Viveka Chudamani
Viveka Chudamani
Viveka Chudamani
viveka chUDAmaNi
shloka 1
sarvavedAntasiddhAntagocharaM tamagocharam |
govindaM paramAnandaM sadguruM praNato.asmyaham || 1||
jantUnAM narajanma durlabhamataH puMstvaM tato vipratA
tasmAdvaidikadharmamArgaparatA vidvattvamasmAtparam |
AtmAnAtmavivechanaM svanubhavo brahmAtmanA saMsthitiH
muktirno shatajanmakoTisukRRitaiH puNyairvinA labhyate || 2|| (pAThabhedaH - shatakoTijanmasu kRRitaiH)
durlabhaM trayamevaitaddevAnugrahahetukam |
manuShyatvaM mumukShutvaM mahApuruShasaMshrayaH || 3||
labdhvA kathanchinnarajanma durlabhaM (pAThabhedaH - kathanchin)
tatrApi puMstvaM shrutipAradarshanam |
yastvAtmamuktau na yateta mUDhadhIH
sa hyAtmahA svaM vinihantyasadgrahAt || 4|| (pAThabhedaH - AtmahA svaM)
itaH ko nvasti mUDhAtmA yastu svArthe pramAdyati |
durlabhaM mAnuShaM dehaM prApya tatrApi pauruSham || 5||
vadantu shAstrANi yajantu devAn (pAThabhedaH - paThantu)
kurvantu karmANi bhajantu devatAH |
Atmaikyabodhena vinApi mukti- (pAThabhedaH - vinA vimuktiH na)
rna sidhyati brahmashatAntare.api || 6||
amRRitattvasya nAshAsti vittenetyeva hi shrutiH |
bravIti karmaNo mukterahetutvaM sphuTaM yataH || 7||
ato vimuktyai prayateta vidvAn
sannyastabAhyArthasukhaspRRihaH san |
santaM mahAntaM samupetya deshikaM
tenopadiShTArthasamAhitAtmA || 8||
uddharedAtmanA.a.atmAnaM magnaM saMsAravAridhau |
yogArUDhatvamAsAdya samyagdarshananiShThayA || 9||
sannyasya sarvakarmANi bhavabandhavimuktaye |
yatyatAM paNDitairdhIrairAtmAbhyAsa upasthitaiH || 10||
chittasya shuddhaye karma na tu vastUpalabdhaye |
vastusiddhirvichAreNa na ki~nchitkarmakoTibhiH || 11||
samyagvichArataH siddhA rajjutattvAvadhAraNA |
bhrAntoditamahAsarpabhayaduHkhavinAshinI || 12|| (pAThabhedaH - bhrAntyo)
arthasya nishchayo dRRiShTo vichAreNa hitoktitaH |
na snAnena na dAnena prANAyAmashatena vA || 13||
adhikAriNamAshAste phalasiddhirvisheShataH |
upAyA deshakAlAdyAH santyasminsahakAriNaH || 14|| (pAThabhedaH - santyasyAM)
ato vichAraH kartavyo jij~nAsorAtmavastunaH ||
samAsAdya dayAsindhuM guruM brahmaviduttamam || 15||
medhAvI puruSho vidvAnUhApohavichakShaNaH |
adhikAryAtmavidyAyAmuktalakShaNalakShitaH || 16||
vivekino viraktasya shamAdiguNashAlinaH |
mumukShoreva hi brahmajij~nAsAyogyatA matA || 17||
sAdhanAnyatra chatvAri kathitAni manIShibhiH |
yeShu satsveva sanniShThA yadabhAve na sidhyati || 18||
Adau nityAnityavastuvivekaH parigaNyate |
ihAmutraphalabhogavirAgastadanantaram |
shamAdiShaTkasampattirmumukShutvamiti sphuTam || 19||
brahma satyaM jaganmithyetyevaMrUpo vinishchayaH |
so.ayaM nityAnityavastuvivekaH samudAhRRitaH || 20||
tadvairAgyaM jihAsA yA darshanashravaNAdibhiH | (pAThabhedaH - jugupsA yA)
dehAdibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pAThabhedaH - bhogyavastuni)
virajya viShayavrAtAddoShadRRiShTyA muhurmuhuH |
svalakShye niyatAvasthA manasaH shama uchyate || 22||
viShayebhyaH parAvartya sthApanaM svasvagolake |
ubhayeShAmindriyANAM sa damaH parikIrtitaH |
bAhyAnAlambanaM vRRittereShoparatiruttamA || 23||
sahanaM sarvaduHkhAnAmapratIkArapUrvakam |
chintAvilAparahitaM sA titikShA nigadyate || 24||
shAstrasya guruvAkyasya satyabuddhyavadhAraNam | (pAThabhedaH - satyabuddhyAvadhAraNA)
sA shraddhA kathitA sadbhiryayA vastUpalabhyate || 25||
sarvadA sthApanaM buddheH shuddhe brahmaNi sarvadA | (pAThabhedaH - samyagAsthApanaM)
tatsamAdhAnamityuktaM na tu chittasya lAlanam || 26||
ahaNkArAdidehAntAn bandhAnajnAnakalpitAn |
svasvarUpAvabodhena moktumichChA mumukShutA || 27||
mandamadhyamarUpApi vairAgyeNa shamAdinA |
prasAdena guroH seyaM pravRRiddhA sUyate phalam || 28||
vairAgyaM cha mumukShutvaM tIvraM yasya tu vidyate |
tasminnevArthavantaH syuH phalavantaH shamAdayaH || 29||
etayormandatA yatra viraktatvamumukShayoH |
marau salilavattatra shamAderbhAnamAtratA || 30||
mokShakAraNasAmagryAM bhaktireva garIyasI |
svasvarUpAnusandhAnaM bhaktirityabhidhIyate || 31||
svAtmatattvAnusandhAnaM bhaktirityapare jaguH |
uktasAdhanasampannastattvajij~nAsurAtmanaH |
upasIdedguruM prAj~naM yasmAdbandhavimokShaNam || 32||
shrotriyo.avRRijino.akAmahato yo brahmavittamaH |
brahmaNyuparataH shAnto nirindhana ivAnalaH |
ahetukadayAsindhurbandhurAnamatAM satAm || 33||
tamArAdhya guruM bhaktyA prahvaprashrayasevanaiH | (pAThabhedaH - prahvaH)
prasannaM tamanuprApya pRRichChejj~nAtavyamAtmanaH || 34||
svAminnamaste natalokabandho
kAruNyasindho patitaM bhavAbdhau |
mAmuddharAtmIyakaTAkShadRRiShTyA
RRijvyAtikAruNyasudhAbhivRRiShTyA || 35||
durvArasaMsAradavAgnitaptaM
dodhUyamAnaM duradRRiShTavAtaiH |
bhItaM prapannaM paripAhi mRRityoH
sharaNyamanyadyadahaM na jAne || 36|| (pAThabhedaH - anyaM)
shAntA mahAnto nivasanti santo
vasantavallokahitaM charantaH |
tIrNAH svayaM bhImabhavArNavaM janA-
nahetunAnyAnapi tArayantaH || 37||
ayaM svabhAvaH svata eva yatpara-
shramApanodapravaNaM mahAtmanAm |
sudhAMshureSha svayamarkakarkasha-
prabhAbhitaptAmavati kShitiM kila || 38||
brahmAnandarasAnubhUtikalitaiH pUtaiH sushItairyutai- (pAThabhedaH - sushItaiH sitaiH)
ryuShmadvAkkalashojjhitaiH shrutisukhairvAkyAmRRitaiH sechaya |
santaptaM bhavatApadAvadahanajvAlAbhirenaM prabho
dhanyAste bhavadIkShaNakShaNagateH pAtrIkRRitAH svIkRRitAH || 39||
kathaM tareyaM bhavasindhumetaM
kA vA gatirme katamo.astyupAyaH |
jAne na ki~nchitkRRipayA.ava mAM prabho
saMsAraduHkhakShatimAtanuShva || 40||
tathA vadantaM sharaNAgataM svaM
saMsAradAvAnalatApataptam |
nirIkShya kAruNyarasArdradRRiShTyA
dadyAdabhItiM sahasA mahAtmA || 41||
vidvAn sa tasmA upasattimIyuShe
mumukShave sAdhu yathoktakAriNe |
prashAntachittAya shamAnvitAya
tattvopadeshaM kRRipayaiva kuryAt || 42||
mA bhaiShTa vidvaMstava nAstyapAyaH
saMsArasindhostaraNe.astyupAyaH |
yenaiva yAtA yatayo.asya pAraM
tameva mArgaM tava nirdishAmi || 43||
astyupAyo mahAnkashchitsaMsArabhayanAshanaH |
tena tIrtvA bhavAmbhodhiM paramAnandamApsyasi || 44||
vedAntArthavichAreNa jAyate j~nAnamuttamam |
tenAtyantikasaMsAraduHkhanAsho bhavatyanu || 45||
shraddhAbhaktidhyAnayogAnmumukShoH
mukterhetUnvakti sAkShAchChrutergIH |
yo vA eteShveva tiShThatyamuShya
mokSho.avidyAkalpitAddehabandhAt || 46||
aj~nAnayogAtparamAtmanastava
hyanAtmabandhastata eva saMsRRitiH |
tayorvivekoditabodhavahniH
aj~nAnakAryaM pradahetsamUlam || 47||
shiShya uvAcha |
kRRipayA shrUyatAM svAminprashno.ayaM kriyate mayA |
yaduttaramahaM shrutvA kRRitArthaH syAM bhavanmukhAt || 48||
ko nAma bandhaH kathameSha AgataH
kathaM pratiShThAsya kathaM vimokShaH |
ko.asAvanAtmA paramaH ka AtmA
tayorvivekaH kathametaduchyatAm || 49||
shrIguruvAcha |
dhanyo.asi kRRitakRRityo.asi pAvitaM te kulaM tvayA | (pAThabhedaH - pAvitaM)
yadavidyAbandhamuktyA brahmIbhavitumichChasi || 50||
RRiNamochanakartAraH pituH santi sutAdayaH |
bandhamochanakartA tu svasmAdanyo na kashchana || 51||
mastakanyastabhArAderduHkhamanyairnivAryate |
kShudhAdikRRitaduHkhaM tu vinA svena na kenachit || 52||
pathyamauShadhasevA cha kriyate yena rogiNA |
ArogyasiddhirdRRiShTA.asya nAnyAnuShThitakarmaNA || 53||
vastusvarUpaM sphuTabodhachakShuShA
svenaiva vedyaM na tu paNDitena |
chandrasvarUpaM nijachakShuShaiva
j~nAtavyamanyairavagamyate kim || 54||
avidyAkAmakarmAdipAshabandhaM vimochitum |
kaH shaknuyAdvinA.a.atmAnaM kalpakoTishatairapi || 55||
na yogena na sA~Nkhyena karmaNA no na vidyayA |
brahmAtmaikatvabodhena mokShaH sidhyati nAnyathA || 56||
vINAyA rUpasaundaryaM tantrIvAdanasauShThavam |
prajAra~njanamAtraM tanna sAmrAjyAya kalpate || 57||
vAgvaikharI shabdajharI shAstravyAkhyAnakaushalam |
vaiduShyaM viduShAM tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||
avij~nAte pare tattve shAstrAdhItistu niShphalA |
vij~nAte.api pare tattve shAstrAdhItistu niShphalA || 59||
shabdajAlaM mahAraNyaM chittabhramaNakAraNam |
ataH prayatnAjjnAtavyaM tattvajnaistattvamAtmanaH || 60|| tattvaj~nAttattva
ajnAnasarpadaShTasya brahmajnAnauShadhaM vinA |
kimu vedaishcha shAstraishcha kimu mantraiH kimauShadhaiH || 61||
na gachChati vinA pAnaM vyAdhirauShadhashabdataH |
vinA.aparokShAnubhavaM brahmashabdairna muchyate || 62||
akRRitvA dRRishyavilayamaj~nAtvA tattvamAtmanaH |
brahmashabdaiH kuto muktiruktimAtraphalairnRRiNAm || 63|| (pAThabhedaH - bAhyashabdaiH)
akRRitvA shatrusaMhAramagatvAkhilabhUshriyam |
rAjAhamiti shabdAnno rAjA bhavitumarhati || 64||
AptoktiM khananaM tathoparishilAdyutkarShaNaM svIkRRitiM (pAThabhedaH - parishilApAkarShaNaM)
nikShepaH samapekShate na hi bahiHshabdaistu nirgachChati |
tadvadbrahmavidopadeshamananadhyAnAdibhirlabhyate
mAyAkAryatirohitaM svamamalaM tattvaM na duryuktibhiH || 65||
tasmAtsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |
svaireva yatnaH kartavyo rogAdAviva paNDitaiH || 66|| (pAThabhedaH - rogAderiva)
yastvayAdya kRRitaH prashno varIyA~nChAstravinmataH | (pAThabhedaH - sammataH)
sUtraprAyo nigUDhArtho j~nAtavyashcha mumukShubhiH || 67||
shaRRiNuShvAvahito vidvanyanmayA samudIryate |
tadetachChravaNAtsadyo bhavabandhAdvimokShyase || 68||
mokShasya hetuH prathamo nigadyate
vairAgyamatyantamanityavastuShu |
tataH shamashchApi damastitikShA
nyAsaH prasaktAkhilakarmaNAM bhRRisham || 69||
tataH shrutistanmananaM satattva-
dhyAnaM chiraM nityanirantaraM muneH |
tato.avikalpaM parametya vidvAn
ihaiva nirvANasukhaM samRRichChati || 70||
yadboddhavyaM tavedAnImAtmAnAtmavivechanam |
taduchyate mayA samyak shrutvAtmanyavadhAraya || 71||
majjAsthimedaHpalaraktacharma-
tvagAhvayairdhAtubhirebhiranvitam |
pAdoruvakShobhujapRRiShThamastakaiH
aNgairupANgairupayuktametat || 72||
ahammameti prathitaM sharIraM
mohAspadaM sthUlamitIryate budhaiH |
nabhonabhasvaddahanAmbubhUmayaH
sUkShmANi bhUtAni bhavanti tAni || 73||
parasparAMshairmilitAni bhUtvA
sthUlAni cha sthUlasharIrahetavaH |
mAtrAstadIyA viShayA bhavanti
shabdAdayaH pa~ncha sukhAya bhoktuH || 74||
ya eShu mUDhA viShayeShu baddhA
rAgorupAshena sudurdamena |
AyAnti niryAntyadha UrdhvamuchchaiH
svakarmadUtena javena nItAH || 75||
shabdAdibhiH panchabhireva pancha
pa~nchatvamApuH svaguNena baddhAH |
kuraNgamAtaNgapata~NgamIna-
bhRRiNgA naraH panchabhira~nchitaH kim || 76||
doSheNa tIvro viShayaH kRRiShNasarpaviShAdapi |
viShaM nihanti bhoktAraM draShTAraM chakShuShApyayam || 77||
viShayAshAmahApAshAdyo vimuktaH sudustyajAt |
sa eva kalpate muktyai nAnyaH ShaTshAstravedyapi || 78||
ApAtavairAgyavato mumukShUn
bhavAbdhipAraM pratiyAtumudyatAn |
AshAgraho majjayate.antarAle
nigRRihya kaNThe vinivartya vegAt || 79||
viShayAkhyagraho yena suviraktyasinA hataH |
sa gachChati bhavAmbhodheH pAraM pratyUhavarjitaH || 80||
viShamaviShayamArgairgachChato.anachChabuddheH (pAThabhedaH - viShayamArge gachChato)
pratipadamabhiyAto mRRityurapyeSha viddhi | (pAThabhedaH - pratipadamabhighAto mRRityurapyeSha siddhaH)
hitasujanagurUktyA gachChataH svasya yuktyA
prabhavati phalasiddhiH satyamityeva viddhi || 81||
mokShasya kA~NkShA yadi vai tavAsti
tyajAtidUrAdviShayAnviShaM yathA |
pIyUShavattoShadayAkShamArjava-
prashAntidAntIrbhaja nityamAdarAt || 82||
anukShaNaM yatparihRRitya kRRityaM
anAdyavidyAkRRitabandhamokShaNam |
dehaH parArtho.ayamamuShya poShaNe
yaH sajjate sa svamanena hanti || 83||
sharIrapoShaNArthI san ya AtmAnaM didRRikShati | (pAThabhedaH - didRRikShate)
grAhaM dArudhiyA dhRRitvA nadIM tartuM sa gachChati || 84|| (pAThabhedaH - sa ichChati)
moha eva mahAmRRityurmumukShorvapurAdiShu |
moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||
mohaM jahi mahAmRRityuM dehadArasutAdiShu |
yaM jitvA munayo yAnti tadviShNoH paramaM padam || 86||
tvaNmAMsarudhirasnAyumedomajjAsthisaNkulam |
pUrNaM mUtrapurIShAbhyAM sthUlaM nindyamidaM vapuH || 87||
pa~nchIkRRitebhyo bhUtebhyaH sthUlebhyaH pUrvakarmaNA |
samutpannamidaM sthUlaM bhogAyatanamAtmanaH |
avasthA jAgarastasya sthUlArthAnubhavo yataH || 88||
bAhyendriyaiH sthUlapadArthasevAM
srakchandanastryAdivichitrarUpAm |
karoti jIvaH svayametadAtmanA
tasmAtprashastirvapuSho.asya jAgare || 89||
sarvo.api bAhyasaMsAraH puruShasya yadAshrayaH |
viddhi dehamidaM sthUlaM gRRihavadgRRihamedhinaH || 90||
sthUlasya sambhavajarAmaraNAni dharmAH
sthaulyAdayo bahuvidhAH shishutAdyavasthAH |
varNAshramAdiniyamA bahudhA.a.amayAH syuH
pUjAvamAnabahumAnamukhA visheShAH || 91||
buddhIndriyANi shravaNaM tvagakShi
ghrANaM cha jihvA viShayAvabodhanAt |
vAkpANipAdA gudamapyupasthaH (pAThabhedaH - upasthaM)
karmendriyANi pravaNena karmasu || 92|| (pAThabhedaH - pravaNAni)
nigadyate.antaHkaraNaM manodhIH
aha~NkRRitishchittamiti svavRRittibhiH |
manastu sa~NkalpavikalpanAdibhiH
buddhiH padArthAdhyavasAyadharmataH || 93||
atrAbhimAnAdahamityaha~NkRRitiH |
svArthAnusandhAnaguNena chittam || 94||
prANApAnavyAnodAnasamAnA bhavatyasau prANaH |
svayameva vRRittibhedAdvikRRitibhedAtsuvarNasalilAdivat || 95|| (pAThabhedaH - vikRRiterbhedAtsuvarNasalilamiva)
vAgAdi pancha shravaNAdi pancha
prANAdi panchAbhramukhAni pancha |
buddhyAdyavidyApi cha kAmakarmaNI
puryaShTakaM sUkShmasharIramAhuH || 96||
idaM sharIraM sha{}RRiNu sUkShmasanjnitaM
liNgaM tvapanchIkRRitabhUtasambhavam |
savAsanaM karmaphalAnubhAvakaM
svAj~nAnato.anAdirupAdhirAtmanaH || 97||
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthA
svamAtrasheSheNa vibhAti yatra |
svapne tu buddhiH svayameva jAgrat
kAlInanAnAvidhavAsanAbhiH || 98||
kartrAdibhAvaM pratipadya rAjate
yatra svayaM bhAti hyayaM parAtmA | (pAThabhedaH - svaya~njyotirayaM)
dhImAtrakopAdhirasheShasAkShI
na lipyate tatkRRitakarmaleshaiH | karmalepaiH
yasmAdasa~Ngastata eva karmabhiH
na lipyate ki~nchidupAdhinA kRRitaiH || 99||
sarvavyApRRitikaraNaM li~NgamidaM syAchchidAtmanaH puMsaH |
vAsyAdikamiva takShNastenaivAtmA bhavatyasa~Ngo.ayam || 100||
andhatvamandatvapaTutvadharmAH
sauguNyavaiguNyavashAddhi chakShuShaH |
bAdhiryamUkatvamukhAstathaiva
shrotrAdidharmA na tu vetturAtmanaH || 101||
uchChvAsaniHshvAsavijRRimbhaNakShu-
tprasyandanAdyutkramaNAdikAH kriyAH | (pAThabhedaH - praspandanAdy)
prANAdikarmANi vadanti tajnAH (pAThabhedaH - tajjnAH)
prANasya dharmAvashanApipAse || 102||
antaHkaraNameteShu chakShurAdiShu varShmaNi |
ahamityabhimAnena tiShThatyAbhAsatejasA || 103||
ahaNkAraH sa vijneyaH kartA bhoktAbhimAnyayam |
sattvAdiguNayogena chAvasthAtrayamashnute || 104|| (pAThabhedaH - yogenAvasthAtritayamshnute)
viShayANAmAnukUlye sukhI duHkhI viparyaye |
sukhaM duHkhaM cha taddharmaH sadAnandasya nAtmanaH || 105||
AtmArthatvena hi preyAnviShayo na svataH priyaH |
svata eva hi sarveShAmAtmA priyatamo yataH |
tata AtmA sadAnando nAsya duHkhaM kadAchana || 106||
yatsuShuptau nirviShaya AtmAnando.anubhUyate |
shrutiH pratyakShamaitihyamanumAnaM cha jAgrati || 107||
avyaktanAmnI parameshashaktiH
anAdyavidyA triguNAtmikA parA |
kAryAnumeyA sudhiyaiva mAyA
yayA jagatsarvamidaM prasUyate || 108||
sannApyasannApyubhayAtmikA no
bhinnApyabhinnApyubhayAtmikA no |
sANgApyanaNgA hyubhayAtmikA no (pAThabhedaH - ana~NgApyubhayAtmikA)
mahAdbhutA.anirvachanIyarUpA || 109||
shuddhAdvayabrahmavibodhanAshyA
sarpabhramo rajjuvivekato yathA |
rajastamaHsattvamiti prasiddhA
guNAstadIyAH prathitaiH svakAryaiH || 110||
vikShepashaktI rajasaH kriyAtmikA
yataH pravRRittiH prasRRitA purANI |
rAgAdayo.asyAH prabhavanti nityaM
duHkhAdayo ye manaso vikArAH || 111||
kAmaH krodho lobhadambhAdyasUyA (pAThabhedaH - lobhadambhAbhyasUyA)
aha~NkArerShyAmatsarAdyAstu ghorAH |
dharmA ete rAjasAH pumpravRRitti-
ryasmAdeShA tadrajo bandhahetuH || 112|| (pAThabhedaH - yasmAdetattadrajo)
eShA.a.avRRitirnAma tamoguNasya
shaktirmayA vastvavabhAsate.anyathA | shaktiryayA
saiShA nidAnaM puruShasya saMsRRiteH
vikShepashakteH pravaNasya hetuH || 113|| (pAThabhedaH - prasarasya)
praj~nAvAnapi paNDito.api chaturo.apyatyantasUkShmAtmadRRig- (pAThabhedaH - sUkShmArthadRRig)
vyAlIDhastamasA na vetti bahudhA sambodhito.api sphuTam |
bhrAntyAropitameva sAdhu kalayatyAlambate tadguNAn
hantAsau prabalA durantatamasaH shaktirmahatyAvRRitiH || 114||
abhAvanA vA viparItabhAvanA.a- (pAThabhedaH - viparItabhAvanA)
sambhAvanA vipratipattirasyAH |
saMsargayuktaM na vimu~nchati dhruvaM
vikShepashaktiH kShapayatyajasram || 115||
aj~nAnamAlasyajaDatvanidrA-
pramAdamUDhatvamukhAstamoguNAH |
etaiH prayukto na hi vetti ki~nchit
nidrAluvatstambhavadeva tiShThati || 116||
sattvaM vishuddhaM jalavattathApi
tAbhyAM militvA saraNAya kalpate |
yatrAtmabimbaH pratibimbitaH san
prakAshayatyarka ivAkhilaM jaDam || 117||
mishrasya sattvasya bhavanti dharmAH
tvamAnitAdyA niyamA yamAdyAH |
shraddhA cha bhaktishcha mumukShutA cha
daivI cha sampattirasannivRRittiH || 118||
vishuddhasattvasya guNAH prasAdaH
svAtmAnubhUtiH paramA prashAntiH |
tRRiptiH praharShaH paramAtmaniShThA
yayA sadAnandarasaM samRRichChati || 119||
avyaktametattriguNairniruktaM
tatkAraNaM nAma sharIramAtmanaH |
suShuptiretasya vibhaktyavasthA
pralInasarvendriyabuddhivRRittiH || 120||
sarvaprakArapramitiprashAntiH
bIjAtmanAvasthitireva buddheH |
suShuptiretasya kila pratItiH (pAThabhedaH - suShuptiratrAsya)
ki~nchinna vedmIti jagatprasiddheH || 121||
dehendriyaprANamano.ahamAdayaH
sarve vikArA viShayAH sukhAdayaH |
vyomAdibhUtAnyakhilaM cha vishvaM
avyaktaparyantamidaM hyanAtmA || 122||
mAyA mAyAkAryaM sarvaM mahadAdidehaparyantam |
asadidamanAtmatattvaM viddhi tvaM marumarIchikAkalpam || 123||
atha te sampravakShyAmi svarUpaM paramAtmanaH |
yadvij~nAya naro bandhAnmuktaH kaivalyamashnute || 124||
asti kashchitsvayaM nityamahampratyayalambanaH |
avasthAtrayasAkShI sanpa~nchakoshavilakShaNaH || 125||
yo vijAnAti sakalaM jAgratsvapnasuShuptiShu |
buddhitadvRRittisadbhAvamabhAvamahamityayam || 126||
yaH pashyati svayaM sarvaM yaM na pashyati kashchana | (pAThabhedaH - ki~nchana)
yashchetayati buddhyAdi na tadyaM chetayatyayam || 127||
yena vishvamidaM vyAptaM yaM na vyApnoti ki~nchana |
AbhArUpamidaM sarvaM yaM bhAntamanubhAtyayam || 128||
yasya sannidhimAtreNa dehendriyamanodhiyaH |
viShayeShu svakIyeShu vartante preritA iva || 129||
aha~NkArAdidehAntA viShayAshcha sukhAdayaH |
vedyante ghaTavadyena nityabodhasvarUpiNA || 130||
eSho.antarAtmA puruShaH purANo
nirantarAkhaNDasukhAnubhUtiH |
sadaikarUpaH pratibodhamAtro
yeneShitA vAgasavashcharanti || 131||
atraiva sattvAtmani dhIguhAyAM
avyAkRRitAkAsha ushatprakAshaH | (pAThabhedaH - uruprakAshaH)
AkAsha uchchai ravivatprakAshate
svatejasA vishvamidaM prakAshayan || 132||
jnAtA mano.ahaNkRRitivikriyANAM
dehendriyaprANakRRitakriyANAm |
ayo.agnivattAnanuvartamAno
na cheShTate no vikaroti ki~nchana || 133||
na jAyate no mriyate na vardhate
na kShIyate no vikaroti nityaH |
vilIyamAne.api vapuShyamuShmi-
nna lIyate kumbha ivAmbaraM svayam || 134||
prakRRitivikRRitibhinnaH shuddhabodhasvabhAvaH
sadasadidamasheShaM bhAsayannirvisheShaH |
vilasati paramAtmA jAgradAdiShvavasthA-
svahamahamiti sAkShAtsAkShirUpeNa buddheH || 135||
niyamitamanasAmuM tvaM svamAtmAnamAtma-
nyayamahamiti sAkShAdviddhi buddhiprasAdAt |
janimaraNatara~NgApArasaMsArasindhuM
pratara bhava kRRitArtho brahmarUpeNa saMsthaH || 136||
atrAnAtmanyahamiti matirbandha eSho.asya puMsaH
prApto.aj~nAnAjjananamaraNakleshasampAtahetuH |
yenaivAyaM vapuridamasatsatyamityAtmabuddhyA
puShyatyukShatyavati viShayaistantubhiH koshakRRidvat || 137||
atasmiMstadbuddhiH prabhavati vimUDhasya tamasA
vivekAbhAvAdvai sphurati bhujage rajjudhiShaNA |
tato.anarthavrAto nipatati samAdAturadhikaH
tato yo.asadgrAhaH sa hi bhavati bandhaH shaRRiNu sakhe || 138||
akhaNDanityAdvayabodhashaktyA
sphurantamAtmAnamanantavaibhavam |
samAvRRiNotyAvRRitishaktireShA
tamomayI rAhurivArkabimbam || 139||
tirobhUte svAtmanyamalataratejovati pumAn
anAtmAnaM mohAdahamiti sharIraM kalayati |
tataH kAmakrodhaprabhRRitibhiramuM bandhanaguNaiH (pAThabhedaH - bandhakaguNaiH)
paraM vikShepAkhyA rajasa urushaktirvyathayati || 140||
mahAmohagrAhagrasanagalitAtmAvagamano
dhiyo nAnAvasthAM svayamabhinayaMstadguNatayA | (pAThabhedaH - nAnAvasthAH)
apAre saMsAre viShayaviShapUre jalanidhau
nimajyonmajyAyaM bhramati kumatiH kutsitagatiH || 141||
bhAnuprabhAsanjanitAbhrapaNktiH
bhAnuM tirodhAya vijRRimbhate yathA |
AtmoditAha~NkRRitirAtmatattvaM
tathA tirodhAya vijRRimbhate svayam || 142||
kavalitadinanAthe durdine sAndrameghaiH
vyathayati himajha~njhAvAyurugro yathaitAn |
aviratatamasA.a.atmanyAvRRite mUDhabuddhiM
kShapayati bahuduHkhaistIvravikShepashaktiH || 143||
etAbhyAmeva shaktibhyAM bandhaH puMsaH samAgataH |
yAbhyAM vimohito dehaM matvA.a.atmAnaM bhramatyayam || 144||
bIjaM saMsRRitibhUmijasya tu tamo dehAtmadhIra~Nkuro
rAgaH pallavamambu karma tu vapuH skandho.asavaH shAkhikAH |
agrANIndriyasaMhatishcha viShayAH puShpANi duHkhaM phalaM
nAnAkarmasamudbhavaM bahuvidhaM bhoktAtra jIvaH khagaH || 145||
aj~nAnamUlo.ayamanAtmabandho
naisargiko.anAdirananta IritaH |
janmApyayavyAdhijarAdiduHkha-
pravAhapAtaM janayatyamuShya || 146||
nAstrairna shastrairanilena vahninA
ChettuM na shakyo na cha karmakoTibhiH |
vivekavij~nAnamahAsinA vinA
dhAtuH prasAdena shitena ma~njunA || 147||
shrutipramANaikamateH svadharma
niShThA tayaivAtmavishuddhirasya |
vishuddhabuddheH paramAtmavedanaM
tenaiva saMsArasamUlanAshaH || 148||
koshairannamayAdyaiH pa~nchabhirAtmA na saMvRRito bhAti |
nijashaktisamutpannaiH shaivAlapaTalairivAmbu vApIstham || 149||
tachChaivAlApanaye samyak salilaM pratIyate shuddham |
tRRiShNAsantApaharaM sadyaH saukhyapradaM paraM puMsaH || 150||
pa~nchAnAmapi koshAnAmapavAde vibhAtyayaM shuddhaH |
nityAnandaikarasaH pratyagrUpaH paraH svaya~njyotiH || 151||
AtmAnAtmavivekaH kartavyo bandhamuktaye viduShA |
tenaivAnandI bhavati svaM vij~nAya sachchidAnandam || 152||
mu~njAdiShIkAmiva dRRishyavargAt
pratyanchamAtmAnamasaNgamakriyam |
vivichya tatra pravilApya sarvaM
tadAtmanA tiShThati yaH sa muktaH || 153||
deho.ayamannabhavano.annamayastu kosha- (pAThabhedaH - kosho)
shchAnnena jIvati vinashyati tadvihInaH | (pAThabhedaH - hyannena)
tvakcharmamAMsarudhirAsthipurISharAshi-
rnAyaM svayaM bhavitumarhati nityashuddhaH || 154||
pUrvaM janeradhimRRiterapi nAyamasti (pAThabhedaH - janerapimRRiteratha)
jAtakShaNaH kShaNaguNo.aniyatasvabhAvaH |
naiko jaDashcha ghaTavatparidRRishyamAnaH
svAtmA kathaM bhavati bhAvavikAravettA || 155||
pANipAdAdimAndeho nAtmA vya~Nge.api jIvanAt |
tattachChakteranAshAchcha na niyamyo niyAmakaH || 156||
dehataddharmatatkarmatadavasthAdisAkShiNaH |
sata eva svataHsiddhaM tadvailakShaNyamAtmanaH || 157||
shalyarAshirmAMsalipto malapUrNo.atikashmalaH |
kathaM bhavedayaM vettA svayametadvilakShaNaH || 158||
tva~NmAMsamedo.asthipurISharAshA-
vahammatiM mUDhajanaH karoti |
vilakShaNaM vetti vichArashIlo
nijasvarUpaM paramArthabhUtam || 159||
deho.ahamityeva jaDasya buddhiH
dehe cha jIve viduShastvahandhIH |
vivekavij~nAnavato mahAtmano
brahmAhamityeva matiH sadAtmani || 160||
atrAtmabuddhiM tyaja mUDhabuddhe
tva~NmAMsamedo.asthipurISharAshau |
sarvAtmani brahmaNi nirvikalpe
kuruShva shAntiM paramAM bhajasva || 161||
dehendriyAdAvasati bhramoditAM
vidvAnahantAM na jahAti yAvat |
tAvanna tasyAsti vimuktivArtA-
pyastveSha vedAntanayAntadarshI || 162||
ChAyAsharIre pratibimbagAtre
yatsvapnadehe hRRidi kalpitA~Nge |
yathAtmabuddhistava nAsti kAchi-
jjIvachCharIre cha tathaiva mA.astu || 163||
dehAtmadhIreva nRRiNAmasaddhiyAM
janmAdiduHkhaprabhavasya bIjam |
yatastatastvaM jahi tAM prayatnAt
tyakte tu chitte na punarbhavAshA || 164||
karmendriyaiH panchabhiranchito.ayaM
prANo bhavetprANamayastu koshaH ||
yenAtmavAnannamayo.anupUrNaH
pravartate.asau sakalakriyAsu || 165||
naivAtmApi prANamayo vAyuvikAro (pAThabhedaH - naivAtmAyaM)
gantA.a.agantA vAyuvadantarbahireShaH |
yasmAtki~nchitkvApi na vettIShTamaniShTaM
svaM vAnyaM vA ki~nchana nityaM paratantraH || 166||
j~nAnendriyANi cha manashcha manomayaH syAt
kosho mamAhamiti vastuvikalpahetuH |
sanjnAdibhedakalanAkalito balIyAM-
statpUrvakoshamabhipUrya vijRRimbhate yaH || 167|| (pAThabhedaH - anupUrya)
panchendriyaiH panchabhireva hotRRibhiH
prachIyamAno viShayAjyadhArayA |
jAjvalyamAno bahuvAsanendhanaiH
manomayAgnirdahati prapa~ncham || 168|| (pAThabhedaH - manomayo.agnirdahati)
na hyastyavidyA manaso.atiriktA
mano hyavidyA bhavabandhahetuH |
tasminvinaShTe sakalaM vinaShTaM
vijRRimbhite.asminsakalaM vijRRimbhate || 169||
svapne.arthashUnye sRRijati svashaktyA
bhoktrAdivishvaM mana eva sarvam |
tathaiva jAgratyapi no visheShaH
tatsarvametanmanaso vijRRimbhaNam || 170||
suShuptikAle manasi pralIne
naivAsti ki~nchitsakalaprasiddheH |
ato manaHkalpita eva puMsaH
saMsAra etasya na vastuto.asti || 171||
vAyunA.a.anIyate meghaH punastenaiva nIyate | (pAThabhedaH - vAyunA nIyate meghaH punastenaiva lIyate)
manasA kalpyate bandho mokShastenaiva kalpyate || 172||
dehAdisarvaviShaye parikalpya rAgaM
badhnAti tena puruShaM pashuvadguNena |
vairasyamatra viShavat suvidhAya pashchAd
enaM vimochayati tanmana eva bandhAt || 173||
tasmAnmanaH kAraNamasya jantoH
bandhasya mokShasya cha vA vidhAne |
bandhasya heturmalinaM rajoguNaiH
mokShasya shuddhaM virajastamaskam || 174||
vivekavairAgyaguNAtirekA-
chChuddhatvamAsAdya mano vimuktyai |
bhavatyato buddhimato mumukSho-
stAbhyAM dRRiDhAbhyAM bhavitavyamagre || 175||
mano nAma mahAvyAghro viShayAraNyabhUmiShu |
charatyatra na gachChantu sAdhavo ye mumukShavaH || 176||
manaH prasUte viShayAnasheShAn
sthUlAtmanA sUkShmatayA cha bhoktuH |
sharIravarNAshramajAtibhedAn
guNakriyAhetuphalAni nityam || 177||
asa~NgachidrUpamamuM vimohya
dehendriyaprANaguNairnibaddhya |
ahammameti bhramayatyajasraM
manaH svakRRityeShu phalopabhuktiShu || 178||
adhyAsadoShAtpuruShasya saMsRRitiH (pAThabhedaH - adhyAsayogAt)
adhyAsabandhastvamunaiva kalpitaH |
rajastamodoShavato.avivekino
janmAdiduHkhasya nidAnametat || 179||
ataH prAhurmano.avidyAM paNDitAstattvadarshinaH |
yenaiva bhrAmyate vishvaM vAyunevAbhramaNDalam || 180||
tanmanaHshodhanaM kAryaM prayatnena mumukShuNA |
vishuddhe sati chaitasminmuktiH karaphalAyate || 181||
mokShaikasaktyA viShayeShu rAgaM
nirmUlya sannyasya cha sarvakarma |
sachChraddhayA yaH shravaNAdiniShTho
rajaHsvabhAvaM sa dhunoti buddheH || 182||
manomayo nApi bhavetparAtmA
hyAdyantavattvAtpariNAmibhAvAt |
duHkhAtmakatvAdviShayatvahetoH
draShTA hi dRRishyAtmatayA na dRRiShTaH || 183||
buddhirbuddhIndriyaiH sArdhaM savRRittiH kartRRilakShaNaH |
vij~nAnamayakoshaH syAtpuMsaH saMsArakAraNam || 184||
anuvrajachchitpratibimbashaktiH
vijnAnasanj~naH prakRRitervikAraH |
j~nAnakriyAvAnahamityajasraM
dehendriyAdiShvabhimanyate bhRRisham || 185||
anAdikAlo.ayamahaMsvabhAvo
jIvaH samastavyavahAravoDhA |
karoti karmANyapi pUrvavAsanaH (pAThabhedaH - karmANyanu)
puNyAnyapuNyAni cha tatphalAni || 186||
bhu~Nkte vichitrAsvapi yoniShu vraja-
nnAyAti niryAtyadha UrdhvameShaH |
asyaiva vij~nAnamayasya jAgrat-
svapnAdyavasthAH sukhaduHkhabhogaH || 187||
dehAdiniShThAshramadharmakarma-
guNAbhimAnaH satataM mameti |
vij~nAnakosho.ayamatiprakAshaH
prakRRiShTasAnnidhyavashAtparAtmanaH |
ato bhavatyeSha upAdhirasya
yadAtmadhIH saMsarati bhrameNa || 188||
yo.ayaM vijnAnamayaH prANeShu hRRidi sphuratyayaM jyotiH | (pAThabhedaH - sphuratsvayanjyotiH)
kUTasthaH sannAtmA kartA bhoktA bhavatyupAdhisthaH || 189||
svayaM parichChedamupetya buddheH
tAdAtmyadoSheNa paraM mRRiShAtmanaH |
sarvAtmakaH sannapi vIkShate svayaM
svataH pRRithaktvena mRRido ghaTAniva || 190||
upAdhisambandhavashAtparAtmA
hyupAdhidharmAnanubhAti tadguNaH | (pAThabhedaH - .apyupAdhi)
ayovikArAnavikArivahnivat
sadaikarUpo.api paraH svabhAvAt || 191||
shiShya uvAcha |
bhrameNApyanyathA vA.astu jIvabhAvaH parAtmanaH |
tadupAdheranAditvAnnAnAdernAsha iShyate || 192||
ato.asya jIvabhAvo.api nityA bhavati saMsRRitiH |
na nivarteta tanmokShaH kathaM me shrIguro vada || 193||
shrIgururuvAcha |
samyakpRRiShTaM tvayA vidvansAvadhAnena tachChRRiNu |
prAmANikI na bhavati bhrAntyA mohitakalpanA || 194||
bhrAntiM vinA tvasa~Ngasya niShkriyasya nirAkRRiteH |
na ghaTetArthasambandho nabhaso nIlatAdivat || 195||
svasya draShTurnirguNasyAkriyasya
pratyagbodhAnandarUpasya buddheH |
bhrAntyA prApto jIvabhAvo na satyo
mohApAye nAstyavastusvabhAvAt || 196||
yAvadbhrAntistAvadevAsya sattA
mithyAj~nAnojjRRimbhitasya pramAdAt |
rajjvAM sarpo bhrAntikAlIna eva
bhrAnternAshe naiva sarpo.api tadvat || 197|| (pAThabhedaH - sarpo.asti)
anAditvamavidyAyAH kAryasyApi tatheShyate |
utpannAyAM tu vidyAyAmAvidyakamanAdyapi || 198||
prabodhe svapnavatsarvaM sahamUlaM vinashyati |
anAdyapIdaM no nityaM prAgabhAva iva sphuTam || 199||
anAderapi vidhvaMsaH prAgabhAvasya vIkShitaH |
yadbuddhyupAdhisambandhAtparikalpitamAtmani || 200||
jIvatvaM na tato.anyastu svarUpeNa vilakShaNaH | (pAThabhedaH - tato.anyattu)
sambandhastvAtmano buddhyA mithyAj~nAnapuraHsaraH || 201|| (pAThabhedaH - sambandhaH svAtmano)
vinivRRittirbhavettasya samyagj~nAnena nAnyathA |
brahmAtmaikatvavijnAnaM samyagjnAnaM shrutermatam || 202||
tadAtmAnAtmanoH samyagvivekenaiva sidhyati |
tato vivekaH kartavyaH pratyagAtmasadAtmanoH || 203|| (pAThabhedaH - pratyagAtmAsadAtmanoH)
jalaM paNkavadatyantaM paNkApAye jalaM sphuTam | (pAThabhedaH - pa~NkavadaspaShTaM)
yathA bhAti tathAtmApi doShAbhAve sphuTaprabhaH || 204||
asannivRRittau tu sadAtmanA sphuTaM
pratItiretasya bhavetpratIchaH |
tato nirAsaH karaNIya eva
sadAtmanaH sAdhvahamAdivastunaH || 205|| (pAThabhedaH - asadAtmanaH)
ato nAyaM parAtmA syAdvij~nAnamayashabdabhAk |
vikAritvAjjaDatvAchcha parichChinnatvahetutaH |
dRRishyatvAdvyabhichAritvAnnAnityo nitya iShyate || 206||
AnandapratibimbachumbitatanurvRRittistamojRRimbhitA
syAdAnandamayaH priyAdiguNakaH sveShTArthalAbhodayaH |
puNyasyAnubhave vibhAti kRRitinAmAnandarUpaH svayaM
sarvo nandati yatra sAdhu tanubhRRinmAtraH prayatnaM vinA || 207|| (pAThabhedaH - bhUtvA nandati)
Anandamayakoshasya suShuptau sphUrtirutkaTA |
svapnajAgarayorIShadiShTasandarshanAdinA || 208||
naivAyamAnandamayaH parAtmA
sopAdhikatvAtprakRRitervikArAt |
kAryatvahetoH sukRRitakriyAyA
vikArasa~NghAtasamAhitatvAt || 209||
pa~nchAnAmapi koshAnAM niShedhe yuktitaH shruteH | (pAThabhedaH - yuktitaH kRRite)
tanniShedhAvadhi sAkShI bodharUpo.avashiShyate || 210|| (pAThabhedaH - tanniShedhAvadhiH)
yo.ayamAtmA svayanjyotiH panchakoshavilakShaNaH |
avasthAtrayasAkShI sannirvikAro nira~njanaH |
sadAnandaH sa vij~neyaH svAtmatvena vipashchitA || 211||
shiShya uvAcha |
mithyAtvena niShiddheShu kosheShveteShu pa~nchasu |
sarvAbhAvaM vinA ki~nchinna pashyAmyatra he guro |
vij~neyaM kimu vastvasti svAtmanA.a.atmavipashchitA || 212|| (pAThabhedaH - svAtmanAtra vipashchitA)
shrIgururuvAcha |
satyamuktaM tvayA vidvannipuNo.asi vichAraNe |
ahamAdivikArAste tadabhAvo.ayamapyanu || 213|| (pAThabhedaH - .ayamapyatha)
sarve yenAnubhUyante yaH svayaM nAnubhUyate |
tamAtmAnaM veditAraM viddhi buddhyA susUkShmayA || 214||
tatsAkShikaM bhavettattadyadyadyenAnubhUyate |
kasyApyananubhUtArthe sAkShitvaM nopayujyate || 215|| (pAThabhedaH - nopapadyate)
asau svasAkShiko bhAvo yataH svenAnubhUyate |
ataH paraM svayaM sAkShAtpratyagAtmA na chetaraH || 216||
jAgratsvapnasuShuptiShu sphuTataraM yo.asau samujjRRimbhate
pratyagrUpatayA sadAhamahamityantaH sphurannaikadhA | (pAThabhedaH - sphurannekadhA)
nAnAkAravikArabhAgina imAn pashyannahandhImukhAn (pAThabhedaH - bhAjina)
nityAnandachidAtmanA sphurati taM viddhi svametaM hRRidi || 217||
ghaTodake bimbitamarkabimba-
mAlokya mUDho ravimeva manyate |
tathA chidAbhAsamupAdhisaMsthaM
bhrAntyAhamityeva jaDo.abhimanyate || 218||
ghaTaM jalaM tadgatamarkabimbaM
vihAya sarvaM vinirIkShyate.arkaH | (pAThabhedaH - divi vIkShyate.arkaH)
taTastha etattritayAvabhAsakaH (pAThabhedaH - taTasthitaH tattri)
svayamprakAsho viduShA yathA tathA || 219||
dehaM dhiyaM chitpratibimbamevaM (pAThabhedaH - chitpratibimbametaM)
visRRijya buddhau nihitaM guhAyAm |
draShTAramAtmAnamakhaNDabodhaM
sarvaprakAshaM sadasadvilakShaNam || 220||
nityaM vibhuM sarvagataM susUkShmaM
antarbahiHshUnyamananyamAtmanaH |
vijnAya samyaNnijarUpametat
pumAn vipApmA virajo vimRRityuH || 221||
vishoka Anandaghano vipashchit
svayaM kutashchinna bibheti kashchit |
nAnyo.asti panthA bhavabandhamukteH
vinA svatattvAvagamaM mumukShoH || 222||
brahmAbhinnatvavij~nAnaM bhavamokShasya kAraNam |
yenAdvitIyamAnandaM brahma sampadyate budhaiH || 223|| (pAThabhedaH - sampadyate budhaH)
brahmabhUtastu saMsRRityai vidvAnnAvartate punaH |
vij~nAtavyamataH samyagbrahmAbhinnatvamAtmanaH || 224||
satyaM j~nAnamanantaM brahma vishuddhaM paraM svataHsiddham |
nityAnandaikarasaM pratyagabhinnaM nirantaraM jayati || 225||
sadidaM paramAdvaitaM svasmAdanyasya vastuno.abhAvAt |
na hyanyadasti ki~nchit samyak paramArthatattvabodhadashAyAm || 226|| (pAThabhedaH - paratattvabodhasudashAyAm)
yadidaM sakalaM vishvaM nAnArUpaM pratItamaj~nAnAt |
tatsarvaM brahmaiva pratyastAsheShabhAvanAdoSham || 227||
mRRitkAryabhUto.api mRRido na bhinnaH
kumbho.asti sarvatra tu mRRitsvarUpAt |
na kumbharUpaM pRRithagasti kumbhaH
kuto mRRiShA kalpitanAmamAtraH || 228||
kenApi mRRidbhinnatayA svarUpaM
ghaTasya sandarshayituM na shakyate |
ato ghaTaH kalpita eva mohA-
nmRRideva satyaM paramArthabhUtam || 229||
sadbrahmakAryaM sakalaM sadevaM (pAThabhedaH - sadaiva)
tanmAtrametanna tato.anyadasti | (pAThabhedaH - sanmAtrametanna)
astIti yo vakti na tasya moho
vinirgato nidritavatprajalpaH || 230||
brahmaivedaM vishvamityeva vANI
shrautI brUte.atharvaniShThA variShThA |
tasmAdetadbrahmamAtraM hi vishvaM
nAdhiShThAnAdbhinnatA.a.aropitasya || 231||
satyaM yadi syAjjagadetadAtmano.a
nantattvahAnirnigamApramANatA |
asatyavAditvamapIshituH syA-
nnaitattrayaM sAdhu hitaM mahAtmanAm || 232||
Ishvaro vastutattvaj~no na chAhaM teShvavasthitaH |
na cha matsthAni bhUtAnItyevameva vyachIklRRipat || 233|| (pAThabhedaH - vyachIkathat)
yadi satyaM bhavedvishvaM suShuptAvupalabhyatAm |
yannopalabhyate ki~nchidato.asatsvapnavanmRRiShA || 234||
ataH pRRitha~NnAsti jagatparAtmanaH
pRRithakpratItistu mRRiShA guNAdivat | guNAhivat
AropitasyAsti kimarthavattA.a-
dhiShThAnamAbhAti tathA bhrameNa || 235||
bhrAntasya yadyadbhramataH pratItaM
brahmaiva tattadrajataM hi shuktiH |
idantayA brahma sadaiva rUpyate (pAThabhedaH - sadeva)
tvAropitaM brahmaNi nAmamAtram || 236||
ataH paraM brahma sadadvitIyaM
vishuddhavijnAnaghanaM niranjanam |
prashAntamAdyantavihInamakriyaM
nirantarAnandarasasvarUpam || 237||
nirastamAyAkRRitasarvabhedaM
nityaM sukhaM niShkalamaprameyam | (pAThabhedaH - nityaM dhruvaM)
arUpamavyaktamanAkhyamavyayaM
jyotiH svayaM ki~nchididaM chakAsti || 238||
jnAtRRijneyaj~nAnashUnyamanantaM nirvikalpakam |
kevalAkhaNDachinmAtraM paraM tattvaM vidurbudhAH || 239||
aheyamanupAdeyaM manovAchAmagocharam |
aprameyamanAdyantaM brahma pUrNamahaM mahaH || 240|| (pAThabhedaH - pUrNaM mahanmahaH)
tattvampadAbhyAmabhidhIyamAnayoH
brahmAtmanoH shodhitayoryadIttham | (pAThabhedaH - shodhitayoryadittham)
shrutyA tayostattvamasIti samyag
ekatvameva pratipAdyate muhuH || 241-
ekyaM tayorlakShitayorna vAchyayoH
nigadyate.anyonyaviruddhadharmiNoH |
khadyotabhAnvoriva rAjabhRRityayoH
kUpAmburAshyoH paramANumervoH || 242||
tayorvirodho.ayamupAdhikalpito
na vAstavaH kashchidupAdhireShaH |
Ishasya mAyA mahadAdikAraNaM
jIvasya kAryaM shaRRiNu panchakosham || 243|| (pAThabhedaH - panchakoshAH)
etAvupAdhI parajIvayostayoH
samya~NnirAse na paro na jIvaH |
rAjyaM narendrasya bhaTasya kheTak-
stayorapohe na bhaTo na rAjA || 244||
athAta Adesha iti shrutiH svayaM
niShedhati brahmaNi kalpitaM dvayam |
shrutipramANAnugRRihItabodhA- (pAThabhedaH - pramANAnugRRihItayuktyA)
ttayornirAsaH karaNIya eva || 245||
nedaM nedaM kalpitatvAnna satyaM
rajjudRRiShTavyAlavatsvapnavachcha | (pAThabhedaH - rajjau)
itthaM dRRishyaM sAdhuyuktyA vyapohya
j~neyaH pashchAdekabhAvastayoryaH || 246||
tatastu tau lakShaNayA sulakShyau
tayorakhaNDaikarasatvasiddhaye |
nAlaM jahatyA na tathA.ajahatyA
kintUbhayArthAtmikayaiva bhAvyam || 247|| (pAThabhedaH - bhayArthaikatayaiva)
sa devadatto.ayamitIha chaikatA
viruddhadharmAMshamapAsya kathyate |
yathA tathA tattvamasItivAkye
viruddhadharmAnubhayatra hitvA || 248||
saMlakShya chinmAtratayA sadAtmanoH
akhaNDabhAvaH parichIyate budhaiH |
evaM mahAvAkyashatena kathyate
brahmAtmanoraikyamakhaNDabhAvaH || 249||
asthUlamityetadasannirasya
siddhaM svato vyomavadapratarkyam |
ato mRRiShAmAtramidaM pratItaM
jahIhi yatsvAtmatayA gRRihItam |
brahmAhamityeva vishuddhabuddhyA
viddhi svamAtmAnamakhaNDabodham || 250||
mRRitkAryaM sakalaM ghaTAdi satataM mRRinmAtramevAhitaM (pAThabhedaH - mRRinmAtramevAbhitaH)
tadvatsajjanitaM sadAtmakamidaM sanmAtramevAkhilam |
yasmAnnAsti sataH paraM kimapi tatsatyaM sa AtmA svayaM
tasmAttattvamasi prashAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 251||
nidrAkalpitadeshakAlaviShayaj~nAtrAdi sarvaM yathA
mithyA tadvadihApi jAgrati jagatsvAj~nAnakAryatvataH |
yasmAdevamidaM sharIrakaraNaprANAhamAdyapyasat
tasmAttattvamasi prashAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 252||
yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)
tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |
svapne naShTaM svapnavishvaM vichitraM
svasmAdbhinnaM kinnu dRRiShTaM prabodhe || 253||
jAtinItikulagotradUragaM
nAmarUpaguNadoShavarjitam |
deshakAlaviShayAtivarti yad
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 254||
yatparaM sakalavAgagocharaM
gocharaM vimalabodhachakShuShaH |
shuddhachidghanamanAdi vastu yad
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 255||
ShaDbhirUrmibhirayogi yogihRRid-
bhAvitaM na karaNairvibhAvitam |
buddhyavedyamanavadyamasti yad (pAThabhedaH - bhUti yad)
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 256||
bhrAntikalpitajagatkalAshrayaM
svAshrayaM cha sadasadvilakShaNam |
niShkalaM nirupamAnavaddhi yad (pAThabhedaH - nirupamAnamRRiddhimat)
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 257||
janmavRRiddhipariNatyapakShaya-
vyAdhinAshanavihInamavyayam |
vishvasRRiShTyavavighAtakAraNaM (pAThabhedaH - vanaghAtakAraNaM)
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 258||
astabhedamanapAstalakShaNaM
nistara~NgajalarAshinishchalam |
nityamuktamavibhaktamUrti yad
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 259||
ekameva sadanekakAraNaM
kAraNAntaranirAsyakAraNam | (pAThabhedaH - sakAraNam)
kAryakAraNavilakShaNaM svayaM
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 260||
nirvikalpakamanalpamakSharaM
yatkSharAkSharavilakShaNaM param |
nityamavyayasukhaM nira~njanaM
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 261||
yadvibhAti sadanekadhA bhramA-
nnAmarUpaguNavikriyAtmanA |
hemavatsvayamavikriyaM sadA
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 262||
yachchakAstyanaparaM parAtparaM
pratyagekarasamAtmalakShaNam |
satyachitsukhamanantamavyayaM
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 263||
uktamarthamimamAtmani svayaM
bhAvayetprathitayuktibhirdhiyA | (pAThabhedaH - bhAvaya prathita)
saMshayAdirahitaM karAmbuvat
tena tattvanigamo bhaviShyati || 264||
sambodhamAtraM parishuddhatattvaM (pAThabhedaH - svaM bodhamAtraM)
vijnAya saNghe nRRipavachcha sainye |
tadAshrayaH svAtmani sarvadA sthito (pAThabhedaH - tadAtmanaivAtmani)
vilApaya brahmaNi vishvajAtam || 265|| (pAThabhedaH - dRRishyajAtam)
buddhau guhAyAM sadasadvilakShaNaM
brahmAsti satyaM paramadvitIyam |
tadAtmanA yo.atra vasedguhAyAM
punarna tasyA~NgaguhApraveshaH || 266||
j~nAte vastunyapi balavatI vAsanA.anAdireShA
kartA bhoktApyahamiti dRRiDhA yA.asya saMsArahetuH |
pratyagdRRiShTyA.a.atmani nivasatA sApaneyA prayatnA-
nmuktiM prAhustadiha munayo vAsanAtAnavaM yat || 267||
ahaM mameti yo bhAvo dehAkShAdAvanAtmani |
adhyAso.ayaM nirastavyo viduShA svAtmaniShThayA || 268||
j~nAtvA svaM pratyagAtmAnaM buddhitadvRRittisAkShiNam |
so.ahamityeva sadvRRittyA.anAtmanyAtmamatiM jahi || 269||
lokAnuvartanaM tyaktvA tyaktvA dehAnuvartanam |
shAstrAnuvartanaM tyaktvA svAdhyAsApanayaM kuru || 270||
lokavAsanayA jantoH shAstravAsanayApi cha |
dehavAsanayA j~nAnaM yathAvannaiva jAyate || 271
saMsArakArAgRRihamokShamichCho-
rayomayaM pAdanibandhashaRRi~Nkhalam | (pAThabhedaH - nibaddha)
vadanti tajj~nAH paTu vAsanAtrayaM
yo.asmAdvimuktaH samupaiti muktim || 272||
jalAdisaMsargavashAtprabhUta- (pAThabhedaH - jalAdisamparkavashAt)
durgandhadhUtA.agarudivyavAsanA |
sa~NgharShaNenaiva vibhAti samya-
gvidhUyamAne sati bAhyagandhe || 273||
antaHshritAnantadurantavAsanA-
dhUlIviliptA paramAtmavAsanA |
prajnAtisaNgharShaNato vishuddhA
pratIyate chandanagandhavat sphuTam || 274|| (pAThabhedaH - sphuTA)
anAtmavAsanAjAlaistirobhUtAtmavAsanA |
nityAtmaniShThayA teShAM nAshe bhAti svayaM sphuTam || 275|| (pAThabhedaH - sphuTA)
yathA yathA pratyagavasthitaM manaH
tathA tathA mu~nchati bAhyavAsanAm | (pAThabhedaH - bAhyavAsanAH)
niHsheShamokShe sati vAsanAnAM
AtmAnubhUtiH pratibandhashUnyA || 276||
svAtmanyeva sadA sthitvA mano nashyati yoginaH | (pAThabhedaH - sthityA)
vAsanAnAM kShayashchAtaH svAdhyAsApanayaM kuru || 277||
tamo dvAbhyAM rajaH sattvAtsattvaM shuddhena nashyati |
tasmAtsattvamavaShTabhya svAdhyAsApanayaM kuru || 278||
prArabdhaM puShyati vapuriti nishchitya nishchalaH |
dhairyamAlambya yatnena svAdhyAsApanayaM kuru || 279||
nAhaM jIvaH paraM brahmetyatadvyAvRRittipUrvakam |
vAsanAvegataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 280||
shrutyA yuktyA svAnubhUtyA j~nAtvA sArvAtmyamAtmanaH |
kvachidAbhAsataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 281||
anAdAnavisargAbhyAmIShannAsti kriyA muneH | (pAThabhedaH - annAdAnavisargA)
tadekaniShThayA nityaM svAdhyAsApanayaM kuru || 282||
tattvamasyAdivAkyotthabrahmAtmaikatvabodhataH |
brahmaNyAtmatvadArDhyAya svAdhyAsApanayaM kuru || 283||
ahambhAvasya dehe.asminniHsheShavilayAvadhi |
sAvadhAnena yuktAtmA svAdhyAsApanayaM kuru || 284||
pratItirjIvajagatoH svapnavadbhAti yAvatA |
tAvannirantaraM vidvansvAdhyAsApanayaM kuru || 285||
nidrAyA lokavArtAyAH shabdAderapi vismRRiteH |
kvachinnAvasaraM dattvA chintayAtmAnamAtmani || 286||
mAtApitrormalodbhUtaM malamAMsamayaM vapuH |
tyaktvA chANDAlavaddUraM brahmIbhUya kRRitI bhava || 287||
ghaTAkAshaM mahAkAsha ivAtmAnaM parAtmani |
vilApyAkhaNDabhAvena tUShNI bhava sadA mune || 288|| (pAThabhedaH - tUShNIM)
svaprakAshamadhiShThAnaM svayambhUya sadAtmanA |
brahmANDamapi piNDANDaM tyajyatAM malabhANDavat || 289||
chidAtmani sadAnande dehArUDhAmahandhiyam |
niveshya li~NgamutsRRijya kevalo bhava sarvadA || 290||
yatraiSha jagadAbhAso darpaNAntaH puraM yathA |
tadbrahmAhamiti j~nAtvA kRRitakRRityo bhaviShyasi || 291||
yatsatyabhUtaM nijarUpamAdyaM
chidadvayAnandamarUpamakriyam |
tadetya mithyAvapurutsRRijeta (pAThabhedaH - sRRijaita)
shailUShavadveShamupAttamAtmanaH || 292||
sarvAtmanA dRRishyamidaM mRRiShaiva
naivAhamarthaH kShaNikatvadarshanAt |
jAnAmyahaM sarvamiti pratItiH
kuto.ahamAdeH kShaNikasya sidhyet || 293||
ahampadArthastvahamAdisAkShI
nityaM suShuptAvapi bhAvadarshanAt |
brUte hyajo nitya iti shrutiH svayaM
tatpratyagAtmA sadasadvilakShaNaH || 294||
vikAriNAM sarvavikAravettA
nityAvikAro bhavituM samarhati | (pAThabhedaH - nityo.avikAro)
manorathasvapnasuShuptiShu sphuTaM
punaH punardRRiShTamasattvametayoH || 295||
ato.abhimAnaM tyaja mAMsapiNDe
piNDAbhimAninyapi buddhikalpite |
kAlatrayAbAdhyamakhaNDabodhaM
j~nAtvA svamAtmAnamupaihi shAntim || 296||
tyajAbhimAnaM kulagotranAma-
rUpAshrameShvArdrashavAshriteShu |
li~Ngasya dharmAnapi kartRRitAdIM-
styaktvA bhavAkhaNDasukhasvarUpaH || 297||
santyanye pratibandhAH puMsaH saMsArahetavo dRRiShTAH |
teShAmevaM mUlaM prathamavikAro bhavatyaha~NkAraH || 298|| (pAThabhedaH - teShAmeShAM)
yAvatsyAtsvasya sambandho.aha~NkAreNa durAtmanA |
tAvanna leshamAtrApi muktivArtA vilakShaNA || 299||
aha~NkAragrahAnmuktaH svarUpamupapadyate |
chandravadvimalaH pUrNaH sadAnandaH svayamprabhaH || 300||
yo vA pure so.ahamiti pratIto (pAThabhedaH - puraiSho.ahamiti)
buddhyA praklRRiptastamasA.atimUDhayA | (pAThabhedaH - buddhyA.aviviktastamasA)
tasyaiva niHsheShatayA vinAshe
brahmAtmabhAvaH pratibandhashUnyaH || 301||
brahmAnandanidhirmahAbalavatA.aha~NkAraghorAhinA
saMveShTyAtmani rakShyate guNamayaishchaNDestribhirmastakaiH (pAThabhedaH - chaNDai)
vij~nAnAkhyamahAsinA shrutimatA vichChidya shIrShatrayaM (pAThabhedaH - dyutimatA)
nirmUlyAhimimaM nidhiM sukhakaraM dhIro.anubhoktu~NkShamaH || 302||
yAvadvA yatki~nchidviShadoShasphUrtirasti cheddehe |
kathamArogyAya bhavettadvadahantApi yogino muktyai || 303||
ahamo.atyantanivRRittyA tatkRRitanAnAvikalpasaMhRRityA |
pratyaktattvavivekAdidamahamasmIti vindate tattvam || 304|| (pAThabhedaH - vivekAdayam)
ahaNkAre kartaryahamiti matiM muncha sahasA (pAThabhedaH - aha~Nkartaryasminnahamiti)
vikArAtmanyAtmapratiphalajuShi svasthitimuShi |
yadadhyAsAtprAptA janimRRitijarAduHkhabahulA
pratIchashchinmUrtestava sukhatanoH saMsRRitiriyam || 305||
sadaikarUpasya chidAtmano vibho-
rAnandamUrteranavadyakIrteH |
naivAnyathA kvApyavikAriNaste
vinAhamadhyAsamamuShya saMsRRitiH || 306||
tasmAdaha~NkAramimaM svashatruM
bhokturgale kaNTakavatpratItam |
vichChidya vij~nAnamahAsinA sphuTaM
bhu~NkShvAtmasAmrAjyasukhaM yatheShTam || 307||
tato.ahamAdervinivartya vRRittiM
santyaktarAgaH paramArthalAbhAt |
tUShNIM samAssvAtmasukhAnubhUtyA
pUrNAtmanA brahmaNi nirvikalpaH || 308||
samUlakRRitto.api mahAnahaM punaH
vyullekhitaH syAdyadi chetasA kShaNam |
sa~njIvya vikShepashataM karoti
nabhasvatA prAvRRiShi vArido yathA || 309||
nigRRihya shatrorahamo.avakAshaH
kvachinna deyo viShayAnuchintayA |
sa eva sa~njIvanaheturasya
prakShINajambIratarorivAmbu || 310||
dehAtmanA saMsthita eva kAmI
vilakShaNaH kAmayitA kathaM syAt |
ato.arthasandhAnaparatvameva
bhedaprasaktyA bhavabandhahetuH || 311||
kAryapravardhanAdbIjapravRRiddhiH paridRRishyate |
kAryanAshAdbIjanAshastasmAtkAryaM nirodhayet || 312||
vAsanAvRRiddhitaH kAryaM kAryavRRiddhyA cha vAsanA |
vardhate sarvathA puMsaH saMsAro na nivartate || 313||
saMsArabandhavichChittyai tad dvayaM pradahedyatiH |
vAsanAvRRiddhiretAbhyAM chintayA kriyayA bahiH || 314|| (pAThabhedaH - vAsanA preryate hyantaH)
tAbhyAM pravardhamAnA sA sUte saMsRRitimAtmanaH |
trayANAM cha kShayopAyaH sarvAvasthAsu sarvadA || 315||
sarvatra sarvataH sarvabrahmamAtrAvalokanaiH | (pAThabhedaH - mAtrAvalokanam)
sadbhAvavAsanAdArDhyAttattrayaM layamashnute || 316||
kriyAnAshe bhavechchintAnAsho.asmAdvAsanAkShayaH |
vAsanAprakShayo mokShaH sA jIvanmuktiriShyate || 317|| (pAThabhedaH - sa)
sadvAsanAsphUrtivijRRimbhaNe sati
hyasau vilInApyahamAdivAsanA | (pAThabhedaH - vilInA tvahamAdivAsanA)
atiprakRRiShTApyaruNaprabhAyAM
vilIyate sAdhu yathA tamisrA || 318||
tamastamaHkAryamanarthajAlaM
na dRRishyate satyudite dineshe |
tathA.advayAnandarasAnubhUtau
naivAsti bandho na cha duHkhagandhaH || 319||
dRRishyaM pratItaM pravilApayansan (pAThabhedaH - pravilApayansvayaM)
sanmAtramAnandaghanaM vibhAvayan |
samAhitaH sanbahirantaraM vA
kAlaM nayethAH sati karmabandhe || 320||
pramAdo brahmaniShThAyAM na kartavyaH kadAchana |
pramAdo mRRityurityAha bhagavAnbrahmaNaH sutaH || 321||
na pramAdAdanartho.anyo j~nAninaH svasvarUpataH |
tato mohastato.ahandhIstato bandhastato vyathA || 322||
viShayAbhimukhaM dRRiShTvA vidvAMsamapi vismRRitiH |
vikShepayati dhIdoShairyoShA jAramiva priyam || 323||
yathApakRRiShTaM shaivAlaM kShaNamAtraM na tiShThati |
AvRRiNoti tathA mAyA prAjnaM vApi parANmukham || 324||
lakShyachyutaM chedyadi chittamIShad
bahirmukhaM sannipatettatastataH |
pramAdataH prachyutakelikandukaH
sopAnapa~Nktau patito yathA tathA || 325||
viShayeShvAvishachchetaH sa~Nkalpayati tadguNAn |
samyaksa~NkalpanAtkAmaH kAmAtpuMsaH pravartanam || 326||
ataH pramAdAnna paro.asti mRRityuH
vivekino brahmavidaH samAdhau |
samAhitaH siddhimupaiti samyak
samAhitAtmA bhava sAvadhAnaH || 327||
tataH svarUpavibhraMsho vibhraShTastu patatyadhaH |
patitasya vinA nAshaM punarnAroha IkShyate || 328||
sa~NkalpaM varjayettasmAtsarvAnarthasya kAraNam |
apathyAni hi vastUni vyAdhigrasto yathotsRRije |
jIvato yasya kaivalyaM videhe sa cha kevalaH |
yatki~nchit pashyato bhedaM bhayaM brUte yajuHshrutiH || 329||
yadA kadA vApi vipashchideSha
brahmaNyanante.apyaNumAtrabhedam |
pashyatyathAmuShya bhayaM tadaiva
yadvIkShitaM bhinnatayA pramAdAt || 330|| (pAThabhedaH - yadIkShitaM)
shrutismRRitinyAyashatairniShiddhe
dRRishye.atra yaH svAtmamatiM karoti |
upaiti duHkhopari duHkhajAtaM
niShiddhakartA sa malimlucho yathA || 331||
satyAbhisandhAnarato vimukto
mahattvamAtmIyamupaiti nityam |
mithyAbhisandhAnaratastu nashyed
dRRiShTaM tadetadyadachaurachaurayoH || 332|| (pAThabhedaH - chorachorayoH)
yatirasadanusandhiM bandhahetuM vihAya
svayamayamahamasmItyAtmadRRiShTyaiva tiShThet
sukhayati nanu niShThA brahmaNi svAnubhUtyA
harati paramavidyAkAryaduHkhaM pratItam || 333||
bAhyAnusandhiH parivardhayetphalaM (pAThabhedaH - bAhyAbhisandhiH)
durvAsanAmeva tatastato.adhikAm |
j~nAtvA vivekaiH parihRRitya bAhyaM
svAtmAnusandhiM vidadhIta nityam || 334||
bAhye niruddhe manasaH prasannatA
manaHprasAde paramAtmadarshanam |
tasminsudRRiShTe bhavabandhanAsho
bahirnirodhaH padavI vimukteH || 335||
kaH paNDitaH sansadasadvivekI
shrutipramANaH paramArthadarshI |
jAnanhi kuryAdasato.avalambaM
svapAtahetoH shishuvanmumukShuH || 336||
dehAdisaMsaktimato na muktiH
muktasya dehAdyabhimatyabhAvaH |
suptasya no jAgaraNaM na jAgrataH
svapnastayorbhinnaguNAshrayatvAt || 337||
antarbahiH svaM sthiraja~NgameShu
jnAtvA.a.atmanAdhAratayA vilokya | (pAThabhedaH - jnAnAtman)
tyaktAkhilopAdhirakhaNDarUpaH
pUrNAtmanA yaH sthita eSha muktaH || 338||
sarvAtmanA bandhavimuktihetuH
sarvAtmabhAvAnna paro.asti kashchit |
dRRishyAgrahe satyupapadyate.asau
sarvAtmabhAvo.asya sadAtmaniShThayA || 339||
dRRishyasyAgrahaNaM kathaM nu ghaTate dehAtmanA tiShThato
bAhyArthAnubhavaprasaktamanasastattatkriyAM kurvataH |
sannyastAkhiladharmakarmaviShayairnityAtmaniShThAparaiH
tattvaj~naiH karaNIyamAtmani sadAnandechChubhiryatnataH || 340||
sarvAtmasiddhaye bhikShoH kRRitashravaNakarmaNaH | (pAThabhedaH - sArvAtmya)
samAdhiM vidadhAtyeShA shAnto dAnta iti shrutiH || 341||
ArUDhashakterahamo vinAshaH
kartunna shakya sahasApi paNDitaiH | (pAThabhedaH - kartuM na)
ye nirvikalpAkhyasamAdhinishchalAH
tAnantarA.anantabhavA hi vAsanAH || 342||
ahambuddhyaiva mohinyA yojayitvA.a.avRRiterbalAt |
vikShepashaktiH puruShaM vikShepayati tadguNaiH || 343||
vikShepashaktivijayo viShamo vidhAtuM
niHsheShamAvaraNashaktinivRRittyabhAve |
dRRigdRRishyayoH sphuTapayojalavadvibhAge
nashyettadAvaraNamAtmani cha svabhAvAt |
niHsaMshayena bhavati pratibandhashUnyo
vikShepaNaM na hi tadA yadi chenmRRiShArthe || 344|| (pAThabhedaH - nikShepaNaM)
samyagvivekaH sphuTabodhajanyo
vibhajya dRRigdRRishyapadArthatattvam |
Chinatti mAyAkRRitamohabandhaM
yasmAdvimuktastu punarna saMsRRitiH || 345|| (pAThabhedaH - vimuktasya)
parAvaraikatvavivekavahniH
dahatyavidyAgahanaM hyasheSham |
kiM syAtpunaH saMsaraNasya bIjaM
advaitabhAvaM samupeyuSho.asya || 346||
AvaraNasya nivRRittirbhavati hi samyakpadArthadarshanataH |
mithyAj~nAnavinAshastadvikShepajanitaduHkhanivRRittiH || 347||
etattritayaM dRRiShTaM samyagrajjusvarUpavij~nAnAt |
tasmAdvastusatattvaM j~nAtavyaM bandhamuktaye viduShA || 348||
ayo.agniyogAdiva satsamanvayAn
mAtrAdirUpeNa vijRRimbhate dhIH |
tatkAryametaddvitayaM yato mRRiShA (pAThabhedaH - tatkAryameva tritayaM)
dRRiShTaM bhramasvapnamanoratheShu || 349||
tato vikArAH prakRRiterahammukhA
dehAvasAnA viShayAshcha sarve |
kShaNe.anyathAbhAvitayA hyamIShA- (pAThabhedaH - bhAvina eSha AtmA)
masattvamAtmA tu kadApi nAnyathA || 350|| (pAThabhedaH - masattvamAtmA tu kadApi)
nityAdvayAkhaNDachidekarUpo
buddhyAdisAkShI sadasadvilakShaNaH |
ahampadapratyayalakShitArthaH
pratyak sadAnandaghanaH parAtmA || 351||
itthaM vipashchitsadasadvibhajya
nishchitya tattvaM nijabodhadRRiShTyA |
j~nAtvA svamAtmAnamakhaNDabodhaM
tebhyo vimuktaH svayameva shAmyati || 352||
aj~nAnahRRidayagrantherniHsheShavilayastadA |
samAdhinA.avikalpena yadA.advaitAtmadarshanam || 353||
tvamahamidamitIyaM kalpanA buddhidoShAt
prabhavati paramAtmanyadvaye nirvisheShe |
pravilasati samAdhAvasya sarvo vikalpo
vilayanamupagachChedvastutattvAvadhRRityA || 354||
shAnto dAntaH paramuparataH kShAntiyuktaH samAdhiM
kurvannityaM kalayati yatiH svasya sarvAtmabhAvam |
tenAvidyAtimirajanitAnsAdhu dagdhvA vikalpAn
brahmAkRRityA nivasati sukhaM niShkriyo nirvikalpaH || 355||
samAhitA ye pravilApya bAhyaM
shrotrAdi chetaH svamahaM chidAtmani |
ta eva muktA bhavapAshabandhaiH
nAnye tu pArokShyakathAbhidhAyinaH || 356||
upAdhibhedAtsvayameva bhidyate (pAThabhedaH - yogAtsvayameva)
chopAdhyapohe svayameva kevalaH |
tasmAdupAdhervilayAya vidvAn
vasetsadA.akalpasamAdhiniShThayA || 357||
sati sakto naro yAti sadbhAvaM hyekaniShThayA |
kITako bhramaraM dhyAyan bhramaratvAya kalpate || 358||
kriyAntarAsaktimapAsya kITako
dhyAyannalitvaM hyalibhAvamRRichChati | (pAThabhedaH - dhyAyanyathAliM)
tathaiva yogI paramAtmatattvaM
dhyAtvA samAyAti tadekaniShThayA || 359||
atIva sUkShmaM paramAtmatattvaM
na sthUladRRiShTyA pratipattumarhati |
samAdhinAtyantasusUkShmavRRittyA
j~nAtavyamAryairatishuddhabuddhibhiH || 360||
yathA suvarNaM puTapAkashodhitaM
tyaktvA malaM svAtmaguNaM samRRichChati |
tathA manaH sattvarajastamomalaM
dhyAnena santyajya sameti tattvam || 361||
nirantarAbhyAsavashAttaditthaM
pakvaM mano brahmaNi lIyate yadA |
tadA samAdhiH savikalpavarjitaH (pAThabhedaH - sa vikalpavarjitaH)
svato.advayAnandarasAnubhAvakaH || 362||
samAdhinA.anena samastavAsanA-
granthervinAsho.akhilakarmanAshaH |
antarbahiH sarvata eva sarvadA
svarUpavisphUrtirayatnataH syAt || 363||
shruteH shataguNaM vidyAnmananaM mananAdapi |
nididhyAsaM lakShaguNamanantaM nirvikalpakam || 364||
nirvikalpakasamAdhinA sphuTaM
brahmatattvamavagamyate dhruvam |
nAnyathA chalatayA manogateH
pratyayAntaravimishritaM bhavet || 365||
ataH samAdhatsva yatendriyaH san
nirantaraM shAntamanAH pratIchi |
vidhvaMsaya dhvAntamanAdyavidyayA
kRRitaM sadekatvavilokanena || 366||
yogasya prathamadvAraM vA~Nnirodho.aparigrahaH | (pAThabhedaH - prathamaM dvAraM)
nirAshA cha nirIhA cha nityamekAntashIlatA || 367||
ekAntasthitirindriyoparamaNe heturdamashchetasaH
saMrodhe karaNaM shamena vilayaM yAyAdahaMvAsanA |
tenAnandarasAnubhUtirachalA brAhmI sadA yoginaH
tasmAchchittanirodha eva satataM kAryaH prayatno muneH || 368|| prayatnAnmuneH
vAchaM niyachChAtmani taM niyachCha
buddhau dhiyaM yachCha cha buddhisAkShiNi |
taM chApi pUrNAtmani nirvikalpe
vilApya shAntiM paramAM bhajasva || 369||
dehaprANendriyamanobuddhyAdibhirupAdhibhiH |
yairyairvRRitteHsamAyogastattadbhAvo.asya yoginaH || 370||
tannivRRittyA muneH samyak sarvoparamaNaM sukham |
sandRRishyate sadAnandarasAnubhavaviplavaH || 371||
antastyAgo bahistyAgo viraktasyaiva yujyate |
tyajatyantarbahiHsa~NgaM viraktastu mumukShayA || 372||
bahistu viShayaiH saNgaM tathAntarahamAdibhiH | (pAThabhedaH - saNgaH)
virakta eva shaknoti tyaktuM brahmaNi niShThitaH || 373||
vairAgyabodhau puruShasya pakShivat
pakShau vijAnIhi vichakShaNa tvam |
vimuktisaudhAgralatAdhirohaNaM
tAbhyAM vinA nAnyatareNa sidhyati || 374||
atyantavairAgyavataH samAdhiH
samAhitasyaiva dRRiDhaprabodhaH |
prabuddhatattvasya hi bandhamuktiH
muktAtmano nityasukhAnubhUtiH || 375||
vairAgyAnna paraM sukhasya janakaM pashyAmi vashyAtmanaH
tachchechChuddhatarAtmabodhasahitaM svArAjyasAmrAjyadhuk |
etaddvAramajasramuktiyuvateryasmAttvamasmAtparaM
sarvatrAspRRihayA sadAtmani sadA praj~nAM kuru shreyase || 376||
AshAM Chinddhi viShopameShu viShayeShveShaiva mRRityoH kRRiti- (pAThabhedaH - mRRityoH sRRiti)
styaktvA jAtikulAshrameShvabhimatiM mu~nchAtidUrAtkriyAH |
dehAdAvasati tyajAtmadhiShaNAM praj~nAM kuruShvAtmani
tvaM draShTAsyamano.asi nirdvayaparaM brahmAsi yadvastutaH || 377|| (pAThabhedaH - draShTAsyamalo)
lakShye brahmaNi mAnasaM dRRiDhataraM saMsthApya bAhyendriyaM
svasthAne viniveshya nishchalatanushchopekShya dehasthitim |
brahmAtmaikyamupetya tanmayatayA chAkhaNDavRRittyA.anishaM
brahmAnandarasaM pibAtmani mudA shUnyaiH kimanyairbhRRisham || 378|| (pAThabhedaH - kimanyairbhramaiH)
anAtmachintanaM tyaktvA kashmalaM duHkhakAraNam |
chintayAtmAnamAnandarUpaM yanmuktikAraNam || 379||
eSha svaya~njyotirasheShasAkShI
vijnAnakosho vilasatyajasram | vijnAnakoshe
lakShyaM vidhAyainamasadvilakShaNa-
makhaNDavRRittyA.a.atmatayA.anubhAvaya || 380||
etamachChinnayA vRRittyA pratyayAntarashUnyayA |
ullekhayanvijAnIyAtsvasvarUpatayA sphuTam || 381||
atrAtmatvaM dRRiDhIkurvannahamAdiShu santyajan |
udAsInatayA teShu tiShThetsphuTaghaTAdivat || 382|| (pAThabhedaH - tiShThedghaTapaTAdivat)
vishuddhamantaHkaraNaM svarUpe
niveshya sAkShiNyavabodhamAtre |
shanaiH shanairnishchalatAmupAnayan
pUrNaM svamevAnuvilokayettataH || 383|| (pAThabhedaH - pUrNatvamevAnu)
dehendriyaprANamano.ahamAdibhiH
svAj~nAnaklRRiptairakhilairupAdhibhiH |
vimuktamAtmAnamakhaNDarUpaM
pUrNaM mahAkAshamivAvalokayet || 384||
ghaTakalashakusUlasUchimukhyaiH
gaganamupAdhishatairvimuktamekam |
bhavati na vividhaM tathaiva shuddhaM
paramahamAdivimuktamekameva || 385||
brahmAdistambaparyantA mRRiShAmAtrA upAdhayaH | (pAThabhedaH - brahmAdyAH stamba)
tataH pUrNaM svamAtmAnaM pashyedekAtmanA sthitam || 386||
yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)
tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |
bhrAnternAshe bhAti dRRiShTAhitattvaM (pAThabhedaH - bhrAntidRRiShTA)
rajjustadvadvishvamAtmasvarUpam || 387||
svayaM brahmA svayaM viShNuH svayamindraH svayaM shivaH |
svayaM vishvamidaM sarvaM svasmAdanyanna ki~nchana || 388||
antaH svayaM chApi bahiH svayaM cha
svayaM purastAt svayameva pashchAt |
svayaM hyAvAchyAM svayamapyudIchyAM (pAThabhedaH - hyavAchyAM)
tathopariShTAtsvayamapyadhastAt || 389||
tara~NgaphenabhramabudbudAdi
sarvaM svarUpeNa jalaM yathA tathA |
chideva dehAdyahamantametat
sarvaM chidevaikarasaM vishuddham || 390||
sadevedaM sarvaM jagadavagataM vA~NmanasayoH
sato.anyannAstyeva prakRRitiparasImni sthitavataH |
pRRithak kiM mRRitsnAyAH kalashaghaTakumbhAdyavagataM
vadatyeSha bhrAntastvamahamiti mAyAmadirayA || 391||
kriyAsamabhihAreNa yatra nAnyaditi shrutiH |
bravIti dvaitarAhityaM mithyAdhyAsanivRRittaye || 392||
AkAshavannirmalanirvikalpaM (pAThabhedaH - nirvikalpa)
niHsImaniHspandananirvikAram |
antarbahiHshUnyamananyamadvayaM
svayaM paraM brahma kimasti bodhyam || 393||
vaktavyaM kimu vidyate.atra bahudhA brahmaiva jIvaH svayaM
brahmaitajjagadAtataM nu sakalaM brahmAdvitIyaM shrutiH | (pAThabhedaH - jagadAparANu sakalaM)
brahmaivAhamiti prabuddhamatayaH santyaktabAhyAH sphuTaM
brahmIbhUya vasanti santatachidAnandAtmanaitaddhruvam || 394|| (pAThabhedaH - AnandAtmanaiva dhruvam)
jahi malamayakoshe.ahandhiyotthApitAshAM
prasabhamanilakalpe li~Ngadehe.api pashchAt |
nigamagaditakIrtiM nityamAnandamUrtiM
svayamiti parichIya brahmarUpeNa tiShTha || 395||
shavAkAraM yAvadbhajati manujastAvadashuchiH
parebhyaH syAtklesho jananamaraNavyAdhinilayaH | (pAThabhedaH - vyAdhinirayAH)
yadAtmAnaM shuddhaM kalayati shivAkAramachalam
tadA tebhyo mukto bhavati hi tadAha shrutirapi || 396||
svAtmanyAropitAsheShAbhAsavastunirAsataH |
svayameva paraM brahma pUrNamadvayamakriyam || 397||
samAhitAyAM sati chittavRRittau
parAtmani brahmaNi nirvikalpe |
na dRRishyate kashchidayaM vikalpaH
prajalpamAtraH parishiShyate yataH || 398|| (pAThabhedaH - tataH)
asatkalpo vikalpo.ayaM vishvamityekavastuni |
nirvikAre nirAkAre nirvisheShe bhidA kutaH || 399||
draShTudarshanadRRishyAdibhAvashUnyaikavastuni | (pAThabhedaH - draShTRRidarshana)
nirvikAre nirAkAre nirvisheShe bhidA kutaH || 400||
kalpArNava ivAtyantaparipUrNaikavastuni |
nirvikAre nirAkAre nirvisheShe bhidA kutaH || 401||
tejasIva tamo yatra pralInaM bhrAntikAraNam | (pAThabhedaH - yatra vilInaM)
advitIye pare tattve nirvisheShe bhidA kutaH || 402||
ekAtmake pare tattve bhedavArtA kathaM vaset | (pAThabhedaH - kathaM bhavet)
suShuptau sukhamAtrAyAM bhedaH kenAvalokitaH || 403||
na hyasti vishvaM paratattvabodhAt
sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |
kAlatraye nApyahirIkShito guNe
na hyambubindurmRRigatRRiShNikAyAm || 404||
mAyAmAtramidaM dvaitamadvaitaM paramArthataH |
iti brUte shrutiH sAkShAtsuShuptAvanubhUyate || 405||
ananyatvamadhiShThAnAdAropyasya nirIkShitam |
paNDitai rajjusarpAdau vikalpo bhrAntijIvanaH || 406||
chittamUlo vikalpo.ayaM chittAbhAve na kashchana |
atashchittaM samAdhehi pratyagrUpe parAtmani || 407||
kimapi satatabodhaM kevalAnandarUpaM
nirupamamativelaM nityamuktaM nirIham |
niravadhigaganAbhaM niShkalaM nirvikalpaM
hRRidi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 408||
prakRRitivikRRitishUnyaM bhAvanAtItabhAvaM
samarasamasamAnaM mAnasambandhadUram |
nigamavachanasiddhaM nityamasmatprasiddhaM
hRRidi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 409||
ajaramamaramastAbhAvavastusvarUpaM (pAThabhedaH - bhAsavastu)
stimitasalilarAshiprakhyamAkhyAvihInam |
shamitaguNavikAraM shAshvataM shAntamekaM
hRRidi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 410||
samAhitAntaHkaraNaH svarUpe
vilokayAtmAnamakhaNDavaibhavam |
vichChinddhi bandhaM bhavagandhagandhitaM (pAThabhedaH - gandhagandhilaM)
yatnena puMstvaM saphalIkuruShva || 411-
sarvopAdhivinirmuktaM sachchidAnandamadvayam |
bhAvayAtmAnamAtmasthaM na bhUyaH kalpase.adhvane || 412||
ChAyeva puMsaH paridRRishyamAna-
mAbhAsarUpeNa phalAnubhUtyA |
sharIramArAchChavavannirastaM
punarna sandhatta idaM mahAtmA || 413||
satatavimalabodhAnandarUpaM sametya (pAThabhedaH - svametya)
tyaja jaDamalarUpopAdhimetaM sudUre |
atha punarapi naiSha smaryatAM vAntavastu (pAThabhedaH - punarapi naiva)
smaraNaviShayabhUtaM kalpate kutsanAya || 414||
samUlametatparidAhya vahnau (pAThabhedaH - paridahya)
sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |
tataH svayaM nityavishuddhabodhA-
nandAtmanA tiShThati vidvariShThaH || 415||
prArabdhasUtragrathitaM sharIraM
prayAtu vA tiShThatu goriva srak |
na tatpunaH pashyati tattvavettA-
.a.anandAtmani brahmaNi lInavRRittiH || 416||
akhaNDAnandamAtmAnaM vij~nAya svasvarUpataH |
kimichChan kasya vA hetordehaM puShNAti tattvavit || 417||
saMsiddhasya phalaM tvetajjIvanmuktasya yoginaH |
bahirantaH sadAnandarasAsvAdanamAtmani || 418||
vairAgyasya phalaM bodho bodhasyoparatiH phalam |
svAnandAnubhavAchChAntireShaivoparateH phalam || 419||
yadyuttarottarAbhAvaH pUrvapUrvantu niShphalam |
nivRRittiH paramA tRRiptirAnando.anupamaH svataH || 420||
dRRiShTaduHkheShvanudvego vidyAyAH prastutaM phalam |
yatkRRitaM bhrAntivelAyAM nAnA karma jugupsitam |
pashchAnnaro vivekena tatkathaM kartumarhati || 421||
vidyAphalaM syAdasato nivRRittiH
pravRRittiraj~nAnaphalaM tadIkShitam |
tajjnAjnayoryanmRRigatRRiShNikAdau
nochedvidAM dRRiShTaphalaM kimasmAt || 422|| (pAThabhedaH - nochedvido)
aj~nAnahRRidayagranthervinAsho yadyasheShataH |
anichChorviShayaH kiM nu pravRRitteH kAraNaM svataH || 423|| (pAThabhedaH - viduShaH kiM)
vAsanAnudayo bhogye vairAgyasya tadAvadhiH |
ahambhAvodayAbhAvo bodhasya paramAvadhiH |
lInavRRittairanutpattirmaryAdoparatestu sA || 424|| (pAThabhedaH - vRRittera)
brahmAkAratayA sadA sthitatayA nirmuktabAhyArthadhI-
ranyAveditabhogyabhogakalano nidrAluvadbAlavat |
svapnAlokitalokavajjagadidaM pashyankvachillabdhadhI-
rAste kashchidanantapuNyaphalabhugdhanyaH sa mAnyo bhuvi || 425||
sthitapraj~no yatirayaM yaH sadAnandamashnute |
brahmaNyeva vilInAtmA nirvikAro viniShkriyaH || 426||
brahmAtmanoH shodhitayorekabhAvAvagAhinI |
nirvikalpA cha chinmAtrA vRRittiH praj~neti kathyate |
susthitA.asau bhavedyasya sthitapraj~naH sa uchyate || 427||
yasya sthitA bhavetpraj~nA yasyAnando nirantaraH |
prapa~ncho vismRRitaprAyaH sa jIvanmukta iShyate || 428||
lInadhIrapi jAgarti jAgraddharmavivarjitaH |
bodho nirvAsano yasya sa jIvanmukta iShyate || 429||
shAntasaMsArakalanaH kalAvAnapi niShkalaH |
yasya chittaM vinishchintaM sa jIvanmukta iShyate || 430|| (pAThabhedaH - yaH sachitto.api nishchittaH)
vartamAne.api dehe.asmi~nChAyAvadanuvartini |
ahantAmamatA.abhAvo jIvanmuktasya lakShaNam || 431||
atItAnanusandhAnaM bhaviShyadavichAraNam |
audAsInyamapi prAptaM jIvanmuktasya lakShaNam || 432|| (pAThabhedaH - prApte)
guNadoShavishiShTe.asminsvabhAvena vilakShaNe |
sarvatra samadarshitvaM jIvanmuktasya lakShaNam || 433||
iShTAniShTArthasamprAptau samadarshitayA.a.atmani |
ubhayatrAvikAritvaM jIvanmuktasya lakShaNam || 434||
brahmAnandarasAsvAdAsaktachittatayA yateH |
antarbahiravij~nAnaM jIvanmuktasya lakShaNam || 435||
dehendriyAdau kartavye mamAhambhAvavarjitaH |
audAsInyena yastiShThetsa jIvanmuktalakShaNaH || 436|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)
vij~nAta Atmano yasya brahmabhAvaH shruterbalAt |
bhavabandhavinirmuktaH sa jIvanmuktalakShaNaH || 437|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)
dehendriyeShvahambhAva idambhAvastadanyake |
yasya no bhavataH kvApi sa jIvanmukta iShyate || 438||
jIveshobhayasaMsArarUpadurvAsanojjhitA |
sA sarvadA bhavedyasya sa jIvanmukta iShyate ||
na pratyagbrahmaNorbhedaM kadApi brahmasargayoH |
praj~nayA yo vijAniti sa jIvanmuktalakShaNaH || 439|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)
sAdhubhiH pUjyamAne.asminpIDyamAne.api durjanaiH |
samabhAvo bhavedyasya sa jIvanmuktalakShaNaH || 440|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iShyate)
yatra praviShTA viShayAH pareritA
nadIpravAhA iva vArirAshau |
linanti sanmAtratayA na vikriyAM
utpAdayantyeSha yatirvimuktaH || 441||
vij~nAtabrahmatattvasya yathApUrvaM na saMsRRitiH |
asti chenna sa vij~nAtabrahmabhAvo bahirmukhaH || 442||
prAchInavAsanAvegAdasau saMsaratIti chet |
na sadekatvavij~nAnAnmandI bhavati vAsanA || 443||
atyantakAmukasyApi vRRittiH kuNThati mAtari |
tathaiva brahmaNi j~nAte pUrNAnande manIShiNaH || 444||
nididhyAsanashIlasya bAhyapratyaya IkShyate |
bravIti shrutiretasya prArabdhaM phaladarshanAt || 445||
sukhAdyanubhavo yAvattAvatprArabdhamiShyate |
phalodayaH kriyApUrvo niShkriyo na hi kutrachit || 446||
ahaM brahmeti vij~nAnAtkalpakoTishatArjitam |
sa~nchitaM vilayaM yAti prabodhAtsvapnakarmavat || 447||
yatkRRitaM svapnavelAyAM puNyaM vA pApamulbaNam |
suptotthitasya kintatsyAtsvargAya narakAya vA || 448||
svamasaNgamudAsInaM parijnAya nabho yathA |
na shliShyati cha yatkinchitkadAchidbhAvikarmabhiH || 449|| (pAThabhedaH - shliShyate yatiH kinchit)
na nabho ghaTayogena surAgandhena lipyate |
tathAtmopAdhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||
jnAnodayAtpurArabdhaM karmajnAnAnna nashyati |
adatvA svaphalaM lakShyamuddishyotsRRiShTabANavat || 451||
vyAghrabuddhyA vinirmukto bANaH pashchAttu gomatau |
na tiShThati Chinatyeva lakShyaM vegena nirbharam || 452||
prArabdhaM balavattaraM khalu vidAM bhogena tasya kShayaH
samyagjnAnahutAshanena vilayaH prAksanchitAgAminAm |
brahmAtmaikyamavekShya tanmayatayA ye sarvadA saMsthitAH
teShAM tattritayaM nahi kvachidapi brahmaiva te nirguNam || 453||
upAdhitAdAtmyavihInakevala-
brahmAtmanaivAtmani tiShThato muneH |
prArabdhasadbhAvakathA na yuktA
svapnArthasambandhakatheva jAgrataH || 454||
na hi prabuddhaH pratibhAsadehe
dehopayoginyapi cha prapa~nche |
karotyahantAM mamatAmidantAM
kintu svayaM tiShThati jAgareNa || 455||
na tasya mithyArthasamarthanechChA
na sa~Ngrahastajjagato.api dRRiShTaH |
tatrAnuvRRittiryadi chenmRRiShArthe
na nidrayA mukta itIShyate dhruvam || 456||
tadvatpare brahmaNi vartamAnaH
sadAtmanA tiShThati nAnyadIkShate |
smRRitiryathA svapnavilokitArthe
tathA vidaH prAshanamochanAdau || 457||
karmaNA nirmito dehaH prArabdhaM tasya kalpyatAm |
nAnAderAtmano yuktaM naivAtmA karmanirmitaH || 458||
ajo nityaH shAshvata iti brUte shrutiramoghavAk | (pAThabhedaH - ajo nitya iti brUte shrutireShA tvamoghavAk)
tadAtmanA tiShThato.asya kutaH prArabdhakalpanA || 459||
prArabdhaM sidhyati tadA yadA dehAtmanA sthitiH |
dehAtmabhAvo naiveShTaH prArabdhaM tyajyatAmataH || 460||
sharIrasyApi prArabdhakalpanA bhrAntireva hi |
adhyastasya kutaH sattvamasatyasya kuto janiH | (pAThabhedaH - sattvamasattvasya)
ajAtasya kuto nAshaH prArabdhamasataH kutaH || 461||
jnAnenAjnAnakAryasya samUlasya layo yadi |
tiShThatyayaM kathaM deha iti sha~NkAvato jaDAn || 462||
samAdhAtuM bAhyadRRiShTyA prArabdhaM vadati shrutiH |
na tu dehAdisatyatvabodhanAya vipashchitAm |
yataH shruterabhiprAyaH paramArthaikagocharaH || 463||
paripUrNamanAdyantamaprameyamavikriyam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 464||
sadghanaM chidghanaM nityamAnandaghanamakriyam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 465||
pratyagekarasaM pUrNamanantaM sarvatomukham |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 466||
aheyamanupAdeyamanAdeyamanAshrayam | manAdheyamanA
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 467||
nirguNaM niShkalaM sUkShmaM nirvikalpaM nira~njanam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 468||
anirUpya svarUpaM yanmanovAchAmagocharam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 469||
satsamRRiddhaM svataHsiddhaM shuddhaM buddhamanIdRRisham |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti ki~nchana || 470||
nirastarAgA vinirastabhogAH (pAThabhedaH - nirapAstabhogAH)
shAntAH sudAntA yatayo mahAntaH |
vij~nAya tattvaM parametadante
prAptAH parAM nirvRRitimAtmayogAt || 471||
bhavAnapIdaM paratattvamAtmanaH
svarUpamAnandaghanaM vichArya | (pAThabhedaH - nichAyya)
vidhUya mohaM svamanaHprakalpitaM
muktaH kRRitArtho bhavatu prabuddhaH || 472||
samAdhinA sAdhuvinishchalAtmanA (pAThabhedaH - sunishchalAtmanA)
pashyAtmatattvaM sphuTabodhachakShuShA |
niHsaMshayaM samyagavekShitashche-
chChrutaH padArtho na punarvikalpyate || 473|| (pAThabhedaH - punarvikalpate)
svasyAvidyAbandhasambandhamokShA-
tsatyaj~nAnAnandarUpAtmalabdhau |
shAstraM yuktirdeshikoktiH pramANaM
chAntaHsiddhA svAnubhUtiH pramANam || 474||
bandho mokShashcha tRRiptishcha chintA.a.arogyakShudhAdayaH |
svenaiva vedyA yajj~nAnaM pareShAmAnumAnikam || 475||
taTasthitA bodhayanti guravaH shrutayo yathA |
praj~nayaiva taredvidvAnIshvarAnugRRihItayA || 476||
svAnubhUtyA svayaM j~nAtvA svamAtmAnamakhaNDitam |
saMsiddhaH sammukhaM tiShThennirvikalpAtmanA.a.atmani || 477|| (pAThabhedaH - susukhaM tiShThen)
vedAntasiddhAntaniruktireShA
brahmaiva jIvaH sakalaM jagachcha |
akhaNDarUpasthitireva mokSho
brahmAdvitIye shrutayaH pramANam || 478|| (pAThabhedaH - brahmAdvitIyaM)
iti guruvachanAchChrutipramANAt
paramavagamya satattvamAtmayuktyA |
prashamitakaraNaH samAhitAtmA
kvachidachalAkRRitirAtmaniShThato.abhUt || 479|| (pAThabhedaH - AtmaniShThito)
kinchitkAlaM samAdhAya pare brahmaNi mAnasam | (pAThabhedaH - kanchitkAlaM)
utthAya paramAnandAdidaM vachanamabravIt || 480|| (pAThabhedaH - vyutthAya)
buddhirvinaShTA galitA pravRRittiH
brahmAtmanorekatayA.adhigatyA |
idaM na jAne.apyanidaM na jAne
kiM vA kiyadvA sukhamastyapAram || 481|| (pAThabhedaH - sukhamasya pAram)
vAchA vaktumashakyameva manasA mantuM na vA shakyate
svAnandAmRRitapUrapUritaparabrahmAmbudhervaibhavam |
ambhorAshivishIrNavArShikashilAbhAvaM bhajanme mano
yasyAMshAMshalave vilInamadhunA.a.anandAtmanA nirvRRitam || 482||
kva gataM kena vA nItaM kutra lInamidaM jagat |
adhunaiva mayA dRRiShTaM nAsti kiM mahadadbhutam || 483||
kiM heyaM kimupAdeyaM kimanyatkiM vilakShaNam |
akhaNDAnandapIyUShapUrNe brahmamahArNave || 484||
na ki~nchidatra pashyAmi na shaRRiNomi na vedmyaham |
svAtmanaiva sadAnandarUpeNAsmi vilakShaNaH || 485||
namo namaste gurave mahAtmane
vimuktasa~NgAya saduttamAya |
nityAdvayAnandarasasvarUpiNe
bhUmne sadA.apAradayAmbudhAmne || 486||
yatkaTAkShashashisAndrachandrikA-
pAtadhUtabhavatApajashramaH |
prAptavAnahamakhaNDavaibhavA-
nandamAtmapadamakShayaM kShaNAt || 487||
dhanyo.ahaM kRRitakRRityo.ahaM vimukto.ahaM bhavagrahAt |
nityAnandasvarUpo.ahaM pUrNo.ahaM tvadanugrahAt || 488||
asaNgo.ahamanaNgo.ahamaliNgo.ahamabhaNguraH |
prashAnto.ahamananto.ahamamalo.ahaM chirantanaH || 489|| (pAThabhedaH - .ahamatAnto.ahaM)
akartAhamabhoktAhamavikAro.ahamakriyaH |
shuddhabodhasvarUpo.ahaM kevalo.ahaM sadAshivaH || 490||
draShTuH shroturvaktuH karturbhokturvibhinna evAham |
nityanirantaraniShkriyaniHsImAsa~NgapUrNabodhAtmA || 491||
nAhamidaM nAhamado.apyubhayoravabhAsakaM paraM shuddham |
bAhyAbhyantarashUnyaM pUrNaM brahmAdvitIyamevAham || 492||
nirupamamanAditattvaM tvamahamidamada iti kalpanAdUram |
nityAnandaikarasaM satyaM brahmAdvitIyamevAham || 493||
nArAyaNo.ahaM narakAntako.ahaM
purAntako.ahaM puruSho.ahamIshaH |
akhaNDabodho.ahamasheShasAkShI
nirIshvaro.ahaM nirahaM cha nirmamaH || 494||
sarveShu bhUteShvahameva saMsthito
j~nAnAtmanA.antarbahirAshrayaH san |
bhoktA cha bhogyaM svayameva sarvaM
yadyatpRRithagdRRiShTamidantayA purA || 495||
mayyakhaNDasukhAmbhodhau bahudhA vishvavIchayaH |
utpadyante vilIyante mAyAmArutavibhramAt || 496||
sthulAdibhAvA mayi kalpitA bhramA-
dAropitAnusphuraNena lokaiH |
kAle yathA kalpakavatsarAya-
NartvAdayo niShkalanirvikalpe || 497||
AropitaM nAshrayadUShakaM bhavet
kadApi mUDhairatidoShadUShitaiH | mUDhairmati
nArdrIkarotyUSharabhUmibhAgaM
marIchikAvAri mahApravAhaH || 498||
AkAshavallepavidUrago.ahaM (pAThabhedaH - AkAshavat kalpavi)
AdityavadbhAsyavilakShaNo.aham |
ahAryavannityavinishchalo.ahaM
ambhodhivatpAravivarjito.aham || 499||
na me dehena sambandho megheneva vihAyasaH |
ataH kuto me taddharmA jAgratsvapnasuShuptayaH || 500||
upAdhirAyAti sa eva gachChati
sa eva karmANi karoti bhu~Nkte |
sa eva jIryan mriyate sadAhaM (pAThabhedaH - eva jIvan)
kulAdrivannishchala eva saMsthitaH || 501||
na me pravRRittirna cha me nivRRittiH
sadaikarUpasya niraMshakasya |
ekAtmako yo niviDo nirantaro (pAThabhedaH - nibiDo)
vyomeva pUrNaH sa kathaM nu cheShTate || 502||
puNyAni pApAni nirindriyasya
nishchetaso nirvikRRiternirAkRRiteH |
kuto mamAkhaNDasukhAnubhUteH
brUte hyananvAgatamityapi shrutiH || 503||
ChAyayA spRRiShTamuShNaM vA shItaM vA suShThu duHShThu vA |
na spRRishatyeva yatki~nchitpuruShaM tadvilakShaNam || 504||
na sAkShiNaM sAkShyadharmAH saMspRRishanti vilakShaNam |
avikAramudAsInaM gRRihadharmAH pradIpavat |
dehendriyamanodharmA naivAtmAnaM spRRishantyaho || 505|| ekShtra
raveryathA karmaNi sAkShibhAvo
vahneryathA dAhaniyAmakatvam | (pAThabhedaH - vA.ayasi dAhakatvam)
rajjoryathA.a.aropitavastusa~NgaH
tathaiva kUTasthachidAtmano me || 506||
kartApi vA kArayitApi nAhaM
bhoktApi vA bhojayitApi nAham |
draShTApi vA darshayitApi nAhaM
so.ahaM svaya~njyotiranIdRRigAtmA || 507||
chalatyupAdhau pratibimbalaulya-
maupAdhikaM mUDhadhiyo nayanti |
svabimbabhUtaM ravivadviniShkriyaM
kartAsmi bhoktAsmi hato.asmi heti || 508||
jale vApi sthale vApi luThatveSha jaDAtmakaH |
nAhaM vilipye taddharmairghaTadharmairnabho yathA || 509||
kartRRitvabhoktRRitvakhalatvamattatA-
jaDatvabaddhatvavimuktatAdayaH |
buddhervikalpA na tu santi vastutaH
svasminpare brahmaNi kevale.advaye || 510||
santu vikArAH prakRRiterdashadhA shatadhA sahasradhA vApi |
kiM me.asaNgachitastairna ghanaH kvachidambaraM spRRishati || 511|| (pAThabhedaH - taiH kiM me.asaNgachiterna hyambudaDambaro.ambaraM)
avyaktAdisthUlaparyantametat
vishvaM yatrAbhAsamAtraM pratItam |
vyomaprakhyaM sUkShmamAdyantahInaM
brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 512||
sarvAdhAraM sarvavastuprakAshaM
sarvAkAraM sarvagaM sarvashUnyam |
nityaM shuddhaM nishchalaM nirvikalpaM (pAThabhedaH - niShkalaM)
brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 513||
yatpratyastAsheShamAyAvisheShaM
pratyagrUpaM pratyayAgamyamAnam |
satyaj~nAnAnantamAnandarUpaM
brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 514||
niShkriyo.asmyavikAro.asmi
niShkalo.asmi nirAkRRitiH |
nirvikalpo.asmi nityo.asmi
nirAlambo.asmi nirdvayaH || 515||
sarvAtmako.ahaM sarvo.ahaM sarvAtIto.ahamadvayaH |
kevalAkhaNDabodho.ahamAnando.ahaM nirantaraH || 516||
svArAjyasAmrAjyavibhUtireShA
bhavatkRRipAshrImahimaprasAdAt |
prAptA mayA shrIgurave mahAtmane
namo namaste.astu punarnamo.astu || 517||
mahAsvapne mAyAkRRitajanijarAmRRityugahane
bhramantaM klishyantaM bahulataratApairanudinam | (pAThabhedaH - ranukalam)
aha~NkAravyAghravyathitamimamatyantakRRipayA
prabodhya prasvApAtparamavitavAnmAmasi guro || 518||
namastasmai sadaikasmai kasmaichinmahase namaH | (pAThabhedaH - sadekasmai namashchinmahase muhuH)
yadetadvishvarUpeNa rAjate gururAja te || 519||
iti natamavalokya shiShyavaryaM
samadhigatAtmasukhaM prabuddhatattvam |
pramuditahRRidayaM sa deshikendraH (pAThabhedaH - hRRidayaH)
punaridamAha vachaH paraM mahAtmA || 520||
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataH (pAThabhedaH - satsarvataH)
pashyAdhyAtmadRRishA prashAntamanasA sarvAsvavasthAsvapi |
rUpAdanyadavekShitaM kimabhitashchakShuShmatAM dRRishyate (pAThabhedaH - vidyate)
tadvadbrahmavidaH sataH kimaparaM buddhervihArAspadam || 521||
kastAM parAnandarasAnubhUti-
mRRitsRRijya shUnyeShu rameta vidvAn | (pAThabhedaH - mutsRRijya
chandre mahAhlAdini dIpyamAne)
chitrendumAlokayituM ka ichChet || 522||
asatpadArthAnubhavena ki~nchin
na hyasti tRRiptirna cha duHkhahAniH |
tadadvayAnandarasAnubhUtyA
tRRiptaH sukhaM tiShTha sadAtmaniShThayA || 523||
svameva sarvathA pashyanmanyamAnaH svamadvayam | (pAThabhedaH - sarvataH)
svAnandamanubhu~njAnaH kAlaM naya mahAmate || 524||
akhaNDabodhAtmani nirvikalpe
vikalpanaM vyomni puraprakalpanam |
tadadvayAnandamayAtmanA sadA
shAntiM parAmetya bhajasva maunam || 525||
tUShNImavasthA paramopashAntiH
buddherasatkalpavikalpahetoH |
brahmAtmano brahmavido mahAtmano
yatrAdvayAnandasukhaM nirantaram || 526||
nAsti nirvAsanAnmaunAtparaM sukhakRRiduttamam |
vij~nAtAtmasvarUpasya svAnandarasapAyinaH || 527||
gachChaMstiShThannupavisha~nChayAno vA.anyathApi vA |
yathechChayA vasedvidvAnAtmArAmaH sadA muniH || 528||
na deshakAlAsanadigyamAdi-
lakShyAdyapekShA.apratibaddhavRRitteH | (pAThabhedaH - pratibaddha
saMsiddhatattvasya mahAtmano.asti)
svavedane kA niyamAdyavasthA || 529||
ghaTo.ayamiti vij~nAtuM niyamaH ko.anvavekShate | (pAThabhedaH - apekShyate)
vinA pramANasuShThutvaM yasminsati padArthadhIH || 530||
ayamAtmA nityasiddhaH pramANe sati bhAsate |
na deshaM nApi vA kAlaM na shuddhiM vApyapekShate || 531||
devadatto.ahamityetadvij~nAnaM nirapekShakam |
tadvadbrahmavido.apyasya brahmAhamiti vedanam || 532||
bhAnuneva jagatsarvaM bhAsate yasya tejasA |
anAtmakamasattuchChaM kiM nu tasyAvabhAsakam || 533||
vedashAstrapurANAni bhUtAni sakalAnyapi |
yenArthavanti taM kinnu vij~nAtAraM prakAshayet || 534||
eSha svaya~njyotiranantashaktiH
AtmA.aprameyaH sakalAnubhUtiH |
yameva vij~nAya vimuktabandho
jayatyayaM brahmaviduttamottamaH || 535||
na khidyate no viShayaiH pramodate
na sajjate nApi virajyate cha |
svasminsadA krIDati nandati svayaM
nirantarAnandarasena tRRiptaH || 536||
kShudhAM dehavyathAM tyaktvA bAlaH krIDati vastuniH | (pAThabhedaH - vastuni)
tathaiva vidvAn ramate nirmamo nirahaM sukhI || 537||
chintAshUnyamadainyabhaikShamashanaM pAnaM saridvAriShu
svAtantryeNa nira~NkushA sthitirabhIrnidrA shmashAne vane |
vastraM kShAlanashoShaNAdirahitaM digvAstu shayyA mahI
sa~nchAro nigamAntavIthiShu vidAM krIDA pare brahmaNi || 538||
vimAnamAlambya sharIrametad
bhunaktyasheShAnviShayAnupasthitAn |
parechChayA bAlavadAtmavettA
yo.avyaktali~Ngo.ananuShaktabAhyaH || 539||
digambaro vApi cha sAmbaro vA
tvagambaro vApi chidambarasthaH |
unmattavadvApi cha bAlavadvA
pishAchavadvApi charatyavanyAm || 540||
kAmAnniShkAmarUpI saMshcharatyekacharo muniH | (pAThabhedaH - kAmAnnI kAmarUpI)
svAtmanaiva sadA tuShTaH svayaM sarvAtmanA sthitaH || 541||
kvachinmUDho vidvAn kvachidapi mahArAjavibhavaH
kvachidbhrAntaH saumyaH kvachidajagarAchArakalitaH |
kvachitpAtrIbhUtaH kvachidavamataH kvApyaviditaH
charatyevaM prAj~naH satataparamAnandasukhitaH || 542||
nirdhano.api sadA tuShTo.apyasahAyo mahAbalaH |
nityatRRipto.apyabhu~njAno.apyasamaH samadarshanaH || 543||
api kurvannakurvANashchAbhoktA phalabhogyapi |
sharIryapyasharIryeSha parichChinno.api sarvagaH || 544||
asharIraM sadA santamimaM brahmavidaM kvachit |
priyApriye na spRRishatastathaiva cha shubhAshubhe || 545||
sthUlAdisambandhavato.abhimAninaH
sukhaM cha duHkhaM cha shubhAshubhe cha |
vidhvastabandhasya sadAtmano muneH
kutaH shubhaM vA.apyashubhaM phalaM vA || 546||
tamasA grastavadbhAnAdagrasto.api ravirjanaiH |
grasta ityuchyate bhrAntyAM hyaj~nAtvA vastulakShaNam || 547|| (pAThabhedaH - bhrAntyA)
tadvaddehAdibandhebhyo vimuktaM brahmavittamam |
pashyanti dehivanmUDhAH sharIrAbhAsadarshanAt || 548||
ahirnirlvayanIM vAyaM muktvA dehaM tu tiShThati | (pAThabhedaH - ahini)
itastatashchAlyamAno yatki~nchitprANavAyunA || 549||
strotasA nIyate dAru yathA nimnonnatasthalam |
daivena nIyate deho yathAkAlopabhuktiShu || 550||
prArabdhakarmaparikalpitavAsanAbhiH
saMsArivachcharati bhuktiShu muktadehaH |
siddhaH svayaM vasati sAkShivadatra tUShNIM
chakrasya mUlamiva kalpavikalpashUnyaH || 551||
naivendriyANi viShayeShu niyu~Nkta eSha
naivApayu~Nkta upadarshanalakShaNasthaH |
naiva kriyAphalamapIShadavekShate sa (pAThabhedaH - apIShadapekShate saH)
svAnandasAndrarasapAnasumattachittaH || 552||
lakShyAlakShyagatiM tyaktvA yastiShThetkevalAtmanA |
shiva eva svayaM sAkShAdayaM brahmaviduttamaH || 553||
jIvanneva sadA muktaH kRRitArtho brahmavittamaH |
upAdhinAshAdbrahmaiva san brahmApyeti nirdvayam || 554||
shailUSho veShasadbhAvAbhAvayoshcha yathA pumAn |
tathaiva brahmavichChreShThaH sadA brahmaiva nAparaH || 555||
yatra kvApi vishIrNaM satparNamiva tarorvapuH patatAt | (pAThabhedaH - vishIrNaM parNamiva)
brahmIbhUtasya yateH prAgeva tachchidagninA dagdham || 556||
sadAtmani brahmaNi tiShThato muneH
pUrNA.advayAnandamayAtmanA sadA |
na deshakAlAdyuchitapratIkShA
tva~NmAMsaviTpiNDavisarjanAya || 557||
dehasya mokSho no mokSho na daNDasya kamaNDaloH |
avidyAhRRidayagranthimokSho mokSho yatastataH || 558||
kulyAyAmatha nadyAM vA shivakShetre.api chatvare |
parNaM patati chettena taroH kiM nu shubhAshubham || 559||
patrasya puShpasya phalasya nAshavad-
dehendriyaprANadhiyAM vinAshaH |
naivAtmanaH svasya sadAtmakasyA-
nandAkRRitervRRikShavadasti chaiShaH || 560|| (pAThabhedaH - vadAsta eShaH)
praj~nAnaghana ityAtmalakShaNaM satyasUchakam |
anUdyaupAdhikasyaiva kathayanti vinAshanam || 561||
avinAshI vA are.ayamAtmeti shrutirAtmanaH |
prabravItyavinAshitvaM vinashyatsu vikAriShu || 562||
pAShANavRRikShatRRiNadhAnyakaDa~NkarAdyA (pAThabhedaH - kaTAmbarAdyA)
dagdhA bhavanti hi mRRideva yathA tathaiva |
dehendriyAsumana Adi samastadRRishyaM
j~nAnAgnidagdhamupayAti parAtmabhAvam || 563||
vilakShaNaM yathA dhvAntaM lIyate bhAnutejasi |
tathaiva sakalaM dRRishyaM brahmaNi pravilIyate || 564||
ghaTe naShTe yathA vyoma vyomaiva bhavati sphuTam |
tathaivopAdhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||
kShIraM kShIre yathA kShiptaM tailaM taile jalaM jale |
saMyuktamekatAM yAti tathA.a.atmanyAtmavinmuniH || 566||
evaM videhakaivalyaM sanmAtratvamakhaNDitam |
brahmabhAvaM prapadyaiSha yatirnAvartate punaH || 567||
sadAtmaikatvavij~nAnadagdhAvidyAdivarShmaNaH |
amuShya brahmabhUtatvAd brahmaNaH kuta udbhavaH || 568||
mAyAklRRiptau bandhamokShau na staH svAtmani vastutaH |
yathA rajjau niShkriyAyAM sarpAbhAsavinirgamau || 569||
AvRRiteH sadasattvAbhyAM vaktavye bandhamokShaNe |
nAvRRitirbrahmaNaH kAchidanyAbhAvAdanAvRRitam |
yadyastyadvaitahAniH syAd dvaitaM no sahate shrutiH || 570||
bandhancha mokShancha mRRiShaiva mUDhA
buddherguNaM vastuni kalpayanti |
dRRigAvRRitiM meghakRRitAM yathA ravau
yato.advayA.asa~NgachidetadakSharam || 571|| (pAThabhedaH - chidekamakSharam)
astIti pratyayo yashcha yashcha nAstIti vastuni |
buddhereva guNAvetau na tu nityasya vastunaH || 572||
atastau mAyayA klRRiptau bandhamokShau na chAtmani |
niShkale niShkriye shAnte niravadye nira~njane |
advitIye pare tattve vyomavatkalpanA kutaH || 573||
na nirodho na chotpattirna baddho na cha sAdhakaH |
na mumukShurna vai mukta ityeShA paramArthatA || 574||
sakalanigamachUDAsvAntasiddhAntarUpaM
paramidamatiguhyaM darshitaM te mayAdya |
apagatakalidoShaM kAmanirmuktabuddhiM (pAThabhedaH - buddhiH)
svasutavadasakRRittvAM bhAvayitvA mumukShum || 575||
iti shrutvA gurorvAkyaM prashrayeNa kRRitAnatiH |
sa tena samanuj~nAto yayau nirmuktabandhanaH || 576||
gurureva sadAnandasindhau nirmagnamAnasaH | (pAThabhedaH - gurureSha)
pAvayanvasudhAM sarvAM vichachAra nirantaraH || 577||
ityAchAryasya shiShyasya saMvAdenAtmalakShaNam |
nirUpitaM mumukShUNAM sukhabodhopapattaye || 578||
hitamidamupadeshamAdriyantAM
vihitanirastasamastachittadoShAH |
bhavasukhaviratAH prashAntachittAH (pAThabhedaH - sukhavimukhAH)
shrutirasikA yatayo mumukShavo ye || 579||
saMsArAdhvani tApabhAnukiraNaprodbhUtadAhavyathA-
khinnAnAM jalakA~NkShayA marubhuvi bhrAntyA paribhrAmyatAm |
atyAsannasudhAmbudhiM sukhakaraM brahmAdvayaM darshaya-
tyeShA sha~NkarabhAratI vijayate nirvANasandAyinI || 580||
|| iti sha~NkarAchAryavirachitaM vivekachUDAmaNiH ||
|| OM tatsat ||
