantavihInamakriyaM
nirantarAnandarasasvarUpam || 237||
nirastamAyAkRRitasarvabhedaM
nityaM sukhaM niShkalamaprameyam | (pAThabhedaH - nityaM dhruvaM)
arUpamavyaktamanAkhyamavyayaM
jyotiH svayaM ki~nchididaM chakAsti || 238||
jnAtRRijneyaj~nAnashUnyamanantaM nirvikalpakam |
kevalAkhaNDachinmAtraM paraM tattvaM vidurbudhAH || 239||
aheyamanupAdeyaM manovAchAmagocharam |
aprameyamanAdyantaM brahma pUrNamahaM mahaH || 240|| (pAThabhedaH - pUrNaM mahanmahaH)
tattvampadAbhyAmabhidhIyamAnayoH
brahmAtmanoH shodhitayoryadIttham | (pAThabhedaH - shodhitayoryadittham)
shrutyA tayostattvamasIti samyag
ekatvameva pratipAdyate muhuH || 241-
ekyaM tayorlakShitayorna vAchyayoH
nigadyate.anyonyaviruddhadharmiNoH |
khadyotabhAnvoriva rAjabhRRityayoH
kUpAmburAshyoH paramANumervoH || 242||
tayorvirodho.ayamupAdhikalpito
na vAstavaH kashchidupAdhireShaH |
Ishasya mAyA mahadAdikAraNaM
jIvasya kAryaM shaRRiNu panchakosham || 243|| (pAThabhedaH - panchakoshAH)
etAvupAdhI parajIvayostayoH
samya~NnirAse na paro na jIvaH |
rAjyaM narendrasya bhaTasya kheTak-
stayorapohe na bhaTo na rAjA || 244||
athAta Adesha iti shrutiH svayaM
niShedhati brahmaNi kalpitaM dvayam |
shrutipramANAnugRRihItabodhA- (pAThabhedaH - pramANAnugRRihItayuktyA)
ttayornirAsaH karaNIya eva || 245||
nedaM nedaM kalpitatvAnna satyaM
rajjudRRiShTavyAlavatsvapnavachcha | (pAThabhedaH - rajjau)
itthaM dRRishyaM sAdhuyuktyA vyapohya
j~neyaH pashchAdekabhAvastayoryaH || 246||
tatastu tau lakShaNayA sulakShyau
tayorakhaNDaikarasatvasiddhaye |
nAlaM jahatyA na tathA.ajahatyA
kintUbhayArthAtmikayaiva bhAvyam || 247|| (pAThabhedaH - bhayArthaikatayaiva)
sa devadatto.ayamitIha chaikatA
viruddhadharmAMshamapAsya kathyate |
yathA tathA tattvamasItivAkye
viruddhadharmAnubhayatra hitvA || 248||
saMlakShya chinmAtratayA sadAtmanoH
akhaNDabhAvaH parichIyate budhaiH |
evaM mahAvAkyashatena kathyate
brahmAtmanoraikyamakhaNDabhAvaH || 249||
asthUlamityetadasannirasya
siddhaM svato vyomavadapratarkyam |
ato mRRiShAmAtramidaM pratItaM
jahIhi yatsvAtmatayA gRRihItam |
brahmAhamityeva vishuddhabuddhyA
viddhi svamAtmAnamakhaNDabodham || 250||
mRRitkAryaM sakalaM ghaTAdi satataM mRRinmAtramevAhitaM (pAThabhedaH - mRRinmAtramevAbhitaH)
tadvatsajjanitaM sadAtmakamidaM sanmAtramevAkhilam |
yasmAnnAsti sataH paraM kimapi tatsatyaM sa AtmA svayaM
tasmAttattvamasi prashAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 251||
nidrAkalpitadeshakAlaviShayaj~nAtrAdi sarvaM yathA
mithyA tadvadihApi jAgrati jagatsvAj~nAnakAryatvataH |
yasmAdevamidaM sharIrakaraNaprANAhamAdyapyasat
tasmAttattvamasi prashAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 252||
yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)
tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |
svapne naShTaM svapnavishvaM vichitraM
svasmAdbhinnaM kinnu dRRiShTaM prabodhe || 253||
jAtinItikulagotradUragaM
nAmarUpaguNadoShavarjitam |
deshakAlaviShayAtivarti yad
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 254||
yatparaM sakalavAgagocharaM
gocharaM vimalabodhachakShuShaH |
shuddhachidghanamanAdi vastu yad
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 255||
ShaDbhirUrmibhirayogi yogihRRid-
bhAvitaM na karaNairvibhAvitam |
buddhyavedyamanavadyamasti yad (pAThabhedaH - bhUti yad)
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 256||
bhrAntikalpitajagatkalAshrayaM
svAshrayaM cha sadasadvilakShaNam |
niShkalaM nirupamAnavaddhi yad (pAThabhedaH - nirupamAnamRRiddhimat)
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 257||
janmavRRiddhipariNatyapakShaya-
vyAdhinAshanavihInamavyayam |
vishvasRRiShTyavavighAtakAraNaM (pAThabhedaH - vanaghAtakAraNaM)
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 258||
astabhedamanapAstalakShaNaM
nistara~NgajalarAshinishchalam |
nityamuktamavibhaktamUrti yad
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 259||
ekameva sadanekakAraNaM
kAraNAntaranirAsyakAraNam | (pAThabhedaH - sakAraNam)
kAryakAraNavilakShaNaM svayaM
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 260||
nirvikalpakamanalpamakSharaM
yatkSharAkSharavilakShaNaM param |
nityamavyayasukhaM nira~njanaM
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 261||
yadvibhAti sadanekadhA bhramA-
nnAmarUpaguNavikriyAtmanA |
hemavatsvayamavikriyaM sadA
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 262||
yachchakAstyanaparaM parAtparaM
pratyagekarasamAtmalakShaNam |
satyachitsukhamanantamavyayaM
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 263||
uktamarthamimamAtmani svayaM
bhAvayetprathitayuktibhirdhiyA | (pAThabhedaH - bhAvaya prathita)
saMshayAdirahitaM karAmbuvat
tena tattvanigamo bhaviShyati || 264||
sambodhamAtraM parishuddhatattvaM (pAThabhedaH - svaM bodhamAtraM)
vijnAya saNghe nRRipavachcha sainye |
tadAshrayaH svAtmani sarvadA sthito (pAThabhedaH - tadAtmanaivAtmani)
vilApaya brahmaNi vishvajAtam || 265|| (pAThabhedaH - dRRishyajAtam)
buddhau guhAyAM sadasadvilakShaNaM
brahmAsti satyaM paramadvitIyam |
tadAtmanA yo.atra vasedguhAyAM
punarna tasyA~NgaguhApraveshaH || 266||
j~nAte vastunyapi balavatI vAsanA.anAdireShA
kartA bhoktApyahamiti dRRiDhA yA.asya saMsArahetuH |
pratyagdRRiShTyA.a.atmani nivasatA sApaneyA prayatnA-
nmuktiM prAhustadiha munayo vAsanAtAnavaM yat || 267||
ahaM mameti yo bhAvo dehAkShAdAvanAtmani |
adhyAso.ayaM nirastavyo viduShA svAtmaniShThayA || 268||
j~nAtvA svaM pratyagAtmAnaM buddhitadvRRittisAkShiNam |
so.ahamityeva sadvRRittyA.anAtmanyAtmamatiM jahi || 269||
lokAnuvartanaM tyaktvA tyaktvA dehAnuvartanam |
shAstrAnuvartanaM tyaktvA svAdhyAsApanayaM kuru || 270||
lokavAsanayA jantoH shAstravAsanayApi cha |
dehavAsanayA j~nAnaM yathAvannaiva jAyate || 271
saMsArakArAgRRihamokShamichCho-
rayomayaM pAdanibandhashaRRi~Nkhalam | (pAThabhedaH - nibaddha)
vadanti tajj~nAH paTu vAsanAtrayaM
yo.asmAdvimuktaH samupaiti muktim || 272||
jalAdisaMsargavashAtprabhUta- (pAThabhedaH - jalAdisamparkavashAt)
durgandhadhUtA.agarudivyavAsanA |
sa~NgharShaNenaiva vibhAti samya-
gvidhUyamAne sati bAhyagandhe || 273||
antaHshritAnantadurantavAsanA-
dhUlIviliptA paramAtmavAsanA |
prajnAtisaNgharShaNato vishuddhA
pratIyate chandanagandhavat sphuTam || 274|| (pAThabhedaH - sphuTA)
anAtmavAsanAjAlaistirobhUtAtmavAsanA |
nityAtmaniShThayA teShAM nAshe bhAti svayaM sphuTam || 275|| (pAThabhedaH - sphuTA)
yathA yathA pratyagavasthitaM manaH
tathA tathA mu~nchati bAhyavAsanAm | (pAThabhedaH - bAhyavAsanAH)
niHsheShamokShe sati vAsanAnAM
AtmAnubhUtiH pratibandhashUnyA || 276||
svAtmanyeva sadA sthitvA mano nashyati yoginaH | (pAThabhedaH - sthityA)
vAsanAnAM kShayashchAtaH svAdhyAsApanayaM kuru || 277||
tamo dvAbhyAM rajaH sattvAtsattvaM shuddhena nashyati |
tasmAtsattvamavaShTabhya svAdhyAsApanayaM kuru || 278||
prArabdhaM puShyati vapuriti nishchitya nishchalaH |
dhairyamAlambya yatnena svAdhyAsApanayaM kuru || 279||
nAhaM jIvaH paraM brahmetyatadvyAvRRittipUrvakam |
vAsanAvegataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 280||
shrutyA yuktyA svAnubhUtyA j~nAtvA sArvAtmyamAtmanaH |
kvachidAbhAsataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 281||
anAdAnavisargAbhyAmIShannAsti kriyA muneH | (pAThabhedaH - annAdAnavisargA)
tadekaniShThayA nityaM svAdhyAsApanayaM kuru || 282||
tattvamasyAdivAkyotthabrahmAtmaikatvabodhataH |
brahmaNyAtmatvadArDhyAya svAdhyAsApanayaM kuru || 283||
ahambhAvasya dehe.asminniHsheShavilayAvadhi |
sAvadhAnena yuktAtmA svAdhyAsApanayaM kuru || 284||
pratItirjIvajagatoH svapnavadbhAti yAvatA |
tAvannirantaraM vidvansvAdhyAsApanayaM kuru || 285||
nidrAyA lokavArtAyAH shabdAderapi vismRRiteH |
kvachinnAvasaraM dattvA chintayAtmAnamAtmani || 286||
mAtApitrormalodbhUtaM malamAMsamayaM vapuH |
tyaktvA chANDAlavaddUraM brahmIbhUya kRRitI bhava || 287||
ghaTAkAshaM mahAkAsha ivAtmAnaM parAtmani |
vilApyAkhaNDabhAvena tUShNI bhava sadA mune || 288|| (pAThabhedaH - tUShNIM)
svaprakAshamadhiShThAnaM svayambhUya sadAtmanA |
brahmANDamapi piNDANDaM tyajyatAM malabhANDavat || 289||
chidAtmani sadAnande dehArUDhAmahandhiyam |
niveshya li~NgamutsRRijya kevalo bhava sarvadA || 290||
yatraiSha jagadAbhAso darpaNAntaH puraM yathA |
tadbrahmAhamiti j~nAtvA kRRitakRRityo bhaviShyasi || 291||
yatsatyabhUtaM nijarUpamAdyaM
chidadvayAnandamarUpamakriyam |
tadetya mithyAvapurutsRRijeta (pAThabhedaH - sRRijaita)
shailUShavadveShamupAttamAtmanaH || 292||
sarvAtmanA dRRishyamidaM mRRiShaiva
naivAhamarthaH kShaNikatvadarshanAt |
jAnAmyahaM sarvamiti pratItiH
kuto.ahamAdeH kShaNikasya sidhyet || 293||
ahampadArthastvahamAdisAkShI
nityaM suShuptAvapi bhAvadarshanAt |
brUte hyajo nitya iti shrutiH svayaM
tatpratyagAtmA sadasadvilakShaNaH || 294||
vikAriNAM sarvavikAravettA
nityAvikAro bhavituM samarhati | (pAThabhedaH - nityo.avikAro)
manorathasvapnasuShuptiShu sphuTaM
punaH punardRRiShTamasattvametayoH || 295||
ato.abhimAnaM tyaja mAMsapiNDe
piNDAbhimAninyapi buddhikalpite |
kAlatrayAbAdhyamakhaNDabodhaM
j~nAtvA svamAtmAnamupaihi shAntim || 296||
tyajAbhimAnaM kulagotranAma-
rUpAshrameShvArdrashavAshriteShu |
li~Ngasya dharmAnapi kartRRitAdIM-
styaktvA bhavAkhaNDasukhasvarUpaH || 297||
santyanye pratibandhAH puMsaH saMsArahetavo dRRiShTAH |
teShAmevaM mUlaM prathamavikAro bhavatyaha~NkAraH || 298|| (pAThabhedaH - teShAmeShAM)
yAvatsyAtsvasya sambandho.aha~NkAreNa durAtmanA |
tAvanna leshamAtrApi muktivArtA vilakShaNA || 299||
aha~NkAragrahAnmuktaH svarUpamupapadyate |
chandravadvimalaH pUrNaH sadAnandaH svayamprabhaH || 300||
yo vA pure so.ahamiti pratIto (pAThabhedaH - puraiSho.ahamiti)
buddhyA praklRRiptastamasA.atimUDhayA | (pAThabhedaH - buddhyA.aviviktastamasA)
tasyaiva niHsheShatayA vinAshe
brahmAtmabhAvaH pratibandhashUnyaH || 301||
brahmAnandanidhirmahAbalavatA.aha~NkAraghorAhinA
saMveShTyAtmani rakShyate guNamayaishchaNDestribhirmastakaiH (pAThabhedaH - chaNDai)
vij~nAnAkhyamahAsinA shrutimatA vichChidya shIrShatrayaM (pAThabhedaH - dyutimatA)
nirmUlyAhimimaM nidhiM sukhakaraM dhIro.anubhoktu~NkShamaH || 302||
yAvadvA yatki~nchidviShadoShasphUrtirasti cheddehe |
kathamArogyAya bhavettadvadahantApi yogino muktyai || 303||
ahamo.atyantanivRRittyA tatkRRitanAnAvikalpasaMhRRityA |
pratyaktattvavivekAdidamahamasmIti vindate tattvam || 304|| (pAThabhedaH - vivekAdayam)
ahaNkAre kartaryahamiti matiM muncha sahasA (pAThabhedaH - aha~Nkartaryasminnahamiti)
vikArAtmanyAtmapratiphalajuShi svasthitimuShi |
yadadhyAsAtprAptA janimRRitijarAduHkhabahulA
pratIchashchinmUrtestava sukhatanoH saMsRRitiriyam || 305||
sadaikarUpasya chidAtmano vibho-
rAnandamUrteranavadyakIrteH |
naivAnyathA kvApyavikAriNaste
vinAhamadhyAsamamuShya saMsRRitiH || 306||
tasmAdaha~NkAramimaM svashatruM
bhokturgale kaNTakavatpratItam |
vichChidya vij~nAnamahAsinA sphuTaM
bhu~NkShvAtmasAmrAjyasukhaM yatheShTam || 307||
tato.ahamAdervinivartya vRRittiM
santyaktarAgaH paramArthalAbhAt |
tUShNIM samAssvAtmasukhAnubhUtyA
pUrNAtmanA brahmaNi nirvikalpaH || 308||
samUlakRRitto.api mahAnahaM punaH
vyullekhitaH syAdyadi chetasA kShaNam |
sa~njIvya vikShepashataM karoti
nabhasvatA prAvRRiShi vArido yathA || 309||
nigRRihya shatrorahamo.avakAshaH
kvachinna deyo viShayAnuchintayA |
sa eva sa~njIvanaheturasya
prakShINajambIratarorivAmbu || 310||
dehAtmanA saMsthita eva kAmI
vilakShaNaH kAmayitA kathaM syAt |
ato.arthasandhAnaparatvameva
bhedaprasaktyA bhavabandhahetuH || 311||
kAryapravardhanAdbIjapravRRiddhiH paridRRishyate |
kAryanAshAdbIjanAshastasmAtkAryaM nirodhayet || 312||
vAsanAvRRiddhitaH kAryaM kAryavRRiddhyA cha vAsanA |
vardhate sarvathA puMsaH saMsAro na nivartate || 313||
saMsArabandhavichChittyai tad dvayaM pradahedyatiH |
vAsanAvRRiddhiretAbhyAM chintayA kriyayA bahiH || 314|| (pAThabhedaH - vAsanA preryate hyantaH)
tAbhyAM pravardhamAnA sA sUte saMsRRitimAtmanaH |
trayANAM cha kShayopAyaH sarvAvasthAsu sarvadA || 315||
sarvatra sarvataH sarvabrahmamAtrAvalokanaiH | (pAThabhedaH - mAtrAvalokanam)
sadbhAvavAsanAdArDhyAttattrayaM layamashnute || 316||
kriyAnAshe bhavechchintAnAsho.asmAdvAsanAkShayaH |
vAsanAprakShayo mokShaH sA jIvanmuktiriShyate || 317|| (pAThabhedaH - sa)
sadvAsanAsphUrtivijRRimbhaNe sati
hyasau vilInApyahamAdivAsanA | (pAThabhedaH - vilInA tvahamAdivAsanA)
atiprakRRiShTApyaruNaprabhAyAM
vilIyate sAdhu yathA tamisrA || 318||
tamastamaHkAryamanarthajAlaM
na dRRishyate satyudite dineshe |
tathA.advayAnandarasAnubhUtau
naivAsti bandho na cha duHkhagandhaH || 319||
dRRishyaM pratItaM pravilApayansan (pAThabhedaH - pravilApayansvayaM)
sanmAtramAnandaghanaM vibhAvayan |
samAhitaH sanbahirantaraM vA
kAlaM nayethAH sati karmabandhe || 320||
pramAdo brahmaniShThAyAM na kartavyaH kadAchana |
pramAdo mRRityurityAha bhagavAnbrahmaNaH sutaH || 321||
na pramAdAdanartho.anyo j~nAninaH svasvarUpataH |
tato mohastato.ahandhIstato bandhastato vyathA || 322||
viShayAbhimukhaM dRRiShTvA vidvAMsamapi vismRRitiH |
vikShepayati dhIdoShairyoShA jAramiva priyam || 323||
yathApakRRiShTaM shaivAlaM kShaNamAtraM na tiShThati |
AvRRiNoti tathA mAyA prAjnaM vApi parANmukham || 324||
lakShyachyutaM chedyadi chittamIShad
bahirmukhaM sannipatettatastataH |
pramAdataH prachyutakelikandukaH
sopAnapa~Nktau patito yathA tathA || 325||
viShayeShvAvishachchetaH sa~Nkalpayati tadguNAn |
samyaksa~NkalpanAtkAmaH kAmAtpuMsaH pravartanam || 326||
ataH pramAdAnna paro.asti mRRityuH
vivekino brahmavidaH samAdhau |
samAhitaH siddhimupaiti samyak
samAhitAtmA bhava sAvadhAnaH || 327||
tataH svarUpavibhraMsho vibhraShTastu patatyadhaH |
patitasya vinA nAshaM punarnAroha IkShyate || 328||
sa~NkalpaM varjayettasmAtsarvAnarthasya kAraNam |
apathyAni hi vastUni vyAdhigrasto yathotsRRije |
jIvato yasya kaivalyaM videhe sa cha kevalaH |
yatki~nchit pashyato bhedaM bhayaM brUte yajuHshrutiH || 329||
yadA kadA vApi vipashchideSha
brahmaNyanante.apyaNumAtrabhedam |
pashyatyathAmuShya bhayaM tadaiva
yadvIkShitaM bhinnatayA pramAdAt || 330|| (pAThabhedaH - yadIkShitaM)
shrutismRRitinyAyashatairniShiddhe
dRRishye.atra yaH svAtmamatiM karoti |
upaiti duHkhopari duHkhajAtaM
niShiddhakartA sa malimlucho yathA || 331||
satyAbhisandhAnarato vimukto
mahattvamAtmIyamupaiti nityam |
mithyAbhisandhAnaratastu nashyed
dRRiShTaM tadetadyadachaurachaurayoH || 332|| (pAThabhedaH - chorachorayoH)
yatirasadanusandhiM bandhahetuM vihAya
svayamayamahamasmItyAtmadRRiShTyaiva tiShThet
sukhayati nanu niShThA brahmaNi svAnubhUtyA
harati paramavidyAkAryaduHkhaM pratItam || 333||
bAhyAnusandhiH parivardhayetphalaM (pAThabhedaH - bAhyAbhisandhiH)
durvAsanAmeva tatastato.adhikAm |
j~nAtvA vivekaiH parihRRitya bAhyaM
svAtmAnusandhiM vidadhIta nityam || 334||
bAhye niruddhe manasaH prasannatA
manaHprasAde paramAtmadarshanam |
tasminsudRRiShTe bhavabandhanAsho
bahirnirodhaH padavI vimukteH || 335||
kaH paNDitaH sansadasadvivekI
shrutipramANaH paramArthadarshI |
jAnanhi kuryAdasato.avalambaM
svapAtahetoH shishuvanmumukShuH || 336||
dehAdisaMsaktimato na muktiH
muktasya dehAdyabhimatyabhAvaH |
suptasya no jAgaraNaM na jAgrataH
svapnastayorbhinnaguNAshrayatvAt || 337||
antarbahiH svaM sthiraja~NgameShu
jnAtvA.a.atmanAdhAratayA vilokya | (pAThabhedaH - jnAnAtman)
tyaktAkhilopAdhirakhaNDarUpaH
pUrNAtmanA yaH sthita eSha muktaH || 338||
sarvAtmanA bandhavimuktihetuH
sarvAtmabhAvAnna paro.asti kashchit |
dRRishyAgrahe satyupapadyate.asau
sarvAtmabhAvo.asya sadAtmaniShThayA || 339||
dRRishyasyAgrahaNaM kathaM nu ghaTate dehAtmanA tiShThato
bAhyArthAnubhavaprasaktamanasastattatkriyAM kurvataH |
sannyastAkhiladharmakarmaviShayairnityAtmaniShThAparaiH
tattvaj~naiH karaNIyamAtmani sadAnandechChubhiryatnataH || 340||
sarvAtmasiddhaye bhikShoH kRRitashravaNakarmaNaH | (pAThabhedaH - sArvAtmya)
samAdhiM vidadhAtyeShA shAnto dAnta iti shrutiH || 341||
ArUDhashakterahamo vinAshaH
kartunna shakya sahasApi paNDitaiH | (pAThabhedaH - kartuM na)
ye nirvikalpAkhyasamAdhinishchalAH
tAnantarA.anantabhavA hi vAsanAH || 342||
ahambuddhyaiva mohinyA yojayitvA.a.avRRiterbalAt |
vikShepashaktiH puruShaM vikShepayati tadguNaiH || 343||
vikShepashaktivijayo viShamo vidhAtuM
niHsheShamAvaraNashaktinivRRittyabhAve |
dRRigdRRishyayoH sphuTapayojalavadvibhAge
nashyettadAvaraNamAtmani cha svabhAvAt |
niHsaMshayena bhavati pratibandhashUnyo
vikShepaNaM na hi tadA yadi chenmRRiShArthe || 344|| (pAThabhedaH - nikShepaNaM)
samyagvivekaH sphuTabodhajanyo
vibhajya dRRigdRRishyapadArthatattvam |
Chinatti mAyAkRRitamohabandhaM
yasmAdvimuktastu punarna saMsRRitiH || 345|| (pAThabhedaH - vimuktasya)
parAvaraikatvavivekavahniH
dahatyavidyAgahanaM hyasheSham |
kiM syAtpunaH saMsaraNasya bIjaM
advaitabhAvaM samupeyuSho.asya || 346||
AvaraNasya nivRRittirbhavati hi samyakpadArthadarshanataH |
mithyAj~nAnavinAshastadvikShepajanitaduHkhanivRRittiH || 347||
etattritayaM dRRiShTaM samyagrajjusvarUpavij~nAnAt |
tasmAdvastusatattvaM j~nAtavyaM bandhamuktaye viduShA || 348||
ayo.agniyogAdiva satsamanvayAn
mAtrAdirUpeNa vijRRimbhate dhIH |
tatkAryametaddvitayaM yato mRRiShA (pAThabhedaH - tatkAryameva tritayaM)
dRRiShTaM bhramasvapnamanoratheShu || 349||
tato vikArAH prakRRiterahammukhA
dehAvasAnA viShayAshcha sarve |
kShaNe.anyathAbhAvitayA hyamIShA- (pAThabhedaH - bhAvina eSha AtmA)
masattvamAtmA tu kadApi nAnyathA || 350|| (pAThabhedaH - masattvamAtmA tu kadApi)
nityAdvayAkhaNDachidekarUpo
buddhyAdisAkShI sadasadvilakShaNaH |
ahampadapratyayalakShitArthaH
pratyak sadAnandaghanaH parAtmA || 351||
itthaM vipashchitsadasadvibhajya
nishchitya tattvaM nijabodhadRRiShTyA |
j~nAtvA svamAtmAnamakhaNDabodhaM
tebhyo vimuktaH svayameva shAmyati || 352||
aj~nAnahRRidayagrantherniHsheShavilayastadA |
samAdhinA.avikalpena yadA.advaitAtmadarshanam || 353||
tvamahamidamitIyaM kalpanA buddhidoShAt
prabhavati paramAtmanyadvaye nirvisheShe |
pravilasati samAdhAvasya sarvo vikalpo
vilayanamupagachChedvastutattvAvadhRRityA || 354||
shAnto dAntaH paramuparataH kShAntiyuktaH samAdhiM
kurvannityaM kalayati yatiH svasya sarvAtmabhAvam |
tenAvidyAtimirajanitAnsAdhu dagdhvA vikalpAn
brahmAkRRityA nivasati sukhaM niShkriyo nirvikalpaH || 355||
samAhitA ye pravilApya bAhyaM
shrotrAdi chetaH svamahaM chidAtmani |
ta eva muktA bhavapAshabandhaiH
nAnye tu pArokShyakathAbhidhAyinaH || 356||
upAdhibhedAtsvayameva bhidyate (pAThabhedaH - yogAtsvayameva)
chopAdhyapohe svayameva kevalaH |
tasmAdupAdhervilayAya vidvAn
vasetsadA.akalpasamAdhiniShThayA || 357||
sati sakto naro yAti sadbhAvaM hyekaniShThayA |
kITako bhramaraM dhyAyan bhramaratvAya kalpate || 358||
kriyAntarAsaktimapAsya kITako
dhyAyannalitvaM hyalibhAvamRRichChati | (pAThabhedaH - dhyAyanyathAliM)
tathaiva yogI paramAtmatattvaM
dhyAtvA samAyAti tadekaniShThayA || 359||
atIva sUkShmaM paramAtmatattvaM
na sthUladRRiShTyA pratipattumarhati |
samAdhinAtyantasusUkShmavRRittyA
j~nAtavyamAryairatishuddhabuddhibhiH || 360||
yathA suvarNaM puTapAkashodhitaM
tyaktvA malaM svAtmaguNaM samRRichChati |
tathA manaH sattvarajastamomalaM
dhyAnena santyajya sameti tattvam || 361||
nirantarAbhyAsavashAttaditthaM
pakvaM mano brahmaNi lIyate yadA |
tadA samAdhiH savikalpavarjitaH (pAThabhedaH - sa vikalpavarjitaH)
svato.advayAnandarasAnubhAvakaH || 362||
samAdhinA.anena samastavAsanA-
granthervinAsho.akhilakarmanAshaH |
antarbahiH sarvata eva sarvadA
svarUpavisphUrtirayatnataH syAt || 363||
shruteH shataguNaM vidyAnmananaM mananAdapi |
nididhyAsaM lakShaguNamanantaM nirvikalpakam || 364||
nirvikalpakasamAdhinA sphuTaM
brahmatattvamavagamyate dhruvam |
nAnyathA chalatayA manogateH
pratyayAntaravimishritaM bhavet || 365||
ataH samAdhatsva yatendriyaH san
nirantaraM shAntamanAH pratIchi |
vidhvaMsaya dhvAntamanAdyavidyayA
kRRitaM sadekatvavilokanena || 366||
yogasya prathamadvAraM vA~Nnirodho.aparigrahaH | (pAThabhedaH - prathamaM dvAraM)
nirAshA cha nirIhA cha nityamekAntashIlatA || 367||
ekAntasthitirindriyoparamaNe heturdamashchetasaH
saMrodhe karaNaM shamena vilayaM yAyAdahaMvAsanA |
tenAnandarasAnubhUtirachalA brAhmI sadA yoginaH
tasmAchchittanirodha eva satataM kAryaH prayatno muneH || 368|| prayatnAnmuneH
vAchaM niyachChAtmani taM niyachCha
buddhau dhiyaM yachCha cha buddhisAkShiNi |
taM chApi pUrNAtmani nirvikalpe
vilApya shAntiM paramAM bhajasva || 369||
dehaprANendriyamanobuddhyAdibhirupAdhibhiH |
yairyairvRRitteHsamAyogastattadbhAvo.asya yoginaH || 370||
tannivRRittyA muneH samyak sarvoparamaNaM sukham |
sandRRishyate sadAnandarasAnubhavaviplavaH || 371||
antastyAgo bahistyAgo viraktasyaiva yujyate |
tyajatyantarbahiHsa~NgaM viraktastu mumukShayA || 372||
bahistu viShayaiH saNgaM tathAntarahamAdibhiH | (pAThabhedaH - saNgaH)
virakta eva shaknoti tyaktuM brahmaNi niShThitaH || 373||
vairAgyabodhau puruShasya pakShivat
pakShau vijAnIhi vichakShaNa tvam |
vimuktisaudhAgralatAdhirohaNaM
tAbhyAM vinA nAnyatareNa sidhyati || 374||
atyantavairAgyavataH samAdhiH
samAhitasyaiva dRRiDhaprabodhaH |
prabuddhatattvasya hi bandhamuktiH
muktAtmano nityasukhAnubhUtiH || 375||
vairAgyAnna paraM sukhasya janakaM pashyAmi vashyAtmanaH
tachchechChuddhatarAtmabodhasahitaM svArAjyasAmrAjyadhuk |
etaddvAramajasramuktiyuvateryasmAttvamasmAtparaM
sarvatrAspRRihayA sadAtmani sadA praj~nAM kuru shreyase || 376||
AshAM Chinddhi viShopameShu viShayeShveShaiva mRRityoH kRRiti- (pAThabhedaH - mRRityoH sRRiti)
styaktvA jAtikulAshrameShvabhimatiM mu~nchAtidUrAtkriyAH |
dehAdAvasati tyajAtmadhiShaNAM praj~nAM kuruShvAtmani
tvaM draShTAsyamano.asi nirdvayaparaM brahmAsi yadvastutaH || 377|| (pAThabhedaH - draShTAsyamalo)
lakShye brahmaNi mAnasaM dRRiDhataraM saMsthApya bAhyendriyaM
svasthAne viniveshya nishchalatanushchopekShya dehasthitim |
brahmAtmaikyamupetya tanmayatayA chAkhaNDavRRittyA.anishaM
brahmAnandarasaM pibAtmani mudA shUnyaiH kimanyairbhRRisham || 378|| (pAThabhedaH - kimanyairbhramaiH)
anAtmachintanaM tyaktvA kashmalaM duHkhakAraNam |
chintayAtmAnamAnandarUpaM yanmuktikAraNam || 379||
eSha svaya~njyotirasheShasAkShI
vijnAnakosho vilasatyajasram | vijnAnakoshe
lakShyaM vidhAyainamasadvilakShaNa-
makhaNDavRRittyA.a.atmatayA.anubhAvaya || 380||
etamachChinnayA vRRittyA pratyayAntarashUnyayA |
ullekhayanvijAnIyAtsvasvarUpatayA sphuTam || 381||
atrAtmatvaM dRRiDhIkurvannahamAdiShu santyajan |
udAsInatayA teShu tiShThetsphuTaghaTAdivat || 382|| (pAThabhedaH - tiShThedghaTapaTAdivat)
vishuddhamantaHkaraNaM svarUpe
niveshya sAkShiNyavabodhamAtre |
shanaiH shanairnishchalatAmupAnayan
pUrNaM svamevAnuvilokayettataH || 383|| (pAThabhedaH - pUrNatvamevAnu)
dehendriyaprANamano.ahamAdibhiH
svAj~nAnaklRRiptairakhilairupAdhibhiH |
vimuktamAtmAnamakhaNDarUpaM
pUrNaM mahAkAshamivAvalokayet || 384||
ghaTakalashakusUlasUchimukhyaiH
gaganamupAdhishatairvimuktamekam |
bhavati na vividhaM tathaiva shuddhaM
paramahamAdivimuktamekameva || 385||
brahmAdistambaparyantA mRRiShAmAtrA upAdhayaH | (pAThabhedaH - brahmAdyAH stamba)
tataH pUrNaM svamAtmAnaM pashyedekAtmanA sthitam || 386||
yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)
tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |
bhrAnternAshe bhAti dRRiShTAhitattvaM (pAThabhedaH - bhrAntidRRiShTA)
rajjustadvadvishvamAtmasvarUpam || 387||
svayaM brahmA svayaM viShNuH svayamindraH svayaM shivaH |
svayaM vishvamidaM sarvaM svasmAdanyanna ki~nchana || 388||
antaH svayaM chApi bahiH svayaM cha
svayaM purastAt svayameva pashchAt |
svayaM hyAvAchyAM svayamapyudIchyAM (pAThabhedaH - hyavAchyAM)
tathopariShTAtsvayamapyadhastAt || 389||
tara~NgaphenabhramabudbudAdi
sarvaM svarUpeNa jalaM yathA tathA |
chideva dehAdyahamantametat
sarvaM chidevaikarasaM vishuddham || 390||
sadevedaM sarvaM jagadavagataM vA~NmanasayoH
sato.anyannAstyeva prakRRitiparasImni sthitavataH |
pRRithak kiM mRRitsnAyAH kalashaghaTakumbhAdyavagataM
vadatyeSha bhrAntastvamahamiti mAyAmadirayA || 391||
kriyAsamabhihAreNa yatra nAnyaditi shrutiH |
bravIti dvaitarAhityaM mithyAdhyAsanivRRittaye || 392||
AkAshavannirmalanirvikalpaM (pAThabhedaH - nirvikalpa)
niHsImaniHspandananirvikAram |
antarbahiHshUnyamananyamadvayaM
svayaM paraM brahma kimasti bodhyam || 393||
vaktavyaM kimu vidyate.atra bahudhA brahmaiva jIvaH svayaM
brahmaitajjagadAtataM nu sakalaM brahmAdvitIyaM shrutiH | (pAThabhedaH - jagadAparANu sakalaM)
brahmaivAhamiti prabuddhamatayaH santyaktabAhyAH sphuTaM
brahmIbhUya vasanti santatachidAnandAtmanaitaddhruvam || 394|| (pAThabhedaH - AnandAtmanaiva dhruvam)
jahi malamayakoshe.ahandhiyotthApitAshAM
prasabhamanilakalpe li~Ngadehe.api pashchAt |
nigamagaditakIrtiM nityamAnandamUrtiM
svayamiti parichIya brahmarUpeNa tiShTha || 395||
shavAkAraM yAvadbhajati manujastAvadashuchiH
parebhyaH syAtklesho jananamaraNavyAdhinilayaH | (pAThabhedaH - vyAdhinirayAH)
yadAtmAnaM shuddhaM kalayati shivAkAramachalam
tadA tebhyo mukto bhavati hi tadAha shrutirapi || 396||
svAtmanyAropitAsheShAbhAsavastunirAsataH |
svayameva paraM brahma pUrNamadvayamakriyam || 397||
samAhitAyAM sati chittavRRittau
parAtmani brahmaNi nirvikalpe |
na dRRishyate kashchidayaM vikalpaH
prajalpamAtraH parishiShyate yataH || 398|| (pAThabhedaH - tataH)
asatkalpo vikalpo.ayaM vishvamityekavastuni |
nirvikAre nirAkAre nirvisheShe bhidA kutaH || 399||
draShTudarshanadRRishyAdibhAvashUnyaikavastuni | (pAThabhedaH - draShTRRidarshana)
nirvikAre nirAkAre nirvisheShe bhidA kutaH || 400||
kalpArNava ivAtyantaparipUrNaikavastuni |
nirvikAre nirAkAre nirvisheShe bhidA kutaH || 401||
tejasIva tamo yatra pralInaM bhrAntikAraNam | (pAThabhedaH - yatra vilInaM)
advitIye pare tattve nirvisheShe bhidA kutaH || 402||
ekAtmake pare tattve bhedavArtA kathaM vaset | (pAThabhedaH - kathaM bhavet)
suShuptau sukhamAtrAyAM bhedaH kenAvalokitaH || 403||
na hyasti vishvaM paratattvabodhAt
sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |
kAlatraye nApyahirIkShito guNe
na hyambubindurmRRigatRRiShNikAyAm || 404||
mAyAmAtramidaM dvaitamadvaitaM paramArthataH |
iti brUte shrutiH sAkShAtsuShuptAvanubhUyate || 405||
ananyatvamadhiShThAnAdAropyasya nirIkShitam |
paNDitai rajjusarpAdau vikalpo bhrAntijIvanaH || 406||
chittamUlo vikalpo.ayaM chittAbhAve na kashchana |
atashchittaM samAdhehi pratyagrUpe parAtmani || 407||
kimapi satatabodhaM kevalAnandarUpaM
nirupamamativelaM nityamuktaM nirIham |
niravadhigaganAbhaM niShkalaM nirvikalpaM
hRRidi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 408||
prakRRitivikRRitishUnyaM bhAvanAtItabhAvaM
samarasamasamAnaM mAnasambandhadUram |
nigamavachanasiddhaM nityamasmatprasiddhaM
hRRidi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 409||
ajaramamaramastAbhAvavastusvarUpaM (pAThabhedaH - bhAsavastu)
stimitasalilarAshiprakhyamAkhyAvihInam |
shamitaguNavikAraM shAshvataM shAntamekaM
hRRidi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 410||
samAhitAntaHkaraNaH svarUpe
vilokayAtmAnamakhaNDavaibhavam |
vichChinddhi bandhaM bhavagandhagandhitaM (pAThabhedaH - gandhagandhilaM)
yatnena puMstvaM saphalIkuruShva || 411-
sarvopAdhivinirmuktaM sachchidAnandamadvayam |
bhAvayAtmAnamAtmasthaM na bhUyaH kalpase.adhvane || 412||
ChAyeva puMsaH paridRRishyamAna-
mAbhAsarUpeNa phalAnubhUtyA |
sharIramArAchChavavannirastaM
punarna sandhatta idaM mahAtmA || 413||
satatavimalabodhAnandarUpaM sametya (pAThabhedaH - svametya)
tyaja jaDamalarUpopAdhimetaM sudUre |
atha punarapi naiSha smaryatAM vAntavastu (pAThabhedaH - punarapi naiva)
smaraNaviShayabhUtaM kalpate kutsanAya || 414||
samUlametatparidAhya vahnau (pAThabhedaH - paridahya)
sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |
tataH svayaM nityavishuddhabodhA-
nandAtmanA tiShThati vidvariShThaH || 415||
prArabdhasUtragrathitaM sharIraM
prayAtu vA tiShThatu goriva srak |
na tatpunaH pashyati tattvavettA-
.a.anandAtmani brahmaNi lInavRRittiH || 416||
akhaNDAnandamAtmAnaM vij~nAya svasvarUpataH |
kimichChan kasya vA hetordehaM puShNAti tattvavit || 417||
saMsiddhasya phalaM tvetajjIvanmuktasya yoginaH |
bahirantaH sadAnandarasAsvAdanamAtmani || 418||
vairAgyasya phalaM bodho bodhasyoparatiH phalam |
svAnandAnubhavAchChAntireShaivoparateH phalam || 419||
yadyuttarottarAbhAvaH pUrvapUrvantu niShphalam |
nivRRittiH paramA tRRiptirAnando.anupamaH svataH || 420||
dRRiShTaduHkheShvanudvego vidyAyAH prastutaM phalam |
yatkRRitaM bhrAntivelAyAM nAnA karma jugupsitam |
pashchAnnaro vivekena tatkathaM kartumarhati || 421||
vidyAphalaM syAdasato nivRRittiH
pravRRittiraj~nAnaphalaM tadIkShitam |
tajjnAjnayoryanmRRigatRRiShNikAdau
nochedvidAM dRRiShTaphalaM kimasmAt || 422|| (pAThabhedaH - nochedvido)
aj~nAnahRRidayagranthervinAsho yadyasheShataH |
anichChorviShayaH kiM nu pravRRitteH kAraNaM svataH || 423|| (pAThabhedaH - viduShaH kiM)
vAsanAnudayo bhogye vairAgyasya tadAvadhiH |
ahambhAvodayAbhAvo bodhasya paramAvadhiH |
lInavRRittairanutpattirmaryAdoparatestu sA || 424|| (pAThabhedaH - vRRittera)
brahmAkAratayA sadA sthitatayA nirmuktabAhyArthadhI-
ranyAveditabhogyabhogakalano nidrAluvadbAlavat |
svapnAlokitalokavajjagadidaM pashyankvachillabdhadhI-
rAste kashchidanantapuNyaphalabhugdhanyaH sa mAnyo bhuvi || 425||
sthitapraj~no yatirayaM yaH sadAnandamashnute |
brahmaNyeva vilInAtmA nirvikAro viniShkriyaH || 426||
brahmAtmanoH shodhitayorekabhAvAvagAhinI |
nirvikalpA cha chinmAtrA vRRittiH praj~neti kathyate |
susthitA.asau bhavedyasya sthitapraj~naH sa uchyate || 427||
yasya sthitA bhavetpraj~nA yasyAnando nirantaraH |
prapa~ncho vismRRitaprAyaH sa jIvanmukta iShyate || 428||
lInadhIrapi jAgarti jAgraddharmavivarjitaH |
bodho nirvAsano yasya sa jIvanmukta iShyate || 429||
shAntasaMsArakalanaH kalAvAnapi niShkalaH |
yasya chittaM vinishchintaM sa jIvanmukta iShyate || 430|| (pAThabhedaH - yaH sachitto.api nishchittaH)
vartamAne.api dehe.asmi~nChAyAvadanuvartini |
ahantAmamatA.abhAvo jIvanmuktasya lakShaNam || 431||
atItAnanusandhAnaM bhaviShyadavichAraNam |
audAsInyamapi prAptaM jIvanmuktasya lakShaNam || 432|| (pAThabhedaH - prApte)
guNadoShavishiShTe.asminsvabhAvena vilakShaNe |
sarvatra samadarshitvaM jIvanmuktasya lakShaNam || 433||
iShTAniShTArthasamprAptau samadarshitayA.a.atmani |
ubhayatrAvikAritvaM jIvanmuktasya lakShaNam || 434||
brahmAnandarasAsvAdAsaktachittatayA yateH |
antarbahiravij~nAnaM jIvanmuktasya lakShaNam || 435||
dehendriyAdau kartavye mamAhambhAvavarjitaH |
audAsInyena yastiShThetsa jIvanmuktalakShaNaH || 436|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)
vij~nAta Atmano yasya brahmabhAvaH shruterbalAt |
bhavabandhavinirmuktaH sa jIvanmuktalakShaNaH || 437|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)
dehendriyeShvahambhAva idambhAvastadanyake |
yasya no bhavataH kvApi sa jIvanmukta iShyate || 438||
jIveshobhayasaMsArarUpadurvAsanojjhitA |
sA sarvadA bhavedyasya sa jIvanmukta iShyate ||
na pratyagbrahmaNorbhedaM kadApi brahmasargayoH |
praj~nayA yo vijAniti sa jIvanmuktalakShaNaH || 439|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)
sAdhubhiH pUjyamAne.asminpIDyamAne.api durjanaiH |
samabhAvo bhavedyasya sa jIvanmuktalakShaNaH || 440|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)
yatra praviShTA viShayAH pareritA
nadIpravAhA iva vArirAshau |
linanti sanmAtratayA na vikriyAM
utpAdayantyeSha yatirvimuktaH || 441||
vij~nAtabrahmatattvasya yathApUrvaM na saMsRRitiH |
asti chenna sa vij~nAtabrahmabhAvo bahirmukhaH || 442||
prAchInavAsanAvegAdasau saMsaratIti chet |
na sadekatvavij~nAnAnmandI bhavati vAsanA || 443||
atyantakAmukasyApi vRRittiH kuNThati mAtari |
tathaiva brahmaNi j~nAte pUrNAnande manIShiNaH || 444||
nididhyAsanashIlasya bAhyapratyaya IkShyate |
bravIti shrutiretasya prArabdhaM phaladarshanAt || 445||
sukhAdyanubhavo yAvattAvatprArabdhamiShyate |
phalodayaH kriyApUrvo niShkriyo na hi kutrachit || 446||
ahaM brahmeti vij~nAnAtkalpakoTishatArjitam |
sa~nchitaM vilayaM yAti prabodhAtsvapnakarmavat || 447||
yatkRRitaM svapnavelAyAM puNyaM vA pApamulbaNam |
suptotthitasya kintatsyAtsvargAya narakAya vA || 448||
svamasaNgamudAsInaM parijnAya nabho yathA |
na shliShyati cha yatkinchitkadAchidbhAvikarmabhiH || 449|| (pAThabhedaH - shliShyate yatiH kinchit)
na nabho ghaTayogena surAgandhena lipyate |
tathAtmopAdhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||
jnAnodayAtpurArabdhaM karmajnAnAnna nashyati |
adatvA svaphalaM lakShyamuddishyotsRRiShTabANavat || 451||
vyAghrabuddhyA vinirmukto bANaH pashchAttu gomatau |
na tiShThati Chinatyeva lakShyaM vegena nirbharam || 452||
prArabdhaM balavattaraM khalu vidAM bhogena tasya kShayaH
samyagjnAnahutAshanena vilayaH prAksanchitAgAminAm |
brahmAtmaikyamavekShya tanmayatayA ye sarvadA saMsthitAH
teShAM tattritayaM nahi kvachidapi brahmaiva te nirguNam || 453||
upAdhitAdAtmyavihInakevala-
brahmAtmanaivAtmani tiShThato muneH |
prArabdhasadbhAvakathA na yuktA
svapnArthasambandhakatheva jAgrataH || 454||
na hi prabuddhaH pratibhAsadehe
dehopayoginyapi cha prapa~nche |
karotyahantAM mamatAmidantAM
kintu svayaM tiShThati jAgareNa || 455||
na tasya mithyArthasamarthanechChA
na sa~Ngrahastajjagato.api dRRiShTaH |
tatrAnuvRRittiryadi chenmRRiShArthe
na nidrayA mukta itIShyate dhruvam || 456||
tadvatpare brahmaNi vartamAnaH
sadAtmanA tiShThati nAnyadIkShate |
smRRitiryathA svapnavilokitArthe
tathA vidaH prAshanamochanAdau || 457||
karmaNA nirmito dehaH prArabdhaM tasya kalpyatAm |
nAnAderAtmano yuktaM naivAtmA karmanirmitaH || 458||
ajo nityaH shAshvata iti brUte shrutiramoghavAk | (pAThabhedaH - ajo nitya iti brUte shrutireShA tvamoghavAk)
tadAtmanA tiShThato.asya kutaH prArabdhakalpanA || 459||
prArabdhaM sidhyati tadA yadA dehAtmanA sthitiH |
dehAtmabhAvo naiveShTaH prArabdhaM tyajyatAmataH || 460||
sharIrasyApi prArabdhakalpanA bhrAntireva hi |
adhyastasya kutaH sattvamasatyasya kuto janiH | (pAThabhedaH - sattvamasattvasya)
ajAtasya kuto nAshaH prArabdhamasataH kutaH || 461||
jnAnenAjnAnakAryasya samUlasya layo yadi |
tiShThatyayaM kathaM deha iti sha~NkAvato jaDAn || 462||
samAdhAtuM bAhyadRRiShTyA prArabdhaM vadati shrutiH |
na tu dehAdisatyatvabodhanAya vipashchitAm |
yataH shruterabhiprAyaH paramArthaikagocharaH || 463||
paripUrNamanAdyantamaprameyamavikriyam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 464||
sadghanaM chidghanaM nityamAnandaghanamakriyam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 465||
pratyagekarasaM pUrNamanantaM sarvatomukham |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 466||
aheyamanupAdeyamanAdeyamanAshrayam | manAdheyamanA
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 467||
nirguNaM niShkalaM sUkShmaM nirvikalpaM nira~njanam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 468||
anirUpya svarUpaM yanmanovAchAmagocharam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 469||
satsamRRiddhaM svataHsiddhaM shuddhaM buddhamanIdRRisham |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 470||
nirastarAgA vinirastabhogAH (pAThabhedaH - nirapAstabhogAH)
shAntAH sudAntA yatayo mahAntaH |
vij~nAya tattvaM parametadante
prAptAH parAM nirvRRitimAtmayogAt || 471||
bhavAnapIdaM paratattvamAtmanaH
svarUpamAnandaghanaM vichArya | (pAThabhedaH - nichAyya)
vidhUya mohaM svamanaHprakalpitaM
muktaH kRRitArtho bhavatu prabuddhaH || 472||
samAdhinA sAdhuvinishchalAtmanA (pAThabhedaH - sunishchalAtmanA)
pashyAtmatattvaM sphuTabodhachakShuShA |
niHsaMshayaM samyagavekShitashche-
chChrutaH padArtho na punarvikalpyate || 473|| (pAThabhedaH - punarvikalpate)
svasyAvidyAbandhasambandhamokShA-
tsatyaj~nAnAnandarUpAtmalabdhau |
shAstraM yuktirdeshikoktiH pramANaM
chAntaHsiddhA svAnubhUtiH pramANam || 474||
bandho mokShashcha tRRiptishcha chintA.a.arogyakShudhAdayaH |
svenaiva vedyA yajj~nAnaM pareShAmAnumAnikam || 475||
taTasthitA bodhayanti guravaH shrutayo yathA |
praj~nayaiva taredvidvAnIshvarAnugRRihItayA || 476||
svAnubhUtyA svayaM j~nAtvA svamAtmAnamakhaNDitam |
saMsiddhaH sammukhaM tiShThennirvikalpAtmanA.a.atmani || 477|| (pAThabhedaH - susukhaM tiShThen)
vedAntasiddhAntaniruktireShA
brahmaiva jIvaH sakalaM jagachcha |
akhaNDarUpasthitireva mokSho
brahmAdvitIye shrutayaH pramANam || 478|| (pAThabhedaH - brahmAdvitIyaM)
iti guruvachanAchChrutipramANAt
paramavagamya satattvamAtmayuktyA |
prashamitakaraNaH samAhitAtmA
kvachidachalAkRRitirAtmaniShThato.abhUt || 479|| (pAThabhedaH - AtmaniShThito)
kinchitkAlaM samAdhAya pare brahmaNi mAnasam | (pAThabhedaH - kanchitkAlaM)
utthAya paramAnandAdidaM vachanamabravIt || 480|| (pAThabhedaH - vyutthAya)
buddhirvinaShTA galitA pravRRittiH
brahmAtmanorekatayA.adhigatyA |
idaM na jAne.apyanidaM na jAne
kiM vA kiyadvA sukhamastyapAram || 481|| (pAThabhedaH - sukhamasya pAram)
vAchA vaktumashakyameva manasA mantuM na vA shakyate
svAnandAmRRitapUrapUritaparabrahmAmbudhervaibhavam |
ambhorAshivishIrNavArShikashilAbhAvaM bhajanme mano
yasyAMshAMshalave vilInamadhunA.a.anandAtmanA nirvRRitam || 482||
kva gataM kena vA nItaM kutra lInamidaM jagat |
adhunaiva mayA dRRiShTaM nAsti kiM mahadadbhutam || 483||
kiM heyaM kimupAdeyaM kimanyatkiM vilakShaNam |
akhaNDAnandapIyUShapUrNe brahmamahArNave || 484||
na ki~nchidatra pashyAmi na shaRRiNomi na vedmyaham |
svAtmanaiva sadAnandarUpeNAsmi vilakShaNaH || 485||
namo namaste gurave mahAtmane
vimuktasa~NgAya saduttamAya |
nityAdvayAnandarasasvarUpiNe
bhUmne sadA.apAradayAmbudhAmne || 486||
yatkaTAkShashashisAndrachandrikA-
pAtadhUtabhavatApajashramaH |
prAptavAnahamakhaNDavaibhavA-
nandamAtmapadamakShayaM kShaNAt || 487||
dhanyo.ahaM kRRitakRRityo.ahaM vimukto.ahaM bhavagrahAt |
nityAnandasvarUpo.ahaM pUrNo.ahaM tvadanugrahAt || 488||
asaNgo.ahamanaNgo.ahamaliNgo.ahamabhaNguraH |
prashAnto.ahamananto.ahamamalo.ahaM chirantanaH || 489|| (pAThabhedaH - .ahamatAnto.ahaM)
akartAhamabhoktAhamavikAro.ahamakriyaH |
shuddhabodhasvarUpo.ahaM kevalo.ahaM sadAshivaH || 490||
draShTuH shroturvaktuH karturbhokturvibhinna evAham |
nityanirantaraniShkriyaniHsImAsa~NgapUrNabodhAtmA || 491||
nAhamidaM nAhamado.apyubhayoravabhAsakaM paraM shuddham |
bAhyAbhyantarashUnyaM pUrNaM brahmAdvitIyamevAham || 492||
nirupamamanAditattvaM tvamahamidamada iti kalpanAdUram |
nityAnandaikarasaM satyaM brahmAdvitIyamevAham || 493||
nArAyaNo.ahaM narakAntako.ahaM
purAntako.ahaM puruSho.ahamIshaH |
akhaNDabodho.ahamasheShasAkShI
nirIshvaro.ahaM nirahaM cha nirmamaH || 494||
sarveShu bhUteShvahameva saMsthito
j~nAnAtmanA.antarbahirAshrayaH san |
bhoktA cha bhogyaM svayameva sarvaM
yadyatpRRithagdRRiShTamidantayA purA || 495||
mayyakhaNDasukhAmbhodhau bahudhA vishvavIchayaH |
utpadyante vilIyante mAyAmArutavibhramAt || 496||
sthulAdibhAvA mayi kalpitA bhramA-
dAropitAnusphuraNena lokaiH |
kAle yathA kalpakavatsarAya-
NartvAdayo niShkalanirvikalpe || 497||
AropitaM nAshrayadUShakaM bhavet
kadApi mUDhairatidoShadUShitaiH | mUDhairmati
nArdrIkarotyUSharabhUmibhAgaM
marIchikAvAri mahApravAhaH || 498||
AkAshavallepavidUrago.ahaM (pAThabhedaH - AkAshavat kalpavi)
AdityavadbhAsyavilakShaNo.aham |
ahAryavannityavinishchalo.ahaM
ambhodhivatpAravivarjito.aham || 499||
na me dehena sambandho megheneva vihAyasaH |
ataH kuto me taddharmA jAgratsvapnasuShuptayaH || 500||
upAdhirAyAti sa eva gachChati
sa eva karmANi karoti bhu~Nkte |
sa eva jIryan mriyate sadAhaM (pAThabhedaH - eva jIvan)
kulAdrivannishchala eva saMsthitaH || 501||
na me pravRRittirna cha me nivRRittiH
sadaikarUpasya niraMshakasya |
ekAtmako yo niviDo nirantaro (pAThabhedaH - nibiDo)
vyomeva pUrNaH sa kathaM nu cheShTate || 502||
puNyAni pApAni nirindriyasya
nishchetaso nirvikRRiternirAkRRiteH |
kuto mamAkhaNDasukhAnubhUteH
brUte hyananvAgatamityapi shrutiH || 503||
ChAyayA spRRiShTamuShNaM vA shItaM vA suShThu duHShThu vA |
na spRRishatyeva yatki~nchitpuruShaM tadvilakShaNam || 504||
na sAkShiNaM sAkShyadharmAH saMspRRishanti vilakShaNam |
avikAramudAsInaM gRRihadharmAH pradIpavat |
dehendriyamanodharmA naivAtmAnaM spRRishantyaho || 505|| ekShtra
raveryathA karmaNi sAkShibhAvo
vahneryathA dAhaniyAmakatvam | (pAThabhedaH - vA.ayasi dAhakatvam)
rajjoryathA.a.aropitavastusa~NgaH
tathaiva kUTasthachidAtmano me || 506||
kartApi vA kArayitApi nAhaM
bhoktApi vA bhojayitApi nAham |
draShTApi vA darshayitApi nAhaM
so.ahaM svaya~njyotiranIdRRigAtmA || 507||
chalatyupAdhau pratibimbalaulya-
maupAdhikaM mUDhadhiyo nayanti |
svabimbabhUtaM ravivadviniShkriyaM
kartAsmi bhoktAsmi hato.asmi heti || 508||
jale vApi sthale vApi luThatveSha jaDAtmakaH |
nAhaM vilipye taddharmairghaTadharmairnabho yathA || 509||
kartRRitvabhoktRRitvakhalatvamattatA-
jaDatvabaddhatvavimuktatAdayaH |
buddhervikalpA na tu santi vastutaH
svasminpare brahmaNi kevale.advaye || 510||
santu vikArAH prakRRiterdashadhA shatadhA sahasradhA vApi |
kiM me.asaNgachitastairna ghanaH kvachidambaraM spRRishati || 511|| (pAThabhedaH - taiH kiM me.asaNgachiterna hyambudaDambaro.ambaraM)
avyaktAdisthUlaparyantametat
vishvaM yatrAbhAsamAtraM pratItam |
vyomaprakhyaM sUkShmamAdyantahInaM
brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 512||
sarvAdhAraM sarvavastuprakAshaM
sarvAkAraM sarvagaM sarvashUnyam |
nityaM shuddhaM nishchalaM nirvikalpaM (pAThabhedaH - niShkalaM)
brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 513||
yatpratyastAsheShamAyAvisheShaM
pratyagrUpaM pratyayAgamyamAnam |
satyaj~nAnAnantamAnandarUpaM
brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 514||
niShkriyo.asmyavikAro.asmi
niShkalo.asmi nirAkRRitiH |
nirvikalpo.asmi nityo.asmi
nirAlambo.asmi nirdvayaH || 515||
sarvAtmako.ahaM sarvo.ahaM sarvAtIto.ahamadvayaH |
kevalAkhaNDabodho.ahamAnando.ahaM nirantaraH || 516||
svArAjyasAmrAjyavibhUtireShA
bhavatkRRipAshrImahimaprasAdAt |
prAptA mayA shrIgurave mahAtmane
namo namaste.astu punarnamo.astu || 517||
mahAsvapne mAyAkRRitajanijarAmRRityugahane
bhramantaM klishyantaM bahulataratApairanudinam | (pAThabhedaH - ranukalam)
aha~NkAravyAghravyathitamimamatyantakRRipayA
prabodhya prasvApAtparamavitavAnmAmasi guro || 518||
namastasmai sadaikasmai kasmaichinmahase namaH | (pAThabhedaH - sadekasmai namashchinmahase muhuH)
yadetadvishvarUpeNa rAjate gururAja te || 519||
iti natamavalokya shiShyavaryaM
samadhigatAtmasukhaM prabuddhatattvam |
pramuditahRRidayaM sa deshikendraH (pAThabhedaH - hRRidayaH)
punaridamAha vachaH paraM mahAtmA || 520||
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataH (pAThabhedaH - satsarvataH)
pashyAdhyAtmadRRishA prashAntamanasA sarvAsvavasthAsvapi |
rUpAdanyadavekShitaM kimabhitashchakShuShmatAM dRRishyate (pAThabhedaH - vidyate)
tadvadbrahmavidaH sataH kimaparaM buddhervihArAspadam || 521||
kastAM parAnandarasAnubhUti-
mRRitsRRijya shUnyeShu rameta vidvAn | (pAThabhedaH - mutsRRijya
chandre mahAhlAdini dIpyamAne)
chitrendumAlokayituM ka ichChet || 522||
asatpadArthAnubhavena ki~nchin
na hyasti tRRiptirna cha duHkhahAniH |
tadadvayAnandarasAnubhUtyA
tRRiptaH sukhaM tiShTha sadAtmaniShThayA || 523||
svameva sarvathA pashyanmanyamAnaH svamadvayam | (pAThabhedaH - sarvataH)
svAnandamanubhu~njAnaH kAlaM naya mahAmate || 524||
akhaNDabodhAtmani nirvikalpe
vikalpanaM vyomni puraprakalpanam |
tadadvayAnandamayAtmanA sadA
shAntiM parAmetya bhajasva maunam || 525||
tUShNImavasthA paramopashAntiH
buddherasatkalpavikalpahetoH |
brahmAtmano brahmavido mahAtmano
yatrAdvayAnandasukhaM nirantaram || 526||
nAsti nirvAsanAnmaunAtparaM sukhakRRiduttamam |
vij~nAtAtmasvarUpasya svAnandarasapAyinaH || 527||
gachChaMstiShThannupavisha~nChayAno vA.anyathApi vA |
yathechChayA vasedvidvAnAtmArAmaH sadA muniH || 528||
na deshakAlAsanadigyamAdi-
lakShyAdyapekShA.apratibaddhavRRitteH | (pAThabhedaH - pratibaddha
saMsiddhatattvasya mahAtmano.asti)
svavedane kA niyamAdyavasthA || 529||
ghaTo.ayamiti vij~nAtuM niyamaH ko.anvavekShate | (pAThabhedaH - apekShyate)
vinA pramANasuShThutvaM yasminsati padArthadhIH || 530||
ayamAtmA nityasiddhaH pramANe sati bhAsate |
na deshaM nApi vA kAlaM na shuddhiM vApyapekShate || 531||
devadatto.ahamityetadvij~nAnaM nirapekShakam |
tadvadbrahmavido.apyasya brahmAhamiti vedanam || 532||
bhAnuneva jagatsarvaM bhAsate yasya tejasA |
anAtmakamasattuchChaM kiM nu tasyAvabhAsakam || 533||
vedashAstrapurANAni bhUtAni sakalAnyapi |
yenArthavanti taM kinnu vij~nAtAraM prakAshayet || 534||
eSha svaya~njyotiranantashaktiH
AtmA.aprameyaH sakalAnubhUtiH |
yameva vij~nAya vimuktabandho
jayatyayaM brahmaviduttamottamaH || 535||
na khidyate no viShayaiH pramodate
na sajjate nApi virajyate cha |
svasminsadA krIDati nandati svayaM
nirantarAnandarasena tRRiptaH || 536||
kShudhAM dehavyathAM tyaktvA bAlaH krIDati vastuniH | (pAThabhedaH - vastuni)
tathaiva vidvAn ramate nirmamo nirahaM sukhI || 537||
chintAshUnyamadainyabhaikShamashanaM pAnaM saridvAriShu
svAtantryeNa nira~NkushA sthitirabhIrnidrA shmashAne vane |
vastraM kShAlanashoShaNAdirahitaM digvAstu shayyA mahI
sa~nchAro nigamAntavIthiShu vidAM krIDA pare brahmaNi || 538||
vimAnamAlambya sharIrametad
bhunaktyasheShAnviShayAnupasthitAn |
parechChayA bAlavadAtmavettA
yo.avyaktali~Ngo.ananuShaktabAhyaH || 539||
digambaro vApi cha sAmbaro vA
tvagambaro vApi chidambarasthaH |
unmattavadvApi cha bAlavadvA
pishAchavadvApi charatyavanyAm || 540||
kAmAnniShkAmarUpI saMshcharatyekacharo muniH | (pAThabhedaH - kAmAnnI kAmarUpI)
svAtmanaiva sadA tuShTaH svayaM sarvAtmanA sthitaH || 541||
kvachinmUDho vidvAn kvachidapi mahArAjavibhavaH
kvachidbhrAntaH saumyaH kvachidajagarAchArakalitaH |
kvachitpAtrIbhUtaH kvachidavamataH kvApyaviditaH
charatyevaM prAj~naH satataparamAnandasukhitaH || 542||
nirdhano.api sadA tuShTo.apyasahAyo mahAbalaH |
nityatRRipto.apyabhu~njAno.apyasamaH samadarshanaH || 543||
api kurvannakurvANashchAbhoktA phalabhogyapi |
sharIryapyasharIryeSha parichChinno.api sarvagaH || 544||
asharIraM sadA santamimaM brahmavidaM kvachit |
priyApriye na spRRishatastathaiva cha shubhAshubhe || 545||
sthUlAdisambandhavato.abhimAninaH
sukhaM cha duHkhaM cha shubhAshubhe cha |
vidhvastabandhasya sadAtmano muneH
kutaH shubhaM vA.apyashubhaM phalaM vA || 546||
tamasA grastavadbhAnAdagrasto.api ravirjanaiH |
grasta ityuchyate bhrAntyAM hyaj~nAtvA vastulakShaNam || 547|| (pAThabhedaH - bhrAntyA)
tadvaddehAdibandhebhyo vimuktaM brahmavittamam |
pashyanti dehivanmUDhAH sharIrAbhAsadarshanAt || 548||
ahirnirlvayanIM vAyaM muktvA dehaM tu tiShThati | (pAThabhedaH - ahini)
itastatashchAlyamAno yatki~nchitprANavAyunA || 549||
strotasA nIyate dAru yathA nimnonnatasthalam |
daivena nIyate deho yathAkAlopabhuktiShu || 550||
prArabdhakarmaparikalpitavAsanAbhiH
saMsArivachcharati bhuktiShu muktadehaH |
siddhaH svayaM vasati sAkShivadatra tUShNIM
chakrasya mUlamiva kalpavikalpashUnyaH || 551||
naivendriyANi viShayeShu niyu~Nkta eSha
naivApayu~Nkta upadarshanalakShaNasthaH |
naiva kriyAphalamapIShadavekShate sa (pAThabhedaH - apIShadapekShate saH)
svAnandasAndrarasapAnasumattachittaH || 552||
lakShyAlakShyagatiM tyaktvA yastiShThetkevalAtmanA |
shiva eva svayaM sAkShAdayaM brahmaviduttamaH || 553||
jIvanneva sadA muktaH kRRitArtho brahmavittamaH |
upAdhinAshAdbrahmaiva san brahmApyeti nirdvayam || 554||
shailUSho veShasadbhAvAbhAvayoshcha yathA pumAn |
tathaiva brahmavichChreShThaH sadA brahmaiva nAparaH || 555||
yatra kvApi vishIrNaM satparNamiva tarorvapuH patatAt | (pAThabhedaH - vishIrNaM parNamiva)
brahmIbhUtasya yateH prAgeva tachchidagninA dagdham || 556||
sadAtmani brahmaNi tiShThato muneH
pUrNA.advayAnandamayAtmanA sadA |
na deshakAlAdyuchitapratIkShA
tva~NmAMsaviTpiNDavisarjanAya || 557||
dehasya mokSho no mokSho na daNDasya kamaNDaloH |
avidyAhRRidayagranthimokSho mokSho yatastataH || 558||
kulyAyAmatha nadyAM vA shivakShetre.api chatvare |
parNaM patati chettena taroH kiM nu shubhAshubham || 559||
patrasya puShpasya phalasya nAshavad-
dehendriyaprANadhiyAM vinAshaH |
naivAtmanaH svasya sadAtmakasyA-
nandAkRRitervRRikShavadasti chaiShaH || 560|| (pAThabhedaH - vadAsta eShaH)
praj~nAnaghana ityAtmalakShaNaM satyasUchakam |
anUdyaupAdhikasyaiva kathayanti vinAshanam || 561||
avinAshI vA are.ayamAtmeti shrutirAtmanaH |
prabravItyavinAshitvaM vinashyatsu vikAriShu || 562||
pAShANavRRikShatRRiNadhAnyakaDa~NkarAdyA (pAThabhedaH - kaTAmbarAdyA)
dagdhA bhavanti hi mRRideva yathA tathaiva |
dehendriyAsumana Adi samastadRRishyaM
j~nAnAgnidagdhamupayAti parAtmabhAvam || 563||
vilakShaNaM yathA dhvAntaM lIyate bhAnutejasi |
tathaiva sakalaM dRRishyaM brahmaNi pravilIyate || 564||
ghaTe naShTe yathA vyoma vyomaiva bhavati sphuTam |
tathaivopAdhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||
kShIraM kShIre yathA kShiptaM tailaM taile jalaM jale |
saMyuktamekatAM yAti tathA.a.atmanyAtmavinmuniH || 566||
evaM videhakaivalyaM sanmAtratvamakhaNDitam |
brahmabhAvaM prapadyaiSha yatirnAvartate punaH || 567||
sadAtmaikatvavij~nAnadagdhAvidyAdivarShmaNaH |
amuShya brahmabhUtatvAd brahmaNaH kuta udbhavaH || 568||
mAyAklRRiptau bandhamokShau na staH svAtmani vastutaH |
yathA rajjau niShkriyAyAM sarpAbhAsavinirgamau || 569||
AvRRiteH sadasattvAbhyAM vaktavye bandhamokShaNe |
nAvRRitirbrahmaNaH kAchidanyAbhAvAdanAvRRitam |
yadyastyadvaitahAniH syAd dvaitaM no sahate shrutiH || 570||
bandhancha mokShancha mRRiShaiva mUDhA
buddherguNaM vastuni kalpayanti |
dRRigAvRRitiM meghakRRitAM yathA ravau
yato.advayA.asa~NgachidetadakSharam || 571|| (pAThabhedaH - chidekamakSharam)
astIti pratyayo yashcha yashcha nAstIti vastuni |
buddhereva guNAvetau na tu nityasya vastunaH || 572||
atastau mAyayA klRRiptau bandhamokShau na chAtmani |
niShkale niShkriye shAnte niravadye nira~njane |
advitIye pare tattve vyomavatkalpanA kutaH || 573||
na nirodho na chotpattirna baddho na cha sAdhakaH |
na mumukShurna vai mukta ityeShA paramArthatA || 574||
sakalanigamachUDAsvAntasiddhAntarUpaM
paramidamatiguhyaM darshitaM te mayAdya |
apagatakalidoShaM kAmanirmuktabuddhiM (pAThabhedaH - buddhiH)
svasutavadasakRRittvAM bhAvayitvA mumukShum || 575||
iti shrutvA gurorvAkyaM prashrayeNa kRRitAnatiH |
sa tena samanuj~nAto yayau nirmuktabandhanaH || 576||
gurureva sadAnandasindhau nirmagnamAnasaH | (pAThabhedaH - gurureSha)
pAvayanvasudhAM sarvAM vichachAra nirantaraH || 577||
ityAchAryasya shiShyasya saMvAdenAtmalakShaNam |
nirUpitaM mumukShUNAM sukhabodhopapattaye || 578||
hitamidamupadeshamAdriyantAM
vihitanirastasamastachittadoShAH |
bhavasukhaviratAH prashAntachittAH (pAThabhedaH - sukhavimukhAH)
shrutirasikA yatayo mumukShavo ye || 579||
saMsArAdhvani tApabhAnukiraNaprodbhUtadAhavyathA-
khinnAnAM jalakA~NkShayA marubhuvi bhrAntyA paribhrAmyatAm |
atyAsannasudhAmbudhiM sukhakaraM brahmAdvayaM darshaya-
tyeShA sha~NkarabhAratI vijayate nirvANasandAyinI || 580||
|| iti sha~NkarAchAryavirachitaM vivekachUDAmaNiH ||
|| OM tatsat ||
About This Stotram
Viveka Chudamani
Sanskrit Title: विवेक चूडामणि
IAST Transliteration:
Overview
Viveka Chudamani holds immense spiritual and philosophical significance within the Advaita Vedanta tradition. It is renowned for its clear and systematic exposition of the core tenets of non-dualism. The text meticulously differentiates between the real (Atman/Brahman) and the unreal (the empirical world of names and forms, Maya). It emphasizes the importance of Jnana Yoga (the path of knowledge) and the role of a qualified Guru in dispelling ignorance. The verses guide the seeker through stages of spiritual practice, from initial detachment to the ultimate realization of oneness with Brahman. Its title, 'The Crest Jewel of Discrimination,' aptly describes its purpose: to crown the seeker's discriminative wisdom with the ultimate truth.
Details
| Attribute | Information |
|---|---|
| Deity | Brahman (the ultimate reality) |
| Author | Adi Shankaracharya |
| Type | Prakarana Grantha (a treatise or manual) |
| Category | Advaita Vedanta Philosophy |
| Number of Verses | 577 |
| Origin | Viveka Chudamani is not a stotram in the traditional sense of a hymn praising a specific deity. Instead, it is a philosophical treatise in the form of verses, attributed to Adi Shankaracharya. It is considered a foundational text of Advaita Vedanta philosophy. The work expounds the nature of reality, the self (Atman), and the ultimate truth (Brahman), guiding the aspirant towards liberation (Moksha) through discriminative knowledge (Viveka). It is believed to have been composed during the period when Adi Shankaracharya was establishing and propagating the Advaita Vedanta tradition. The text is presented as a dialogue between a Guru and a disciple, where the Guru imparts the highest knowledge. |
Benefits of Recitation
- Attainment of discriminative knowledge (Viveka)
- Understanding the true nature of the Self (Atman)
- Realization of Brahman
- Liberation from the cycle of birth and death (Moksha)
- Overcoming ignorance and illusion (Maya)
Best Time to Recite
This text is best studied and contemplated rather than recited ritually. It is ideal for dedicated study during quiet hours, preferably in the morning or evening, when the mind is calm and receptive to philosophical inquiry.
Historical Context
Viveka Chudamani is widely attributed to the 8th-century CE philosopher Adi Shankaracharya, the principal exponent of Advaita Vedanta. He is credited with consolidating and systematizing the Advaita philosophy, establishing monastic orders (Mathas) across India, and authoring numerous influential commentaries and original works. Viveka Chudamani is considered one of his major original treatises, composed to provide a comprehensive guide to spiritual liberation for sincere aspirants. Its composition is placed within the period of his extensive travels and teachings aimed at reviving and spreading Vedic wisdom.
Alternate Names
- The Crest Jewel of Discrimination
Last Updated: 2025-12-01