Vedic Tithi
VedicTithi

Stotram - Sacred Scripture

Viveka Chudamani

Viveka Chudamani

Viveka Chudamani

Stotram
Brahman
577 Verses
110%

viveka cūḍāmaṇi

sarvavedāntasiddhāntagocaraṃ tamagocaram |

govindaṃ paramānandaṃ sadguruṃ praṇato'smyaham || 1||

jantūnāṃ narajanma durlabhamataḥ puṃstvaṃ tato vipratā

tasmādvaidikadharmamārgaparatā vidvattvamasmātparam |

ātmānātmavivecanaṃ svanubhavo brahmātmanā saṃsthitiḥ

muktirno śatajanmakoṭisukṛtaiḥ puṇyairvinā labhyate || 2|| (pāṭhabhedaḥ - śatakoṭijanmasu kṛtaiḥ)

durlabhaṃ trayamevaitaddevānugrahahetukam |

manuṣyatvaṃ mumukṣutvaṃ mahāpuruṣasaṃśrayaḥ || 3||

labdhvā kathañcinnarajanma durlabhaṃ (pāṭhabhedaḥ - kathañcin)

tatrāpi puṃstvaṃ śrutipāradarśanam |

yastvātmamuktau na yateta mūḍhadhīḥ

sa hyātmahā svaṃ vinihantyasadgrahāt || 4|| (pāṭhabhedaḥ - ātmahā svaṃ)

itaḥ ko nvasti mūḍhātmā yastu svārthe pramādyati |

durlabhaṃ mānuṣaṃ dehaṃ prāpya tatrāpi pauruṣam || 5||

vadantu śāstrāṇi yajantu devān (pāṭhabhedaḥ - paṭhantu)

kurvantu karmāṇi bhajantu devatāḥ |

ātmaikyabodhena vināpi mukti- (pāṭhabhedaḥ - vinā vimuktiḥ na)

rna sidhyati brahmaśatāntare'pi || 6||

amṛtattvasya nāśāsti vittenetyeva hi śrutiḥ |

bravīti karmaṇo mukterahetutvaṃ sphuṭaṃ yataḥ || 7||

ato vimuktyai prayateta vidvān

sannyastabāhyārthasukhaspṛhaḥ san |

santaṃ mahāntaṃ samupetya deśikaṃ

tenopadiṣṭārthasamāhitātmā || 8||

uddharedātmanā''tmānaṃ magnaṃ saṃsāravāridhau |

yogārūḍhatvamāsādya samyagdarśananiṣṭhayā || 9||

sannyasya sarvakarmāṇi bhavabandhavimuktaye |

yatyatāṃ paṇḍitairdhīrairātmābhyāsa upasthitaiḥ || 10||

cittasya śuddhaye karma na tu vastūpalabdhaye |

vastusiddhirvicāreṇa na kiñcitkarmakoṭibhiḥ || 11||

samyagvicārataḥ siddhā rajjutattvāvadhāraṇā |

bhrāntoditamahāsarpabhayaduḥkhavināśinī || 12|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyo)

arthasya niścayo dṛṣṭo vicāreṇa hitoktitaḥ |

na snānena na dānena prāṇāyāmaśatena vā || 13||

adhikāriṇamāśāste phalasiddhirviśeṣataḥ |

upāyā deśakālādyāḥ santyasminsahakāriṇaḥ || 14|| (pāṭhabhedaḥ - santyasyāṃ)

ato vicāraḥ kartavyo jijñāsorātmavastunaḥ ||

samāsādya dayāsindhuṃ guruṃ brahmaviduttamam || 15||

medhāvī puruṣo vidvānūhāpohavicakṣaṇaḥ |

adhikāryātmavidyāyāmuktalakṣaṇalakṣitaḥ || 16||

vivekino viraktasya śamādiguṇaśālinaḥ |

mumukṣoreva hi brahmajijñāsāyogyatā matā || 17||

sādhanānyatra catvāri kathitāni manīṣibhiḥ |

yeṣu satsveva sanniṣṭhā yadabhāve na sidhyati || 18||

ādau nityānityavastuvivekaḥ parigaṇyate |

ihāmutraphalabhogavirāgastadanantaram |

śamādiṣaṭkasampattirmumukṣutvamiti sphuṭam || 19||

brahma satyaṃ jaganmithyetyevaṃrūpo viniścayaḥ |

so'yaṃ nityānityavastuvivekaḥ samudāhṛtaḥ || 20||

tadvairāgyaṃ jihāsā yā darśanaśravaṇādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jugupsā yā)

dehādibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pāṭhabhedaḥ - bhogyavastuni)

virajya viṣayavrātāddoṣadṛṣṭyā muhurmuhuḥ |

svalakṣye niyatāvasthā manasaḥ śama ucyate || 22||

viṣayebhyaḥ parāvartya sthāpanaṃ svasvagolake |

ubhayeṣāmindriyāṇāṃ sa damaḥ parikīrtitaḥ |

bāhyānālambanaṃ vṛttereṣoparatiruttamā || 23||

sahanaṃ sarvaduḥkhānāmapratīkārapūrvakam |

cintāvilāparahitaṃ sā titikṣā nigadyate || 24||

śāstrasya guruvākyasya satyabuddhyavadhāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - satyabuddhyāvadhāraṇā)

sā śraddhā kathitā sadbhiryayā vastūpalabhyate || 25||

sarvadā sthāpanaṃ buddheḥ śuddhe brahmaṇi sarvadā | (pāṭhabhedaḥ - samyagāsthāpanaṃ)

tatsamādhānamityuktaṃ na tu cittasya lālanam || 26||

ahaṅkārādidehāntān bandhānajñānakalpitān |

svasvarūpāvabodhena moktumicchā mumukṣutā || 27||

mandamadhyamarūpāpi vairāgyeṇa śamādinā |

prasādena guroḥ seyaṃ pravṛddhā sūyate phalam || 28||

vairāgyaṃ ca mumukṣutvaṃ tīvraṃ yasya tu vidyate |

tasminnevārthavantaḥ syuḥ phalavantaḥ śamādayaḥ || 29||

etayormandatā yatra viraktatvamumukṣayoḥ |

marau salilavattatra śamāderbhānamātratā || 30||

mokṣakāraṇasāmagryāṃ bhaktireva garīyasī |

svasvarūpānusandhānaṃ bhaktirityabhidhīyate || 31||

svātmatattvānusandhānaṃ bhaktirityapare jaguḥ |

uktasādhanasampannastattvajijñāsurātmanaḥ |

upasīdedguruṃ prājñaṃ yasmādbandhavimokṣaṇam || 32||

śrotriyo'vṛjino'kāmahato yo brahmavittamaḥ |

brahmaṇyuparataḥ śānto nirindhana ivānalaḥ |

ahetukadayāsindhurbandhurānamatāṃ satām || 33||

tamārādhya guruṃ bhaktyā prahvapraśrayasevanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - prahvaḥ)

prasannaṃ tamanuprāpya pṛcchejjñātavyamātmanaḥ || 34||

svāminnamaste natalokabandho

kāruṇyasindho patitaṃ bhavābdhau |

māmuddharātmīyakaṭākṣadṛṣṭyā

ṛjvyātikāruṇyasudhābhivṛṣṭyā || 35||

durvārasaṃsāradavāgnitaptaṃ

dodhūyamānaṃ duradṛṣṭavātaiḥ |

bhītaṃ prapannaṃ paripāhi mṛtyoḥ

śaraṇyamanyadyadahaṃ na jāne || 36|| (pāṭhabhedaḥ - anyaṃ)

śāntā mahānto nivasanti santo

vasantavallokahitaṃ carantaḥ |

tīrṇāḥ svayaṃ bhīmabhavārṇavaṃ janā-

nahetunānyānapi tārayantaḥ || 37||

ayaṃ svabhāvaḥ svata eva yatpara-

śramāpanodapravaṇaṃ mahātmanām |

sudhāṃśureṣa svayamarkakarkaśa-

prabhābhitaptāmavati kṣitiṃ kila || 38||

brahmānandarasānubhūtikalitaiḥ pūtaiḥ suśītairyutai- (pāṭhabhedaḥ - suśītaiḥ sitaiḥ)

ryuṣmadvākkalaśojjhitaiḥ śrutisukhairvākyāmṛtaiḥ secaya |

santaptaṃ bhavatāpadāvadahanajvālābhirenaṃ prabho

dhanyāste bhavadīkṣaṇakṣaṇagateḥ pātrīkṛtāḥ svīkṛtāḥ || 39||

kathaṃ tareyaṃ bhavasindhumetaṃ

kā vā gatirme katamo'styupāyaḥ |

jāne na kiñcitkṛpayā'va māṃ prabho

saṃsāraduḥkhakṣatimātanuṣva || 40||

tathā vadantaṃ śaraṇāgataṃ svaṃ

saṃsāradāvānalatāpataptam |

nirīkṣya kāruṇyarasārdradṛṣṭyā

dadyādabhītiṃ sahasā mahātmā || 41||

vidvān sa tasmā upasattimīyuṣe

mumukṣave sādhu yathoktakāriṇe |

praśāntacittāya śamānvitāya

tattvopadeśaṃ kṛpayaiva kuryāt || 42||

mā bhaiṣṭa vidvaṃstava nāstyapāyaḥ

saṃsārasindhostaraṇe'styupāyaḥ |

yenaiva yātā yatayo'sya pāraṃ

tameva mārgaṃ tava nirdiśāmi || 43||

astyupāyo mahānkaścitsaṃsārabhayanāśanaḥ |

tena tīrtvā bhavāmbhodhiṃ paramānandamāpsyasi || 44||

vedāntārthavicāreṇa jāyate jñānamuttamam |

tenātyantikasaṃsāraduḥkhanāśo bhavatyanu || 45||

śraddhābhaktidhyānayogānmumukṣoḥ

mukterhetūnvakti sākṣācchrutergīḥ |

yo vā eteṣveva tiṣṭhatyamuṣya

mokṣo'vidyākalpitāddehabandhāt || 46||

ajñānayogātparamātmanastava

hyanātmabandhastata eva saṃsṛtiḥ |

tayorvivekoditabodhavahniḥ

ajñānakāryaṃ pradahetsamūlam || 47||

śiṣya uvāca |

kṛpayā śrūyatāṃ svāminpraśno'yaṃ kriyate mayā |

yaduttaramahaṃ śrutvā kṛtārthaḥ syāṃ bhavanmukhāt || 48||

ko nāma bandhaḥ kathameṣa āgataḥ

kathaṃ pratiṣṭhāsya kathaṃ vimokṣaḥ |

ko'sāvanātmā paramaḥ ka ātmā

tayorvivekaḥ kathametaducyatām || 49||

śrīguruvāca |

dhanyo'si kṛtakṛtyo'si pāvitaṃ te kulaṃ tvayā | (pāṭhabhedaḥ - pāvitaṃ)

yadavidyābandhamuktyā brahmībhavitumicchasi || 50||

ṛṇamocanakartāraḥ pituḥ santi sutādayaḥ |

bandhamocanakartā tu svasmādanyo na kaścana || 51||

mastakanyastabhārāderduḥkhamanyairnivāryate |

kṣudhādikṛtaduḥkhaṃ tu vinā svena na kenacit || 52||

pathyamauṣadhasevā ca kriyate yena rogiṇā |

ārogyasiddhirdṛṣṭā'sya nānyānuṣṭhitakarmaṇā || 53||

vastusvarūpaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā

svenaiva vedyaṃ na tu paṇḍitena |

candrasvarūpaṃ nijacakṣuṣaiva

jñātavyamanyairavagamyate kim || 54||

avidyākāmakarmādipāśabandhaṃ vimocitum |

kaḥ śaknuyādvinā''tmānaṃ kalpakoṭiśatairapi || 55||

na yogena na sāṅkhyena karmaṇā no na vidyayā |

brahmātmaikatvabodhena mokṣaḥ sidhyati nānyathā || 56||

vīṇāyā rūpasaundaryaṃ tantrīvādanasauṣṭhavam |

prajārañjanamātraṃ tanna sāmrājyāya kalpate || 57||

vāgvaikharī śabdajharī śāstravyākhyānakauśalam |

vaiduṣyaṃ viduṣāṃ tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||

avijñāte pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā |

vijñāte'pi pare tattve śāstrādhītistu niṣphalā || 59||

śabdajālaṃ mahāraṇyaṃ cittabhramaṇakāraṇam |

ataḥ prayatnājjñātavyaṃ tattvajñaistattvamātmanaḥ || 60|| tattvajñāttattva

ajñānasarpadaṣṭasya brahmajñānauṣadhaṃ vinā |

kimu vedaiśca śāstraiśca kimu mantraiḥ kimauṣadhaiḥ || 61||

na gacchati vinā pānaṃ vyādhirauṣadhaśabdataḥ |

vinā'parokṣānubhavaṃ brahmaśabdairna mucyate || 62||

akṛtvā dṛśyavilayamajñātvā tattvamātmanaḥ |

brahmaśabdaiḥ kuto muktiruktimātraphalairnṛṇām || 63|| (pāṭhabhedaḥ - bāhyaśabdaiḥ)

akṛtvā śatrusaṃhāramagatvākhilabhūśriyam |

rājāhamiti śabdānno rājā bhavitumarhati || 64||

āptoktiṃ khananaṃ tathopariśilādyutkarṣaṇaṃ svīkṛtiṃ (pāṭhabhedaḥ - pariśilāpākarṣaṇaṃ)

nikṣepaḥ samapekṣate na hi bahiḥśabdaistu nirgacchati |

tadvadbrahmavidopadeśamananadhyānādibhirlabhyate

māyākāryatirohitaṃ svamamalaṃ tattvaṃ na duryuktibhiḥ || 65||

tasmātsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |

svaireva yatnaḥ kartavyo rogādāviva paṇḍitaiḥ || 66|| (pāṭhabhedaḥ - rogāderiva)

yastvayādya kṛtaḥ praśno varīyāñchāstravinmataḥ | (pāṭhabhedaḥ - sammataḥ)

sūtraprāyo nigūḍhārtho jñātavyaśca mumukṣubhiḥ || 67||

śaṛṇuṣvāvahito vidvanyanmayā samudīryate |

tadetacchravaṇātsadyo bhavabandhādvimokṣyase || 68||

mokṣasya hetuḥ prathamo nigadyate

vairāgyamatyantamanityavastuṣu |

tataḥ śamaścāpi damastitikṣā

nyāsaḥ prasaktākhilakarmaṇāṃ bhṛśam || 69||

tataḥ śrutistanmananaṃ satattva-

dhyānaṃ ciraṃ nityanirantaraṃ muneḥ |

tato'vikalpaṃ parametya vidvān

ihaiva nirvāṇasukhaṃ samṛcchati || 70||

yadboddhavyaṃ tavedānīmātmānātmavivecanam |

taducyate mayā samyak śrutvātmanyavadhāraya || 71||

majjāsthimedaḥpalaraktacarma-

tvagāhvayairdhātubhirebhiranvitam |

pādoruvakṣobhujapṛṣṭhamastakaiḥ

aṅgairupāṅgairupayuktametat || 72||

ahammameti prathitaṃ śarīraṃ

mohāspadaṃ sthūlamitīryate budhaiḥ |

nabhonabhasvaddahanāmbubhūmayaḥ

sūkṣmāṇi bhūtāni bhavanti tāni || 73||

parasparāṃśairmilitāni bhūtvā

sthūlāni ca sthūlaśarīrahetavaḥ |

mātrāstadīyā viṣayā bhavanti

śabdādayaḥ pañca sukhāya bhoktuḥ || 74||

ya eṣu mūḍhā viṣayeṣu baddhā

rāgorupāśena sudurdamena |

āyānti niryāntyadha ūrdhvamuccaiḥ

svakarmadūtena javena nītāḥ || 75||

śabdādibhiḥ pañcabhireva pañca

pañcatvamāpuḥ svaguṇena baddhāḥ |

kuraṅgamātaṅgapataṅgamīna-

bhṛṅgā naraḥ pañcabhirañcitaḥ kim || 76||

doṣeṇa tīvro viṣayaḥ kṛṣṇasarpaviṣādapi |

viṣaṃ nihanti bhoktāraṃ draṣṭāraṃ cakṣuṣāpyayam || 77||

viṣayāśāmahāpāśādyo vimuktaḥ sudustyajāt |

sa eva kalpate muktyai nānyaḥ ṣaṭśāstravedyapi || 78||

āpātavairāgyavato mumukṣūn

bhavābdhipāraṃ pratiyātumudyatān |

āśāgraho majjayate'ntarāle

nigṛhya kaṇṭhe vinivartya vegāt || 79||

viṣayākhyagraho yena suviraktyasinā hataḥ |

sa gacchati bhavāmbhodheḥ pāraṃ pratyūhavarjitaḥ || 80||

viṣamaviṣayamārgairgacchato'nacchabuddheḥ (pāṭhabhedaḥ - viṣayamārge gacchato)

pratipadamabhiyāto mṛtyurapyeṣa viddhi | (pāṭhabhedaḥ - pratipadamabhighāto mṛtyurapyeṣa siddhaḥ)

hitasujanagurūktyā gacchataḥ svasya yuktyā

prabhavati phalasiddhiḥ satyamityeva viddhi || 81||

mokṣasya kāṅkṣā yadi vai tavāsti

tyajātidūrādviṣayānviṣaṃ yathā |

pīyūṣavattoṣadayākṣamārjava-

praśāntidāntīrbhaja nityamādarāt || 82||

anukṣaṇaṃ yatparihṛtya kṛtyaṃ

anādyavidyākṛtabandhamokṣaṇam |

dehaḥ parārtho'yamamuṣya poṣaṇe

yaḥ sajjate sa svamanena hanti || 83||

śarīrapoṣaṇārthī san ya ātmānaṃ didṛkṣati | (pāṭhabhedaḥ - didṛkṣate)

grāhaṃ dārudhiyā dhṛtvā nadīṃ tartuṃ sa gacchati || 84|| (pāṭhabhedaḥ - sa icchati)

moha eva mahāmṛtyurmumukṣorvapurādiṣu |

moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||

mohaṃ jahi mahāmṛtyuṃ dehadārasutādiṣu |

yaṃ jitvā munayo yānti tadviṣṇoḥ paramaṃ padam || 86||

tvaṅmāṃsarudhirasnāyumedomajjāsthisaṅkulam |

pūrṇaṃ mūtrapurīṣābhyāṃ sthūlaṃ nindyamidaṃ vapuḥ || 87||

pañcīkṛtebhyo bhūtebhyaḥ sthūlebhyaḥ pūrvakarmaṇā |

samutpannamidaṃ sthūlaṃ bhogāyatanamātmanaḥ |

avasthā jāgarastasya sthūlārthānubhavo yataḥ || 88||

bāhyendriyaiḥ sthūlapadārthasevāṃ

srakcandanastryādivicitrarūpām |

karoti jīvaḥ svayametadātmanā

tasmātpraśastirvapuṣo'sya jāgare || 89||

sarvo'pi bāhyasaṃsāraḥ puruṣasya yadāśrayaḥ |

viddhi dehamidaṃ sthūlaṃ gṛhavadgṛhamedhinaḥ || 90||

sthūlasya sambhavajarāmaraṇāni dharmāḥ

sthaulyādayo bahuvidhāḥ śiśutādyavasthāḥ |

varṇāśramādiniyamā bahudhā''mayāḥ syuḥ

pūjāvamānabahumānamukhā viśeṣāḥ || 91||

buddhīndriyāṇi śravaṇaṃ tvagakṣi

ghrāṇaṃ ca jihvā viṣayāvabodhanāt |

vākpāṇipādā gudamapyupasthaḥ (pāṭhabhedaḥ - upasthaṃ)

karmendriyāṇi pravaṇena karmasu || 92|| (pāṭhabhedaḥ - pravaṇāni)

nigadyate'ntaḥkaraṇaṃ manodhīḥ

ahaṅkṛtiścittamiti svavṛttibhiḥ |

manastu saṅkalpavikalpanādibhiḥ

buddhiḥ padārthādhyavasāyadharmataḥ || 93||

atrābhimānādahamityahaṅkṛtiḥ |

svārthānusandhānaguṇena cittam || 94||

prāṇāpānavyānodānasamānā bhavatyasau prāṇaḥ |

svayameva vṛttibhedādvikṛtibhedātsuvarṇasalilādivat || 95|| (pāṭhabhedaḥ - vikṛterbhedātsuvarṇasalilamiva)

vāgādi pañca śravaṇādi pañca

prāṇādi pañcābhramukhāni pañca |

buddhyādyavidyāpi ca kāmakarmaṇī

puryaṣṭakaṃ sūkṣmaśarīramāhuḥ || 96||

idaṃ śarīraṃ śa‍ṛṇu sūkṣmasañjñitaṃ

liṅgaṃ tvapañcīkṛtabhūtasambhavam |

savāsanaṃ karmaphalānubhāvakaṃ

svājñānato'nādirupādhirātmanaḥ || 97||

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthā

svamātraśeṣeṇa vibhāti yatra |

svapne tu buddhiḥ svayameva jāgrat

kālīnanānāvidhavāsanābhiḥ || 98||

kartrādibhāvaṃ pratipadya rājate

yatra svayaṃ bhāti hyayaṃ parātmā | (pāṭhabhedaḥ - svayañjyotirayaṃ)

dhīmātrakopādhiraśeṣasākṣī

na lipyate tatkṛtakarmaleśaiḥ | karmalepaiḥ

yasmādasaṅgastata eva karmabhiḥ

na lipyate kiñcidupādhinā kṛtaiḥ || 99||

sarvavyāpṛtikaraṇaṃ liṅgamidaṃ syāccidātmanaḥ puṃsaḥ |

vāsyādikamiva takṣṇastenaivātmā bhavatyasaṅgo'yam || 100||

andhatvamandatvapaṭutvadharmāḥ

sauguṇyavaiguṇyavaśāddhi cakṣuṣaḥ |

bādhiryamūkatvamukhāstathaiva

śrotrādidharmā na tu vetturātmanaḥ || 101||

ucchvāsaniḥśvāsavijṛmbhaṇakṣu-

tprasyandanādyutkramaṇādikāḥ kriyāḥ | (pāṭhabhedaḥ - praspandanādy)

prāṇādikarmāṇi vadanti tajñāḥ (pāṭhabhedaḥ - tajjñāḥ)

prāṇasya dharmāvaśanāpipāse || 102||

antaḥkaraṇameteṣu cakṣurādiṣu varṣmaṇi |

ahamityabhimānena tiṣṭhatyābhāsatejasā || 103||

ahaṅkāraḥ sa vijñeyaḥ kartā bhoktābhimānyayam |

sattvādiguṇayogena cāvasthātrayamaśnute || 104|| (pāṭhabhedaḥ - yogenāvasthātritayamśnute)

viṣayāṇāmānukūlye sukhī duḥkhī viparyaye |

sukhaṃ duḥkhaṃ ca taddharmaḥ sadānandasya nātmanaḥ || 105||

ātmārthatvena hi preyānviṣayo na svataḥ priyaḥ |

svata eva hi sarveṣāmātmā priyatamo yataḥ |

tata ātmā sadānando nāsya duḥkhaṃ kadācana || 106||

yatsuṣuptau nirviṣaya ātmānando'nubhūyate |

śrutiḥ pratyakṣamaitihyamanumānaṃ ca jāgrati || 107||

avyaktanāmnī parameśaśaktiḥ

anādyavidyā triguṇātmikā parā |

kāryānumeyā sudhiyaiva māyā

yayā jagatsarvamidaṃ prasūyate || 108||

sannāpyasannāpyubhayātmikā no

bhinnāpyabhinnāpyubhayātmikā no |

sāṅgāpyanaṅgā hyubhayātmikā no (pāṭhabhedaḥ - anaṅgāpyubhayātmikā)

mahādbhutā'nirvacanīyarūpā || 109||

śuddhādvayabrahmavibodhanāśyā

sarpabhramo rajjuvivekato yathā |

rajastamaḥsattvamiti prasiddhā

guṇāstadīyāḥ prathitaiḥ svakāryaiḥ || 110||

vikṣepaśaktī rajasaḥ kriyātmikā

yataḥ pravṛttiḥ prasṛtā purāṇī |

rāgādayo'syāḥ prabhavanti nityaṃ

duḥkhādayo ye manaso vikārāḥ || 111||

kāmaḥ krodho lobhadambhādyasūyā (pāṭhabhedaḥ - lobhadambhābhyasūyā)

ahaṅkārerṣyāmatsarādyāstu ghorāḥ |

dharmā ete rājasāḥ pumpravṛtti-

ryasmādeṣā tadrajo bandhahetuḥ || 112|| (pāṭhabhedaḥ - yasmādetattadrajo)

eṣā''vṛtirnāma tamoguṇasya

śaktirmayā vastvavabhāsate'nyathā | śaktiryayā

saiṣā nidānaṃ puruṣasya saṃsṛteḥ

vikṣepaśakteḥ pravaṇasya hetuḥ || 113|| (pāṭhabhedaḥ - prasarasya)

prajñāvānapi paṇḍito'pi caturo'pyatyantasūkṣmātmadṛg- (pāṭhabhedaḥ - sūkṣmārthadṛg)

vyālīḍhastamasā na vetti bahudhā sambodhito'pi sphuṭam |

bhrāntyāropitameva sādhu kalayatyālambate tadguṇān

hantāsau prabalā durantatamasaḥ śaktirmahatyāvṛtiḥ || 114||

abhāvanā vā viparītabhāvanā'- (pāṭhabhedaḥ - viparītabhāvanā)

sambhāvanā vipratipattirasyāḥ |

saṃsargayuktaṃ na vimuñcati dhruvaṃ

vikṣepaśaktiḥ kṣapayatyajasram || 115||

ajñānamālasyajaḍatvanidrā-

pramādamūḍhatvamukhāstamoguṇāḥ |

etaiḥ prayukto na hi vetti kiñcit

nidrāluvatstambhavadeva tiṣṭhati || 116||

sattvaṃ viśuddhaṃ jalavattathāpi

tābhyāṃ militvā saraṇāya kalpate |

yatrātmabimbaḥ pratibimbitaḥ san

prakāśayatyarka ivākhilaṃ jaḍam || 117||

miśrasya sattvasya bhavanti dharmāḥ

tvamānitādyā niyamā yamādyāḥ |

śraddhā ca bhaktiśca mumukṣutā ca

daivī ca sampattirasannivṛttiḥ || 118||

viśuddhasattvasya guṇāḥ prasādaḥ

svātmānubhūtiḥ paramā praśāntiḥ |

tṛptiḥ praharṣaḥ paramātmaniṣṭhā

yayā sadānandarasaṃ samṛcchati || 119||

avyaktametattriguṇairniruktaṃ

tatkāraṇaṃ nāma śarīramātmanaḥ |

suṣuptiretasya vibhaktyavasthā

pralīnasarvendriyabuddhivṛttiḥ || 120||

sarvaprakārapramitipraśāntiḥ

bījātmanāvasthitireva buddheḥ |

suṣuptiretasya kila pratītiḥ (pāṭhabhedaḥ - suṣuptiratrāsya)

kiñcinna vedmīti jagatprasiddheḥ || 121||

dehendriyaprāṇamano'hamādayaḥ

sarve vikārā viṣayāḥ sukhādayaḥ |

vyomādibhūtānyakhilaṃ ca viśvaṃ

avyaktaparyantamidaṃ hyanātmā || 122||

māyā māyākāryaṃ sarvaṃ mahadādidehaparyantam |

asadidamanātmatattvaṃ viddhi tvaṃ marumarīcikākalpam || 123||

atha te sampravakṣyāmi svarūpaṃ paramātmanaḥ |

yadvijñāya naro bandhānmuktaḥ kaivalyamaśnute || 124||

asti kaścitsvayaṃ nityamahampratyayalambanaḥ |

avasthātrayasākṣī sanpañcakośavilakṣaṇaḥ || 125||

yo vijānāti sakalaṃ jāgratsvapnasuṣuptiṣu |

buddhitadvṛttisadbhāvamabhāvamahamityayam || 126||

yaḥ paśyati svayaṃ sarvaṃ yaṃ na paśyati kaścana | (pāṭhabhedaḥ - kiñcana)

yaścetayati buddhyādi na tadyaṃ cetayatyayam || 127||

yena viśvamidaṃ vyāptaṃ yaṃ na vyāpnoti kiñcana |

ābhārūpamidaṃ sarvaṃ yaṃ bhāntamanubhātyayam || 128||

yasya sannidhimātreṇa dehendriyamanodhiyaḥ |

viṣayeṣu svakīyeṣu vartante preritā iva || 129||

ahaṅkārādidehāntā viṣayāśca sukhādayaḥ |

vedyante ghaṭavadyena nityabodhasvarūpiṇā || 130||

eṣo'ntarātmā puruṣaḥ purāṇo

nirantarākhaṇḍasukhānubhūtiḥ |

sadaikarūpaḥ pratibodhamātro

yeneṣitā vāgasavaścaranti || 131||

atraiva sattvātmani dhīguhāyāṃ

avyākṛtākāśa uśatprakāśaḥ | (pāṭhabhedaḥ - uruprakāśaḥ)

ākāśa uccai ravivatprakāśate

svatejasā viśvamidaṃ prakāśayan || 132||

jñātā mano'haṅkṛtivikriyāṇāṃ

dehendriyaprāṇakṛtakriyāṇām |

ayo'gnivattānanuvartamāno

na ceṣṭate no vikaroti kiñcana || 133||

na jāyate no mriyate na vardhate

na kṣīyate no vikaroti nityaḥ |

vilīyamāne'pi vapuṣyamuṣmi-

nna līyate kumbha ivāmbaraṃ svayam || 134||

prakṛtivikṛtibhinnaḥ śuddhabodhasvabhāvaḥ

sadasadidamaśeṣaṃ bhāsayannirviśeṣaḥ |

vilasati paramātmā jāgradādiṣvavasthā-

svahamahamiti sākṣātsākṣirūpeṇa buddheḥ || 135||

niyamitamanasāmuṃ tvaṃ svamātmānamātma-

nyayamahamiti sākṣādviddhi buddhiprasādāt |

janimaraṇataraṅgāpārasaṃsārasindhuṃ

pratara bhava kṛtārtho brahmarūpeṇa saṃsthaḥ || 136||

atrānātmanyahamiti matirbandha eṣo'sya puṃsaḥ

prāpto'jñānājjananamaraṇakleśasampātahetuḥ |

yenaivāyaṃ vapuridamasatsatyamityātmabuddhyā

puṣyatyukṣatyavati viṣayaistantubhiḥ kośakṛdvat || 137||

atasmiṃstadbuddhiḥ prabhavati vimūḍhasya tamasā

vivekābhāvādvai sphurati bhujage rajjudhiṣaṇā |

tato'narthavrāto nipatati samādāturadhikaḥ

tato yo'sadgrāhaḥ sa hi bhavati bandhaḥ śaṛṇu sakhe || 138||

akhaṇḍanityādvayabodhaśaktyā

sphurantamātmānamanantavaibhavam |

samāvṛṇotyāvṛtiśaktireṣā

tamomayī rāhurivārkabimbam || 139||

tirobhūte svātmanyamalataratejovati pumān

anātmānaṃ mohādahamiti śarīraṃ kalayati |

tataḥ kāmakrodhaprabhṛtibhiramuṃ bandhanaguṇaiḥ (pāṭhabhedaḥ - bandhakaguṇaiḥ)

paraṃ vikṣepākhyā rajasa uruśaktirvyathayati || 140||

mahāmohagrāhagrasanagalitātmāvagamano

dhiyo nānāvasthāṃ svayamabhinayaṃstadguṇatayā | (pāṭhabhedaḥ - nānāvasthāḥ)

apāre saṃsāre viṣayaviṣapūre jalanidhau

nimajyonmajyāyaṃ bhramati kumatiḥ kutsitagatiḥ || 141||

bhānuprabhāsañjanitābhrapaṅktiḥ

bhānuṃ tirodhāya vijṛmbhate yathā |

ātmoditāhaṅkṛtirātmatattvaṃ

tathā tirodhāya vijṛmbhate svayam || 142||

kavalitadinanāthe durdine sāndrameghaiḥ

vyathayati himajhañjhāvāyurugro yathaitān |

aviratatamasā''tmanyāvṛte mūḍhabuddhiṃ

kṣapayati bahuduḥkhaistīvravikṣepaśaktiḥ || 143||

etābhyāmeva śaktibhyāṃ bandhaḥ puṃsaḥ samāgataḥ |

yābhyāṃ vimohito dehaṃ matvā''tmānaṃ bhramatyayam || 144||

bījaṃ saṃsṛtibhūmijasya tu tamo dehātmadhīraṅkuro

rāgaḥ pallavamambu karma tu vapuḥ skandho'savaḥ śākhikāḥ |

agrāṇīndriyasaṃhatiśca viṣayāḥ puṣpāṇi duḥkhaṃ phalaṃ

nānākarmasamudbhavaṃ bahuvidhaṃ bhoktātra jīvaḥ khagaḥ || 145||

ajñānamūlo'yamanātmabandho

naisargiko'nādirananta īritaḥ |

janmāpyayavyādhijarādiduḥkha-

pravāhapātaṃ janayatyamuṣya || 146||

nāstrairna śastrairanilena vahninā

chettuṃ na śakyo na ca karmakoṭibhiḥ |

vivekavijñānamahāsinā vinā

dhātuḥ prasādena śitena mañjunā || 147||

śrutipramāṇaikamateḥ svadharma

niṣṭhā tayaivātmaviśuddhirasya |

viśuddhabuddheḥ paramātmavedanaṃ

tenaiva saṃsārasamūlanāśaḥ || 148||

kośairannamayādyaiḥ pañcabhirātmā na saṃvṛto bhāti |

nijaśaktisamutpannaiḥ śaivālapaṭalairivāmbu vāpīstham || 149||

tacchaivālāpanaye samyak salilaṃ pratīyate śuddham |

tṛṣṇāsantāpaharaṃ sadyaḥ saukhyapradaṃ paraṃ puṃsaḥ || 150||

pañcānāmapi kośānāmapavāde vibhātyayaṃ śuddhaḥ |

nityānandaikarasaḥ pratyagrūpaḥ paraḥ svayañjyotiḥ || 151||

ātmānātmavivekaḥ kartavyo bandhamuktaye viduṣā |

tenaivānandī bhavati svaṃ vijñāya saccidānandam || 152||

muñjādiṣīkāmiva dṛśyavargāt

pratyañcamātmānamasaṅgamakriyam |

vivicya tatra pravilāpya sarvaṃ

tadātmanā tiṣṭhati yaḥ sa muktaḥ || 153||

deho'yamannabhavano'nnamayastu kośa- (pāṭhabhedaḥ - kośo)

ścānnena jīvati vinaśyati tadvihīnaḥ | (pāṭhabhedaḥ - hyannena)

tvakcarmamāṃsarudhirāsthipurīṣarāśi-

rnāyaṃ svayaṃ bhavitumarhati nityaśuddhaḥ || 154||

pūrvaṃ janeradhimṛterapi nāyamasti (pāṭhabhedaḥ - janerapimṛteratha)

jātakṣaṇaḥ kṣaṇaguṇo'niyatasvabhāvaḥ |

naiko jaḍaśca ghaṭavatparidṛśyamānaḥ

svātmā kathaṃ bhavati bhāvavikāravettā || 155||

pāṇipādādimāndeho nātmā vyaṅge'pi jīvanāt |

tattacchakteranāśācca na niyamyo niyāmakaḥ || 156||

dehataddharmatatkarmatadavasthādisākṣiṇaḥ |

sata eva svataḥsiddhaṃ tadvailakṣaṇyamātmanaḥ || 157||

śalyarāśirmāṃsalipto malapūrṇo'tikaśmalaḥ |

kathaṃ bhavedayaṃ vettā svayametadvilakṣaṇaḥ || 158||

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśā-

vahammatiṃ mūḍhajanaḥ karoti |

vilakṣaṇaṃ vetti vicāraśīlo

nijasvarūpaṃ paramārthabhūtam || 159||

deho'hamityeva jaḍasya buddhiḥ

dehe ca jīve viduṣastvahandhīḥ |

vivekavijñānavato mahātmano

brahmāhamityeva matiḥ sadātmani || 160||

atrātmabuddhiṃ tyaja mūḍhabuddhe

tvaṅmāṃsamedo'sthipurīṣarāśau |

sarvātmani brahmaṇi nirvikalpe

kuruṣva śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 161||

dehendriyādāvasati bhramoditāṃ

vidvānahantāṃ na jahāti yāvat |

tāvanna tasyāsti vimuktivārtā-

pyastveṣa vedāntanayāntadarśī || 162||

chāyāśarīre pratibimbagātre

yatsvapnadehe hṛdi kalpitāṅge |

yathātmabuddhistava nāsti kāci-

jjīvaccharīre ca tathaiva mā'stu || 163||

dehātmadhīreva nṛṇāmasaddhiyāṃ

janmādiduḥkhaprabhavasya bījam |

yatastatastvaṃ jahi tāṃ prayatnāt

tyakte tu citte na punarbhavāśā || 164||

karmendriyaiḥ pañcabhirañcito'yaṃ

prāṇo bhavetprāṇamayastu kośaḥ ||

yenātmavānannamayo'nupūrṇaḥ

pravartate'sau sakalakriyāsu || 165||

naivātmāpi prāṇamayo vāyuvikāro (pāṭhabhedaḥ - naivātmāyaṃ)

gantā''gantā vāyuvadantarbahireṣaḥ |

yasmātkiñcitkvāpi na vettīṣṭamaniṣṭaṃ

svaṃ vānyaṃ vā kiñcana nityaṃ paratantraḥ || 166||

jñānendriyāṇi ca manaśca manomayaḥ syāt

kośo mamāhamiti vastuvikalpahetuḥ |

sañjñādibhedakalanākalito balīyāṃ-

statpūrvakośamabhipūrya vijṛmbhate yaḥ || 167|| (pāṭhabhedaḥ - anupūrya)

pañcendriyaiḥ pañcabhireva hotṛbhiḥ

pracīyamāno viṣayājyadhārayā |

jājvalyamāno bahuvāsanendhanaiḥ

manomayāgnirdahati prapañcam || 168|| (pāṭhabhedaḥ - manomayo'gnirdahati)

na hyastyavidyā manaso'tiriktā

mano hyavidyā bhavabandhahetuḥ |

tasminvinaṣṭe sakalaṃ vinaṣṭaṃ

vijṛmbhite'sminsakalaṃ vijṛmbhate || 169||

svapne'rthaśūnye sṛjati svaśaktyā

bhoktrādiviśvaṃ mana eva sarvam |

tathaiva jāgratyapi no viśeṣaḥ

tatsarvametanmanaso vijṛmbhaṇam || 170||

suṣuptikāle manasi pralīne

naivāsti kiñcitsakalaprasiddheḥ |

ato manaḥkalpita eva puṃsaḥ

saṃsāra etasya na vastuto'sti || 171||

vāyunā''nīyate meghaḥ punastenaiva nīyate | (pāṭhabhedaḥ - vāyunā nīyate meghaḥ punastenaiva līyate)

manasā kalpyate bandho mokṣastenaiva kalpyate || 172||

dehādisarvaviṣaye parikalpya rāgaṃ

badhnāti tena puruṣaṃ paśuvadguṇena |

vairasyamatra viṣavat suvidhāya paścād

enaṃ vimocayati tanmana eva bandhāt || 173||

tasmānmanaḥ kāraṇamasya jantoḥ

bandhasya mokṣasya ca vā vidhāne |

bandhasya heturmalinaṃ rajoguṇaiḥ

mokṣasya śuddhaṃ virajastamaskam || 174||

vivekavairāgyaguṇātirekā-

cchuddhatvamāsādya mano vimuktyai |

bhavatyato buddhimato mumukṣo-

stābhyāṃ dṛḍhābhyāṃ bhavitavyamagre || 175||

mano nāma mahāvyāghro viṣayāraṇyabhūmiṣu |

caratyatra na gacchantu sādhavo ye mumukṣavaḥ || 176||

manaḥ prasūte viṣayānaśeṣān

sthūlātmanā sūkṣmatayā ca bhoktuḥ |

śarīravarṇāśramajātibhedān

guṇakriyāhetuphalāni nityam || 177||

asaṅgacidrūpamamuṃ vimohya

dehendriyaprāṇaguṇairnibaddhya |

ahammameti bhramayatyajasraṃ

manaḥ svakṛtyeṣu phalopabhuktiṣu || 178||

adhyāsadoṣātpuruṣasya saṃsṛtiḥ (pāṭhabhedaḥ - adhyāsayogāt)

adhyāsabandhastvamunaiva kalpitaḥ |

rajastamodoṣavato'vivekino

janmādiduḥkhasya nidānametat || 179||

ataḥ prāhurmano'vidyāṃ paṇḍitāstattvadarśinaḥ |

yenaiva bhrāmyate viśvaṃ vāyunevābhramaṇḍalam || 180||

tanmanaḥśodhanaṃ kāryaṃ prayatnena mumukṣuṇā |

viśuddhe sati caitasminmuktiḥ karaphalāyate || 181||

mokṣaikasaktyā viṣayeṣu rāgaṃ

nirmūlya sannyasya ca sarvakarma |

sacchraddhayā yaḥ śravaṇādiniṣṭho

rajaḥsvabhāvaṃ sa dhunoti buddheḥ || 182||

manomayo nāpi bhavetparātmā

hyādyantavattvātpariṇāmibhāvāt |

duḥkhātmakatvādviṣayatvahetoḥ

draṣṭā hi dṛśyātmatayā na dṛṣṭaḥ || 183||

buddhirbuddhīndriyaiḥ sārdhaṃ savṛttiḥ kartṛlakṣaṇaḥ |

vijñānamayakośaḥ syātpuṃsaḥ saṃsārakāraṇam || 184||

anuvrajaccitpratibimbaśaktiḥ

vijñānasañjñaḥ prakṛtervikāraḥ |

jñānakriyāvānahamityajasraṃ

dehendriyādiṣvabhimanyate bhṛśam || 185||

anādikālo'yamahaṃsvabhāvo

jīvaḥ samastavyavahāravoḍhā |

karoti karmāṇyapi pūrvavāsanaḥ (pāṭhabhedaḥ - karmāṇyanu)

puṇyānyapuṇyāni ca tatphalāni || 186||

bhuṅkte vicitrāsvapi yoniṣu vraja-

nnāyāti niryātyadha ūrdhvameṣaḥ |

asyaiva vijñānamayasya jāgrat-

svapnādyavasthāḥ sukhaduḥkhabhogaḥ || 187||

dehādiniṣṭhāśramadharmakarma-

guṇābhimānaḥ satataṃ mameti |

vijñānakośo'yamatiprakāśaḥ

prakṛṣṭasānnidhyavaśātparātmanaḥ |

ato bhavatyeṣa upādhirasya

yadātmadhīḥ saṃsarati bhrameṇa || 188||

yo'yaṃ vijñānamayaḥ prāṇeṣu hṛdi sphuratyayaṃ jyotiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sphuratsvayañjyotiḥ)

kūṭasthaḥ sannātmā kartā bhoktā bhavatyupādhisthaḥ || 189||

svayaṃ paricchedamupetya buddheḥ

tādātmyadoṣeṇa paraṃ mṛṣātmanaḥ |

sarvātmakaḥ sannapi vīkṣate svayaṃ

svataḥ pṛthaktvena mṛdo ghaṭāniva || 190||

upādhisambandhavaśātparātmā

hyupādhidharmānanubhāti tadguṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - 'pyupādhi)

ayovikārānavikārivahnivat

sadaikarūpo'pi paraḥ svabhāvāt || 191||

śiṣya uvāca |

bhrameṇāpyanyathā vā'stu jīvabhāvaḥ parātmanaḥ |

tadupādheranāditvānnānādernāśa iṣyate || 192||

ato'sya jīvabhāvo'pi nityā bhavati saṃsṛtiḥ |

na nivarteta tanmokṣaḥ kathaṃ me śrīguro vada || 193||

śrīgururuvāca |

samyakpṛṣṭaṃ tvayā vidvansāvadhānena tacchṛṇu |

prāmāṇikī na bhavati bhrāntyā mohitakalpanā || 194||

bhrāntiṃ vinā tvasaṅgasya niṣkriyasya nirākṛteḥ |

na ghaṭetārthasambandho nabhaso nīlatādivat || 195||

svasya draṣṭurnirguṇasyākriyasya

pratyagbodhānandarūpasya buddheḥ |

bhrāntyā prāpto jīvabhāvo na satyo

mohāpāye nāstyavastusvabhāvāt || 196||

yāvadbhrāntistāvadevāsya sattā

mithyājñānojjṛmbhitasya pramādāt |

rajjvāṃ sarpo bhrāntikālīna eva

bhrānternāśe naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pāṭhabhedaḥ - sarpo'sti)

anāditvamavidyāyāḥ kāryasyāpi tatheṣyate |

utpannāyāṃ tu vidyāyāmāvidyakamanādyapi || 198||

prabodhe svapnavatsarvaṃ sahamūlaṃ vinaśyati |

anādyapīdaṃ no nityaṃ prāgabhāva iva sphuṭam || 199||

anāderapi vidhvaṃsaḥ prāgabhāvasya vīkṣitaḥ |

yadbuddhyupādhisambandhātparikalpitamātmani || 200||

jīvatvaṃ na tato'nyastu svarūpeṇa vilakṣaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - tato'nyattu)

sambandhastvātmano buddhyā mithyājñānapuraḥsaraḥ || 201|| (pāṭhabhedaḥ - sambandhaḥ svātmano)

vinivṛttirbhavettasya samyagjñānena nānyathā |

brahmātmaikatvavijñānaṃ samyagjñānaṃ śrutermatam || 202||

tadātmānātmanoḥ samyagvivekenaiva sidhyati |

tato vivekaḥ kartavyaḥ pratyagātmasadātmanoḥ || 203|| (pāṭhabhedaḥ - pratyagātmāsadātmanoḥ)

jalaṃ paṅkavadatyantaṃ paṅkāpāye jalaṃ sphuṭam | (pāṭhabhedaḥ - paṅkavadaspaṣṭaṃ)

yathā bhāti tathātmāpi doṣābhāve sphuṭaprabhaḥ || 204||

asannivṛttau tu sadātmanā sphuṭaṃ

pratītiretasya bhavetpratīcaḥ |

tato nirāsaḥ karaṇīya eva

sadātmanaḥ sādhvahamādivastunaḥ || 205|| (pāṭhabhedaḥ - asadātmanaḥ)

ato nāyaṃ parātmā syādvijñānamayaśabdabhāk |

vikāritvājjaḍatvācca paricchinnatvahetutaḥ |

dṛśyatvādvyabhicāritvānnānityo nitya iṣyate || 206||

ānandapratibimbacumbitatanurvṛttistamojṛmbhitā

syādānandamayaḥ priyādiguṇakaḥ sveṣṭārthalābhodayaḥ |

puṇyasyānubhave vibhāti kṛtināmānandarūpaḥ svayaṃ

sarvo nandati yatra sādhu tanubhṛnmātraḥ prayatnaṃ vinā || 207|| (pāṭhabhedaḥ - bhūtvā nandati)

ānandamayakośasya suṣuptau sphūrtirutkaṭā |

svapnajāgarayorīṣadiṣṭasandarśanādinā || 208||

naivāyamānandamayaḥ parātmā

sopādhikatvātprakṛtervikārāt |

kāryatvahetoḥ sukṛtakriyāyā

vikārasaṅghātasamāhitatvāt || 209||

pañcānāmapi kośānāṃ niṣedhe yuktitaḥ śruteḥ | (pāṭhabhedaḥ - yuktitaḥ kṛte)

tanniṣedhāvadhi sākṣī bodharūpo'vaśiṣyate || 210|| (pāṭhabhedaḥ - tanniṣedhāvadhiḥ)

yo'yamātmā svayañjyotiḥ pañcakośavilakṣaṇaḥ |

avasthātrayasākṣī sannirvikāro nirañjanaḥ |

sadānandaḥ sa vijñeyaḥ svātmatvena vipaścitā || 211||

śiṣya uvāca |

mithyātvena niṣiddheṣu kośeṣveteṣu pañcasu |

sarvābhāvaṃ vinā kiñcinna paśyāmyatra he guro |

vijñeyaṃ kimu vastvasti svātmanā''tmavipaścitā || 212|| (pāṭhabhedaḥ - svātmanātra vipaścitā)

śrīgururuvāca |

satyamuktaṃ tvayā vidvannipuṇo'si vicāraṇe |

ahamādivikārāste tadabhāvo'yamapyanu || 213|| (pāṭhabhedaḥ - 'yamapyatha)

sarve yenānubhūyante yaḥ svayaṃ nānubhūyate |

tamātmānaṃ veditāraṃ viddhi buddhyā susūkṣmayā || 214||

tatsākṣikaṃ bhavettattadyadyadyenānubhūyate |

kasyāpyananubhūtārthe sākṣitvaṃ nopayujyate || 215|| (pāṭhabhedaḥ - nopapadyate)

asau svasākṣiko bhāvo yataḥ svenānubhūyate |

ataḥ paraṃ svayaṃ sākṣātpratyagātmā na cetaraḥ || 216||

jāgratsvapnasuṣuptiṣu sphuṭataraṃ yo'sau samujjṛmbhate

pratyagrūpatayā sadāhamahamityantaḥ sphurannaikadhā | (pāṭhabhedaḥ - sphurannekadhā)

nānākāravikārabhāgina imān paśyannahandhīmukhān (pāṭhabhedaḥ - bhājina)

nityānandacidātmanā sphurati taṃ viddhi svametaṃ hṛdi || 217||

ghaṭodake bimbitamarkabimba-

mālokya mūḍho ravimeva manyate |

tathā cidābhāsamupādhisaṃsthaṃ

bhrāntyāhamityeva jaḍo'bhimanyate || 218||

ghaṭaṃ jalaṃ tadgatamarkabimbaṃ

vihāya sarvaṃ vinirīkṣyate'rkaḥ | (pāṭhabhedaḥ - divi vīkṣyate'rkaḥ)

taṭastha etattritayāvabhāsakaḥ (pāṭhabhedaḥ - taṭasthitaḥ tattri)

svayamprakāśo viduṣā yathā tathā || 219||

dehaṃ dhiyaṃ citpratibimbamevaṃ (pāṭhabhedaḥ - citpratibimbametaṃ)

visṛjya buddhau nihitaṃ guhāyām |

draṣṭāramātmānamakhaṇḍabodhaṃ

sarvaprakāśaṃ sadasadvilakṣaṇam || 220||

nityaṃ vibhuṃ sarvagataṃ susūkṣmaṃ

antarbahiḥśūnyamananyamātmanaḥ |

vijñāya samyaṅnijarūpametat

pumān vipāpmā virajo vimṛtyuḥ || 221||

viśoka ānandaghano vipaścit

svayaṃ kutaścinna bibheti kaścit |

nānyo'sti panthā bhavabandhamukteḥ

vinā svatattvāvagamaṃ mumukṣoḥ || 222||

brahmābhinnatvavijñānaṃ bhavamokṣasya kāraṇam |

yenādvitīyamānandaṃ brahma sampadyate budhaiḥ || 223|| (pāṭhabhedaḥ - sampadyate budhaḥ)

brahmabhūtastu saṃsṛtyai vidvānnāvartate punaḥ |

vijñātavyamataḥ samyagbrahmābhinnatvamātmanaḥ || 224||

satyaṃ jñānamanantaṃ brahma viśuddhaṃ paraṃ svataḥsiddham |

nityānandaikarasaṃ pratyagabhinnaṃ nirantaraṃ jayati || 225||

sadidaṃ paramādvaitaṃ svasmādanyasya vastuno'bhāvāt |

na hyanyadasti kiñcit samyak paramārthatattvabodhadaśāyām || 226|| (pāṭhabhedaḥ - paratattvabodhasudaśāyām)

yadidaṃ sakalaṃ viśvaṃ nānārūpaṃ pratītamajñānāt |

tatsarvaṃ brahmaiva pratyastāśeṣabhāvanādoṣam || 227||

mṛtkāryabhūto'pi mṛdo na bhinnaḥ

kumbho'sti sarvatra tu mṛtsvarūpāt |

na kumbharūpaṃ pṛthagasti kumbhaḥ

kuto mṛṣā kalpitanāmamātraḥ || 228||

kenāpi mṛdbhinnatayā svarūpaṃ

ghaṭasya sandarśayituṃ na śakyate |

ato ghaṭaḥ kalpita eva mohā-

nmṛdeva satyaṃ paramārthabhūtam || 229||

sadbrahmakāryaṃ sakalaṃ sadevaṃ (pāṭhabhedaḥ - sadaiva)

tanmātrametanna tato'nyadasti | (pāṭhabhedaḥ - sanmātrametanna)

astīti yo vakti na tasya moho

vinirgato nidritavatprajalpaḥ || 230||

brahmaivedaṃ viśvamityeva vāṇī

śrautī brūte'tharvaniṣṭhā variṣṭhā |

tasmādetadbrahmamātraṃ hi viśvaṃ

nādhiṣṭhānādbhinnatā''ropitasya || 231||

satyaṃ yadi syājjagadetadātmano'

nantattvahānirnigamāpramāṇatā |

asatyavāditvamapīśituḥ syā-

nnaitattrayaṃ sādhu hitaṃ mahātmanām || 232||

īśvaro vastutattvajño na cāhaṃ teṣvavasthitaḥ |

na ca matsthāni bhūtānītyevameva vyacīklṛpat || 233|| (pāṭhabhedaḥ - vyacīkathat)

yadi satyaṃ bhavedviśvaṃ suṣuptāvupalabhyatām |

yannopalabhyate kiñcidato'satsvapnavanmṛṣā || 234||

ataḥ pṛthaṅnāsti jagatparātmanaḥ

pṛthakpratītistu mṛṣā guṇādivat | guṇāhivat

āropitasyāsti kimarthavattā'-

dhiṣṭhānamābhāti tathā bhrameṇa || 235||

bhrāntasya yadyadbhramataḥ pratītaṃ

brahmaiva tattadrajataṃ hi śuktiḥ |

idantayā brahma sadaiva rūpyate (pāṭhabhedaḥ - sadeva)

tvāropitaṃ brahmaṇi nāmamātram || 236||

ataḥ paraṃ brahma sadadvitīyaṃ

viśuddhavijñānaghanaṃ nirañjanam |

praśāntamādyantavihīnamakriyaṃ

nirantarānandarasasvarūpam || 237||

nirastamāyākṛtasarvabhedaṃ

nityaṃ sukhaṃ niṣkalamaprameyam | (pāṭhabhedaḥ - nityaṃ dhruvaṃ)

arūpamavyaktamanākhyamavyayaṃ

jyotiḥ svayaṃ kiñcididaṃ cakāsti || 238||

jñātṛjñeyajñānaśūnyamanantaṃ nirvikalpakam |

kevalākhaṇḍacinmātraṃ paraṃ tattvaṃ vidurbudhāḥ || 239||

aheyamanupādeyaṃ manovācāmagocaram |

aprameyamanādyantaṃ brahma pūrṇamahaṃ mahaḥ || 240|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇaṃ mahanmahaḥ)

tattvampadābhyāmabhidhīyamānayoḥ

brahmātmanoḥ śodhitayoryadīttham | (pāṭhabhedaḥ - śodhitayoryadittham)

śrutyā tayostattvamasīti samyag

ekatvameva pratipādyate muhuḥ || 241-

ekyaṃ tayorlakṣitayorna vācyayoḥ

nigadyate'nyonyaviruddhadharmiṇoḥ |

khadyotabhānvoriva rājabhṛtyayoḥ

kūpāmburāśyoḥ paramāṇumervoḥ || 242||

tayorvirodho'yamupādhikalpito

na vāstavaḥ kaścidupādhireṣaḥ |

īśasya māyā mahadādikāraṇaṃ

jīvasya kāryaṃ śaṛṇu pañcakośam || 243|| (pāṭhabhedaḥ - pañcakośāḥ)

etāvupādhī parajīvayostayoḥ

samyaṅnirāse na paro na jīvaḥ |

rājyaṃ narendrasya bhaṭasya kheṭak-

stayorapohe na bhaṭo na rājā || 244||

athāta ādeśa iti śrutiḥ svayaṃ

niṣedhati brahmaṇi kalpitaṃ dvayam |

śrutipramāṇānugṛhītabodhā- (pāṭhabhedaḥ - pramāṇānugṛhītayuktyā)

ttayornirāsaḥ karaṇīya eva || 245||

nedaṃ nedaṃ kalpitatvānna satyaṃ

rajjudṛṣṭavyālavatsvapnavacca | (pāṭhabhedaḥ - rajjau)

itthaṃ dṛśyaṃ sādhuyuktyā vyapohya

jñeyaḥ paścādekabhāvastayoryaḥ || 246||

tatastu tau lakṣaṇayā sulakṣyau

tayorakhaṇḍaikarasatvasiddhaye |

nālaṃ jahatyā na tathā'jahatyā

kintūbhayārthātmikayaiva bhāvyam || 247|| (pāṭhabhedaḥ - bhayārthaikatayaiva)

sa devadatto'yamitīha caikatā

viruddhadharmāṃśamapāsya kathyate |

yathā tathā tattvamasītivākye

viruddhadharmānubhayatra hitvā || 248||

saṃlakṣya cinmātratayā sadātmanoḥ

akhaṇḍabhāvaḥ paricīyate budhaiḥ |

evaṃ mahāvākyaśatena kathyate

brahmātmanoraikyamakhaṇḍabhāvaḥ || 249||

asthūlamityetadasannirasya

siddhaṃ svato vyomavadapratarkyam |

ato mṛṣāmātramidaṃ pratītaṃ

jahīhi yatsvātmatayā gṛhītam |

brahmāhamityeva viśuddhabuddhyā

viddhi svamātmānamakhaṇḍabodham || 250||

mṛtkāryaṃ sakalaṃ ghaṭādi satataṃ mṛnmātramevāhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - mṛnmātramevābhitaḥ)

tadvatsajjanitaṃ sadātmakamidaṃ sanmātramevākhilam |

yasmānnāsti sataḥ paraṃ kimapi tatsatyaṃ sa ātmā svayaṃ

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 251||

nidrākalpitadeśakālaviṣayajñātrādi sarvaṃ yathā

mithyā tadvadihāpi jāgrati jagatsvājñānakāryatvataḥ |

yasmādevamidaṃ śarīrakaraṇaprāṇāhamādyapyasat

tasmāttattvamasi praśāntamamalaṃ brahmādvayaṃ yatparam || 252||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

svapne naṣṭaṃ svapnaviśvaṃ vicitraṃ

svasmādbhinnaṃ kinnu dṛṣṭaṃ prabodhe || 253||

jātinītikulagotradūragaṃ

nāmarūpaguṇadoṣavarjitam |

deśakālaviṣayātivarti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 254||

yatparaṃ sakalavāgagocaraṃ

gocaraṃ vimalabodhacakṣuṣaḥ |

śuddhacidghanamanādi vastu yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 255||

ṣaḍbhirūrmibhirayogi yogihṛd-

bhāvitaṃ na karaṇairvibhāvitam |

buddhyavedyamanavadyamasti yad (pāṭhabhedaḥ - bhūti yad)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 256||

bhrāntikalpitajagatkalāśrayaṃ

svāśrayaṃ ca sadasadvilakṣaṇam |

niṣkalaṃ nirupamānavaddhi yad (pāṭhabhedaḥ - nirupamānamṛddhimat)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 257||

janmavṛddhipariṇatyapakṣaya-

vyādhināśanavihīnamavyayam |

viśvasṛṣṭyavavighātakāraṇaṃ (pāṭhabhedaḥ - vanaghātakāraṇaṃ)

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 258||

astabhedamanapāstalakṣaṇaṃ

nistaraṅgajalarāśiniścalam |

nityamuktamavibhaktamūrti yad

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 259||

ekameva sadanekakāraṇaṃ

kāraṇāntaranirāsyakāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - sakāraṇam)

kāryakāraṇavilakṣaṇaṃ svayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 260||

nirvikalpakamanalpamakṣaraṃ

yatkṣarākṣaravilakṣaṇaṃ param |

nityamavyayasukhaṃ nirañjanaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 261||

yadvibhāti sadanekadhā bhramā-

nnāmarūpaguṇavikriyātmanā |

hemavatsvayamavikriyaṃ sadā

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 262||

yaccakāstyanaparaṃ parātparaṃ

pratyagekarasamātmalakṣaṇam |

satyacitsukhamanantamavyayaṃ

brahma tattvamasi bhāvayātmani || 263||

uktamarthamimamātmani svayaṃ

bhāvayetprathitayuktibhirdhiyā | (pāṭhabhedaḥ - bhāvaya prathita)

saṃśayādirahitaṃ karāmbuvat

tena tattvanigamo bhaviṣyati || 264||

sambodhamātraṃ pariśuddhatattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - svaṃ bodhamātraṃ)

vijñāya saṅghe nṛpavacca sainye |

tadāśrayaḥ svātmani sarvadā sthito (pāṭhabhedaḥ - tadātmanaivātmani)

vilāpaya brahmaṇi viśvajātam || 265|| (pāṭhabhedaḥ - dṛśyajātam)

buddhau guhāyāṃ sadasadvilakṣaṇaṃ

brahmāsti satyaṃ paramadvitīyam |

tadātmanā yo'tra vasedguhāyāṃ

punarna tasyāṅgaguhāpraveśaḥ || 266||

jñāte vastunyapi balavatī vāsanā'nādireṣā

kartā bhoktāpyahamiti dṛḍhā yā'sya saṃsārahetuḥ |

pratyagdṛṣṭyā''tmani nivasatā sāpaneyā prayatnā-

nmuktiṃ prāhustadiha munayo vāsanātānavaṃ yat || 267||

ahaṃ mameti yo bhāvo dehākṣādāvanātmani |

adhyāso'yaṃ nirastavyo viduṣā svātmaniṣṭhayā || 268||

jñātvā svaṃ pratyagātmānaṃ buddhitadvṛttisākṣiṇam |

so'hamityeva sadvṛttyā'nātmanyātmamatiṃ jahi || 269||

lokānuvartanaṃ tyaktvā tyaktvā dehānuvartanam |

śāstrānuvartanaṃ tyaktvā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 270||

lokavāsanayā jantoḥ śāstravāsanayāpi ca |

dehavāsanayā jñānaṃ yathāvannaiva jāyate || 271

saṃsārakārāgṛhamokṣamiccho-

rayomayaṃ pādanibandhaśaṛṅkhalam | (pāṭhabhedaḥ - nibaddha)

vadanti tajjñāḥ paṭu vāsanātrayaṃ

yo'smādvimuktaḥ samupaiti muktim || 272||

jalādisaṃsargavaśātprabhūta- (pāṭhabhedaḥ - jalādisamparkavaśāt)

durgandhadhūtā'garudivyavāsanā |

saṅgharṣaṇenaiva vibhāti samya-

gvidhūyamāne sati bāhyagandhe || 273||

antaḥśritānantadurantavāsanā-

dhūlīviliptā paramātmavāsanā |

prajñātisaṅgharṣaṇato viśuddhā

pratīyate candanagandhavat sphuṭam || 274|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

anātmavāsanājālaistirobhūtātmavāsanā |

nityātmaniṣṭhayā teṣāṃ nāśe bhāti svayaṃ sphuṭam || 275|| (pāṭhabhedaḥ - sphuṭā)

yathā yathā pratyagavasthitaṃ manaḥ

tathā tathā muñcati bāhyavāsanām | (pāṭhabhedaḥ - bāhyavāsanāḥ)

niḥśeṣamokṣe sati vāsanānāṃ

ātmānubhūtiḥ pratibandhaśūnyā || 276||

svātmanyeva sadā sthitvā mano naśyati yoginaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sthityā)

vāsanānāṃ kṣayaścātaḥ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 277||

tamo dvābhyāṃ rajaḥ sattvātsattvaṃ śuddhena naśyati |

tasmātsattvamavaṣṭabhya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 278||

prārabdhaṃ puṣyati vapuriti niścitya niścalaḥ |

dhairyamālambya yatnena svādhyāsāpanayaṃ kuru || 279||

nāhaṃ jīvaḥ paraṃ brahmetyatadvyāvṛttipūrvakam |

vāsanāvegataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 280||

śrutyā yuktyā svānubhūtyā jñātvā sārvātmyamātmanaḥ |

kvacidābhāsataḥ prāptasvādhyāsāpanayaṃ kuru || 281||

anādānavisargābhyāmīṣannāsti kriyā muneḥ | (pāṭhabhedaḥ - annādānavisargā)

tadekaniṣṭhayā nityaṃ svādhyāsāpanayaṃ kuru || 282||

tattvamasyādivākyotthabrahmātmaikatvabodhataḥ |

brahmaṇyātmatvadārḍhyāya svādhyāsāpanayaṃ kuru || 283||

ahambhāvasya dehe'sminniḥśeṣavilayāvadhi |

sāvadhānena yuktātmā svādhyāsāpanayaṃ kuru || 284||

pratītirjīvajagatoḥ svapnavadbhāti yāvatā |

tāvannirantaraṃ vidvansvādhyāsāpanayaṃ kuru || 285||

nidrāyā lokavārtāyāḥ śabdāderapi vismṛteḥ |

kvacinnāvasaraṃ dattvā cintayātmānamātmani || 286||

mātāpitrormalodbhūtaṃ malamāṃsamayaṃ vapuḥ |

tyaktvā cāṇḍālavaddūraṃ brahmībhūya kṛtī bhava || 287||

ghaṭākāśaṃ mahākāśa ivātmānaṃ parātmani |

vilāpyākhaṇḍabhāvena tūṣṇī bhava sadā mune || 288|| (pāṭhabhedaḥ - tūṣṇīṃ)

svaprakāśamadhiṣṭhānaṃ svayambhūya sadātmanā |

brahmāṇḍamapi piṇḍāṇḍaṃ tyajyatāṃ malabhāṇḍavat || 289||

cidātmani sadānande dehārūḍhāmahandhiyam |

niveśya liṅgamutsṛjya kevalo bhava sarvadā || 290||

yatraiṣa jagadābhāso darpaṇāntaḥ puraṃ yathā |

tadbrahmāhamiti jñātvā kṛtakṛtyo bhaviṣyasi || 291||

yatsatyabhūtaṃ nijarūpamādyaṃ

cidadvayānandamarūpamakriyam |

tadetya mithyāvapurutsṛjeta (pāṭhabhedaḥ - sṛjaita)

śailūṣavadveṣamupāttamātmanaḥ || 292||

sarvātmanā dṛśyamidaṃ mṛṣaiva

naivāhamarthaḥ kṣaṇikatvadarśanāt |

jānāmyahaṃ sarvamiti pratītiḥ

kuto'hamādeḥ kṣaṇikasya sidhyet || 293||

ahampadārthastvahamādisākṣī

nityaṃ suṣuptāvapi bhāvadarśanāt |

brūte hyajo nitya iti śrutiḥ svayaṃ

tatpratyagātmā sadasadvilakṣaṇaḥ || 294||

vikāriṇāṃ sarvavikāravettā

nityāvikāro bhavituṃ samarhati | (pāṭhabhedaḥ - nityo'vikāro)

manorathasvapnasuṣuptiṣu sphuṭaṃ

punaḥ punardṛṣṭamasattvametayoḥ || 295||

ato'bhimānaṃ tyaja māṃsapiṇḍe

piṇḍābhimāninyapi buddhikalpite |

kālatrayābādhyamakhaṇḍabodhaṃ

jñātvā svamātmānamupaihi śāntim || 296||

tyajābhimānaṃ kulagotranāma-

rūpāśrameṣvārdraśavāśriteṣu |

liṅgasya dharmānapi kartṛtādīṃ-

styaktvā bhavākhaṇḍasukhasvarūpaḥ || 297||

santyanye pratibandhāḥ puṃsaḥ saṃsārahetavo dṛṣṭāḥ |

teṣāmevaṃ mūlaṃ prathamavikāro bhavatyahaṅkāraḥ || 298|| (pāṭhabhedaḥ - teṣāmeṣāṃ)

yāvatsyātsvasya sambandho'haṅkāreṇa durātmanā |

tāvanna leśamātrāpi muktivārtā vilakṣaṇā || 299||

ahaṅkāragrahānmuktaḥ svarūpamupapadyate |

candravadvimalaḥ pūrṇaḥ sadānandaḥ svayamprabhaḥ || 300||

yo vā pure so'hamiti pratīto (pāṭhabhedaḥ - puraiṣo'hamiti)

buddhyā praklṛptastamasā'timūḍhayā | (pāṭhabhedaḥ - buddhyā'viviktastamasā)

tasyaiva niḥśeṣatayā vināśe

brahmātmabhāvaḥ pratibandhaśūnyaḥ || 301||

brahmānandanidhirmahābalavatā'haṅkāraghorāhinā

saṃveṣṭyātmani rakṣyate guṇamayaiścaṇḍestribhirmastakaiḥ (pāṭhabhedaḥ - caṇḍai)

vijñānākhyamahāsinā śrutimatā vicchidya śīrṣatrayaṃ (pāṭhabhedaḥ - dyutimatā)

nirmūlyāhimimaṃ nidhiṃ sukhakaraṃ dhīro'nubhoktuṅkṣamaḥ || 302||

yāvadvā yatkiñcidviṣadoṣasphūrtirasti ceddehe |

kathamārogyāya bhavettadvadahantāpi yogino muktyai || 303||

ahamo'tyantanivṛttyā tatkṛtanānāvikalpasaṃhṛtyā |

pratyaktattvavivekādidamahamasmīti vindate tattvam || 304|| (pāṭhabhedaḥ - vivekādayam)

ahaṅkāre kartaryahamiti matiṃ muñca sahasā (pāṭhabhedaḥ - ahaṅkartaryasminnahamiti)

vikārātmanyātmapratiphalajuṣi svasthitimuṣi |

yadadhyāsātprāptā janimṛtijarāduḥkhabahulā

pratīcaścinmūrtestava sukhatanoḥ saṃsṛtiriyam || 305||

sadaikarūpasya cidātmano vibho-

rānandamūrteranavadyakīrteḥ |

naivānyathā kvāpyavikāriṇaste

vināhamadhyāsamamuṣya saṃsṛtiḥ || 306||

tasmādahaṅkāramimaṃ svaśatruṃ

bhokturgale kaṇṭakavatpratītam |

vicchidya vijñānamahāsinā sphuṭaṃ

bhuṅkṣvātmasāmrājyasukhaṃ yatheṣṭam || 307||

tato'hamādervinivartya vṛttiṃ

santyaktarāgaḥ paramārthalābhāt |

tūṣṇīṃ samāssvātmasukhānubhūtyā

pūrṇātmanā brahmaṇi nirvikalpaḥ || 308||

samūlakṛtto'pi mahānahaṃ punaḥ

vyullekhitaḥ syādyadi cetasā kṣaṇam |

sañjīvya vikṣepaśataṃ karoti

nabhasvatā prāvṛṣi vārido yathā || 309||

nigṛhya śatrorahamo'vakāśaḥ

kvacinna deyo viṣayānucintayā |

sa eva sañjīvanaheturasya

prakṣīṇajambīratarorivāmbu || 310||

dehātmanā saṃsthita eva kāmī

vilakṣaṇaḥ kāmayitā kathaṃ syāt |

ato'rthasandhānaparatvameva

bhedaprasaktyā bhavabandhahetuḥ || 311||

kāryapravardhanādbījapravṛddhiḥ paridṛśyate |

kāryanāśādbījanāśastasmātkāryaṃ nirodhayet || 312||

vāsanāvṛddhitaḥ kāryaṃ kāryavṛddhyā ca vāsanā |

vardhate sarvathā puṃsaḥ saṃsāro na nivartate || 313||

saṃsārabandhavicchittyai tad dvayaṃ pradahedyatiḥ |

vāsanāvṛddhiretābhyāṃ cintayā kriyayā bahiḥ || 314|| (pāṭhabhedaḥ - vāsanā preryate hyantaḥ)

tābhyāṃ pravardhamānā sā sūte saṃsṛtimātmanaḥ |

trayāṇāṃ ca kṣayopāyaḥ sarvāvasthāsu sarvadā || 315||

sarvatra sarvataḥ sarvabrahmamātrāvalokanaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - mātrāvalokanam)

sadbhāvavāsanādārḍhyāttattrayaṃ layamaśnute || 316||

kriyānāśe bhaveccintānāśo'smādvāsanākṣayaḥ |

vāsanāprakṣayo mokṣaḥ sā jīvanmuktiriṣyate || 317|| (pāṭhabhedaḥ - sa)

sadvāsanāsphūrtivijṛmbhaṇe sati

hyasau vilīnāpyahamādivāsanā | (pāṭhabhedaḥ - vilīnā tvahamādivāsanā)

atiprakṛṣṭāpyaruṇaprabhāyāṃ

vilīyate sādhu yathā tamisrā || 318||

tamastamaḥkāryamanarthajālaṃ

na dṛśyate satyudite dineśe |

tathā'dvayānandarasānubhūtau

naivāsti bandho na ca duḥkhagandhaḥ || 319||

dṛśyaṃ pratītaṃ pravilāpayansan (pāṭhabhedaḥ - pravilāpayansvayaṃ)

sanmātramānandaghanaṃ vibhāvayan |

samāhitaḥ sanbahirantaraṃ vā

kālaṃ nayethāḥ sati karmabandhe || 320||

pramādo brahmaniṣṭhāyāṃ na kartavyaḥ kadācana |

pramādo mṛtyurityāha bhagavānbrahmaṇaḥ sutaḥ || 321||

na pramādādanartho'nyo jñāninaḥ svasvarūpataḥ |

tato mohastato'handhīstato bandhastato vyathā || 322||

viṣayābhimukhaṃ dṛṣṭvā vidvāṃsamapi vismṛtiḥ |

vikṣepayati dhīdoṣairyoṣā jāramiva priyam || 323||

yathāpakṛṣṭaṃ śaivālaṃ kṣaṇamātraṃ na tiṣṭhati |

āvṛṇoti tathā māyā prājñaṃ vāpi parāṅmukham || 324||

lakṣyacyutaṃ cedyadi cittamīṣad

bahirmukhaṃ sannipatettatastataḥ |

pramādataḥ pracyutakelikandukaḥ

sopānapaṅktau patito yathā tathā || 325||

viṣayeṣvāviśaccetaḥ saṅkalpayati tadguṇān |

samyaksaṅkalpanātkāmaḥ kāmātpuṃsaḥ pravartanam || 326||

ataḥ pramādānna paro'sti mṛtyuḥ

vivekino brahmavidaḥ samādhau |

samāhitaḥ siddhimupaiti samyak

samāhitātmā bhava sāvadhānaḥ || 327||

tataḥ svarūpavibhraṃśo vibhraṣṭastu patatyadhaḥ |

patitasya vinā nāśaṃ punarnāroha īkṣyate || 328||

saṅkalpaṃ varjayettasmātsarvānarthasya kāraṇam |

apathyāni hi vastūni vyādhigrasto yathotsṛje |

jīvato yasya kaivalyaṃ videhe sa ca kevalaḥ |

yatkiñcit paśyato bhedaṃ bhayaṃ brūte yajuḥśrutiḥ || 329||

yadā kadā vāpi vipaścideṣa

brahmaṇyanante'pyaṇumātrabhedam |

paśyatyathāmuṣya bhayaṃ tadaiva

yadvīkṣitaṃ bhinnatayā pramādāt || 330|| (pāṭhabhedaḥ - yadīkṣitaṃ)

śrutismṛtinyāyaśatairniṣiddhe

dṛśye'tra yaḥ svātmamatiṃ karoti |

upaiti duḥkhopari duḥkhajātaṃ

niṣiddhakartā sa malimluco yathā || 331||

satyābhisandhānarato vimukto

mahattvamātmīyamupaiti nityam |

mithyābhisandhānaratastu naśyed

dṛṣṭaṃ tadetadyadacauracaurayoḥ || 332|| (pāṭhabhedaḥ - coracorayoḥ)

yatirasadanusandhiṃ bandhahetuṃ vihāya

svayamayamahamasmītyātmadṛṣṭyaiva tiṣṭhet

sukhayati nanu niṣṭhā brahmaṇi svānubhūtyā

harati paramavidyākāryaduḥkhaṃ pratītam || 333||

bāhyānusandhiḥ parivardhayetphalaṃ (pāṭhabhedaḥ - bāhyābhisandhiḥ)

durvāsanāmeva tatastato'dhikām |

jñātvā vivekaiḥ parihṛtya bāhyaṃ

svātmānusandhiṃ vidadhīta nityam || 334||

bāhye niruddhe manasaḥ prasannatā

manaḥprasāde paramātmadarśanam |

tasminsudṛṣṭe bhavabandhanāśo

bahirnirodhaḥ padavī vimukteḥ || 335||

kaḥ paṇḍitaḥ sansadasadvivekī

śrutipramāṇaḥ paramārthadarśī |

jānanhi kuryādasato'valambaṃ

svapātahetoḥ śiśuvanmumukṣuḥ || 336||

dehādisaṃsaktimato na muktiḥ

muktasya dehādyabhimatyabhāvaḥ |

suptasya no jāgaraṇaṃ na jāgrataḥ

svapnastayorbhinnaguṇāśrayatvāt || 337||

antarbahiḥ svaṃ sthirajaṅgameṣu

jñātvā''tmanādhāratayā vilokya | (pāṭhabhedaḥ - jñānātman)

tyaktākhilopādhirakhaṇḍarūpaḥ

pūrṇātmanā yaḥ sthita eṣa muktaḥ || 338||

sarvātmanā bandhavimuktihetuḥ

sarvātmabhāvānna paro'sti kaścit |

dṛśyāgrahe satyupapadyate'sau

sarvātmabhāvo'sya sadātmaniṣṭhayā || 339||

dṛśyasyāgrahaṇaṃ kathaṃ nu ghaṭate dehātmanā tiṣṭhato

bāhyārthānubhavaprasaktamanasastattatkriyāṃ kurvataḥ |

sannyastākhiladharmakarmaviṣayairnityātmaniṣṭhāparaiḥ

tattvajñaiḥ karaṇīyamātmani sadānandecchubhiryatnataḥ || 340||

sarvātmasiddhaye bhikṣoḥ kṛtaśravaṇakarmaṇaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sārvātmya)

samādhiṃ vidadhātyeṣā śānto dānta iti śrutiḥ || 341||

ārūḍhaśakterahamo vināśaḥ

kartunna śakya sahasāpi paṇḍitaiḥ | (pāṭhabhedaḥ - kartuṃ na)

ye nirvikalpākhyasamādhiniścalāḥ

tānantarā'nantabhavā hi vāsanāḥ || 342||

ahambuddhyaiva mohinyā yojayitvā''vṛterbalāt |

vikṣepaśaktiḥ puruṣaṃ vikṣepayati tadguṇaiḥ || 343||

vikṣepaśaktivijayo viṣamo vidhātuṃ

niḥśeṣamāvaraṇaśaktinivṛttyabhāve |

dṛgdṛśyayoḥ sphuṭapayojalavadvibhāge

naśyettadāvaraṇamātmani ca svabhāvāt |

niḥsaṃśayena bhavati pratibandhaśūnyo

vikṣepaṇaṃ na hi tadā yadi cenmṛṣārthe || 344|| (pāṭhabhedaḥ - nikṣepaṇaṃ)

samyagvivekaḥ sphuṭabodhajanyo

vibhajya dṛgdṛśyapadārthatattvam |

chinatti māyākṛtamohabandhaṃ

yasmādvimuktastu punarna saṃsṛtiḥ || 345|| (pāṭhabhedaḥ - vimuktasya)

parāvaraikatvavivekavahniḥ

dahatyavidyāgahanaṃ hyaśeṣam |

kiṃ syātpunaḥ saṃsaraṇasya bījaṃ

advaitabhāvaṃ samupeyuṣo'sya || 346||

āvaraṇasya nivṛttirbhavati hi samyakpadārthadarśanataḥ |

mithyājñānavināśastadvikṣepajanitaduḥkhanivṛttiḥ || 347||

etattritayaṃ dṛṣṭaṃ samyagrajjusvarūpavijñānāt |

tasmādvastusatattvaṃ jñātavyaṃ bandhamuktaye viduṣā || 348||

ayo'gniyogādiva satsamanvayān

mātrādirūpeṇa vijṛmbhate dhīḥ |

tatkāryametaddvitayaṃ yato mṛṣā (pāṭhabhedaḥ - tatkāryameva tritayaṃ)

dṛṣṭaṃ bhramasvapnamanoratheṣu || 349||

tato vikārāḥ prakṛterahammukhā

dehāvasānā viṣayāśca sarve |

kṣaṇe'nyathābhāvitayā hyamīṣā- (pāṭhabhedaḥ - bhāvina eṣa ātmā)

masattvamātmā tu kadāpi nānyathā || 350|| (pāṭhabhedaḥ - masattvamātmā tu kadāpi)

nityādvayākhaṇḍacidekarūpo

buddhyādisākṣī sadasadvilakṣaṇaḥ |

ahampadapratyayalakṣitārthaḥ

pratyak sadānandaghanaḥ parātmā || 351||

itthaṃ vipaścitsadasadvibhajya

niścitya tattvaṃ nijabodhadṛṣṭyā |

jñātvā svamātmānamakhaṇḍabodhaṃ

tebhyo vimuktaḥ svayameva śāmyati || 352||

ajñānahṛdayagrantherniḥśeṣavilayastadā |

samādhinā'vikalpena yadā'dvaitātmadarśanam || 353||

tvamahamidamitīyaṃ kalpanā buddhidoṣāt

prabhavati paramātmanyadvaye nirviśeṣe |

pravilasati samādhāvasya sarvo vikalpo

vilayanamupagacchedvastutattvāvadhṛtyā || 354||

śānto dāntaḥ paramuparataḥ kṣāntiyuktaḥ samādhiṃ

kurvannityaṃ kalayati yatiḥ svasya sarvātmabhāvam |

tenāvidyātimirajanitānsādhu dagdhvā vikalpān

brahmākṛtyā nivasati sukhaṃ niṣkriyo nirvikalpaḥ || 355||

samāhitā ye pravilāpya bāhyaṃ

śrotrādi cetaḥ svamahaṃ cidātmani |

ta eva muktā bhavapāśabandhaiḥ

nānye tu pārokṣyakathābhidhāyinaḥ || 356||

upādhibhedātsvayameva bhidyate (pāṭhabhedaḥ - yogātsvayameva)

copādhyapohe svayameva kevalaḥ |

tasmādupādhervilayāya vidvān

vasetsadā'kalpasamādhiniṣṭhayā || 357||

sati sakto naro yāti sadbhāvaṃ hyekaniṣṭhayā |

kīṭako bhramaraṃ dhyāyan bhramaratvāya kalpate || 358||

kriyāntarāsaktimapāsya kīṭako

dhyāyannalitvaṃ hyalibhāvamṛcchati | (pāṭhabhedaḥ - dhyāyanyathāliṃ)

tathaiva yogī paramātmatattvaṃ

dhyātvā samāyāti tadekaniṣṭhayā || 359||

atīva sūkṣmaṃ paramātmatattvaṃ

na sthūladṛṣṭyā pratipattumarhati |

samādhinātyantasusūkṣmavṛttyā

jñātavyamāryairatiśuddhabuddhibhiḥ || 360||

yathā suvarṇaṃ puṭapākaśodhitaṃ

tyaktvā malaṃ svātmaguṇaṃ samṛcchati |

tathā manaḥ sattvarajastamomalaṃ

dhyānena santyajya sameti tattvam || 361||

nirantarābhyāsavaśāttaditthaṃ

pakvaṃ mano brahmaṇi līyate yadā |

tadā samādhiḥ savikalpavarjitaḥ (pāṭhabhedaḥ - sa vikalpavarjitaḥ)

svato'dvayānandarasānubhāvakaḥ || 362||

samādhinā'nena samastavāsanā-

granthervināśo'khilakarmanāśaḥ |

antarbahiḥ sarvata eva sarvadā

svarūpavisphūrtirayatnataḥ syāt || 363||

śruteḥ śataguṇaṃ vidyānmananaṃ mananādapi |

nididhyāsaṃ lakṣaguṇamanantaṃ nirvikalpakam || 364||

nirvikalpakasamādhinā sphuṭaṃ

brahmatattvamavagamyate dhruvam |

nānyathā calatayā manogateḥ

pratyayāntaravimiśritaṃ bhavet || 365||

ataḥ samādhatsva yatendriyaḥ san

nirantaraṃ śāntamanāḥ pratīci |

vidhvaṃsaya dhvāntamanādyavidyayā

kṛtaṃ sadekatvavilokanena || 366||

yogasya prathamadvāraṃ vāṅnirodho'parigrahaḥ | (pāṭhabhedaḥ - prathamaṃ dvāraṃ)

nirāśā ca nirīhā ca nityamekāntaśīlatā || 367||

ekāntasthitirindriyoparamaṇe heturdamaścetasaḥ

saṃrodhe karaṇaṃ śamena vilayaṃ yāyādahaṃvāsanā |

tenānandarasānubhūtiracalā brāhmī sadā yoginaḥ

tasmāccittanirodha eva satataṃ kāryaḥ prayatno muneḥ || 368|| prayatnānmuneḥ

vācaṃ niyacchātmani taṃ niyaccha

buddhau dhiyaṃ yaccha ca buddhisākṣiṇi |

taṃ cāpi pūrṇātmani nirvikalpe

vilāpya śāntiṃ paramāṃ bhajasva || 369||

dehaprāṇendriyamanobuddhyādibhirupādhibhiḥ |

yairyairvṛtteḥsamāyogastattadbhāvo'sya yoginaḥ || 370||

tannivṛttyā muneḥ samyak sarvoparamaṇaṃ sukham |

sandṛśyate sadānandarasānubhavaviplavaḥ || 371||

antastyāgo bahistyāgo viraktasyaiva yujyate |

tyajatyantarbahiḥsaṅgaṃ viraktastu mumukṣayā || 372||

bahistu viṣayaiḥ saṅgaṃ tathāntarahamādibhiḥ | (pāṭhabhedaḥ - saṅgaḥ)

virakta eva śaknoti tyaktuṃ brahmaṇi niṣṭhitaḥ || 373||

vairāgyabodhau puruṣasya pakṣivat

pakṣau vijānīhi vicakṣaṇa tvam |

vimuktisaudhāgralatādhirohaṇaṃ

tābhyāṃ vinā nānyatareṇa sidhyati || 374||

atyantavairāgyavataḥ samādhiḥ

samāhitasyaiva dṛḍhaprabodhaḥ |

prabuddhatattvasya hi bandhamuktiḥ

muktātmano nityasukhānubhūtiḥ || 375||

vairāgyānna paraṃ sukhasya janakaṃ paśyāmi vaśyātmanaḥ

taccecchuddhatarātmabodhasahitaṃ svārājyasāmrājyadhuk |

etaddvāramajasramuktiyuvateryasmāttvamasmātparaṃ

sarvatrāspṛhayā sadātmani sadā prajñāṃ kuru śreyase || 376||

āśāṃ chinddhi viṣopameṣu viṣayeṣveṣaiva mṛtyoḥ kṛti- (pāṭhabhedaḥ - mṛtyoḥ sṛti)

styaktvā jātikulāśrameṣvabhimatiṃ muñcātidūrātkriyāḥ |

dehādāvasati tyajātmadhiṣaṇāṃ prajñāṃ kuruṣvātmani

tvaṃ draṣṭāsyamano'si nirdvayaparaṃ brahmāsi yadvastutaḥ || 377|| (pāṭhabhedaḥ - draṣṭāsyamalo)

lakṣye brahmaṇi mānasaṃ dṛḍhataraṃ saṃsthāpya bāhyendriyaṃ

svasthāne viniveśya niścalatanuścopekṣya dehasthitim |

brahmātmaikyamupetya tanmayatayā cākhaṇḍavṛttyā'niśaṃ

brahmānandarasaṃ pibātmani mudā śūnyaiḥ kimanyairbhṛśam || 378|| (pāṭhabhedaḥ - kimanyairbhramaiḥ)

anātmacintanaṃ tyaktvā kaśmalaṃ duḥkhakāraṇam |

cintayātmānamānandarūpaṃ yanmuktikāraṇam || 379||

eṣa svayañjyotiraśeṣasākṣī

vijñānakośo vilasatyajasram | vijñānakośe

lakṣyaṃ vidhāyainamasadvilakṣaṇa-

makhaṇḍavṛttyā''tmatayā'nubhāvaya || 380||

etamacchinnayā vṛttyā pratyayāntaraśūnyayā |

ullekhayanvijānīyātsvasvarūpatayā sphuṭam || 381||

atrātmatvaṃ dṛḍhīkurvannahamādiṣu santyajan |

udāsīnatayā teṣu tiṣṭhetsphuṭaghaṭādivat || 382|| (pāṭhabhedaḥ - tiṣṭhedghaṭapaṭādivat)

viśuddhamantaḥkaraṇaṃ svarūpe

niveśya sākṣiṇyavabodhamātre |

śanaiḥ śanairniścalatāmupānayan

pūrṇaṃ svamevānuvilokayettataḥ || 383|| (pāṭhabhedaḥ - pūrṇatvamevānu)

dehendriyaprāṇamano'hamādibhiḥ

svājñānaklṛptairakhilairupādhibhiḥ |

vimuktamātmānamakhaṇḍarūpaṃ

pūrṇaṃ mahākāśamivāvalokayet || 384||

ghaṭakalaśakusūlasūcimukhyaiḥ

gaganamupādhiśatairvimuktamekam |

bhavati na vividhaṃ tathaiva śuddhaṃ

paramahamādivimuktamekameva || 385||

brahmādistambaparyantā mṛṣāmātrā upādhayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - brahmādyāḥ stamba)

tataḥ pūrṇaṃ svamātmānaṃ paśyedekātmanā sthitam || 386||

yatra bhrāntyā kalpitaṃ tadviveke (pāṭhabhedaḥ - yadviveke)

tattanmātraṃ naiva tasmādvibhinnam |

bhrānternāśe bhāti dṛṣṭāhitattvaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhrāntidṛṣṭā)

rajjustadvadviśvamātmasvarūpam || 387||

svayaṃ brahmā svayaṃ viṣṇuḥ svayamindraḥ svayaṃ śivaḥ |

svayaṃ viśvamidaṃ sarvaṃ svasmādanyanna kiñcana || 388||

antaḥ svayaṃ cāpi bahiḥ svayaṃ ca

svayaṃ purastāt svayameva paścāt |

svayaṃ hyāvācyāṃ svayamapyudīcyāṃ (pāṭhabhedaḥ - hyavācyāṃ)

tathopariṣṭātsvayamapyadhastāt || 389||

taraṅgaphenabhramabudbudādi

sarvaṃ svarūpeṇa jalaṃ yathā tathā |

cideva dehādyahamantametat

sarvaṃ cidevaikarasaṃ viśuddham || 390||

sadevedaṃ sarvaṃ jagadavagataṃ vāṅmanasayoḥ

sato'nyannāstyeva prakṛtiparasīmni sthitavataḥ |

pṛthak kiṃ mṛtsnāyāḥ kalaśaghaṭakumbhādyavagataṃ

vadatyeṣa bhrāntastvamahamiti māyāmadirayā || 391||

kriyāsamabhihāreṇa yatra nānyaditi śrutiḥ |

bravīti dvaitarāhityaṃ mithyādhyāsanivṛttaye || 392||

ākāśavannirmalanirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - nirvikalpa)

niḥsīmaniḥspandananirvikāram |

antarbahiḥśūnyamananyamadvayaṃ

svayaṃ paraṃ brahma kimasti bodhyam || 393||

vaktavyaṃ kimu vidyate'tra bahudhā brahmaiva jīvaḥ svayaṃ

brahmaitajjagadātataṃ nu sakalaṃ brahmādvitīyaṃ śrutiḥ | (pāṭhabhedaḥ - jagadāparāṇu sakalaṃ)

brahmaivāhamiti prabuddhamatayaḥ santyaktabāhyāḥ sphuṭaṃ

brahmībhūya vasanti santatacidānandātmanaitaddhruvam || 394|| (pāṭhabhedaḥ - ānandātmanaiva dhruvam)

jahi malamayakośe'handhiyotthāpitāśāṃ

prasabhamanilakalpe liṅgadehe'pi paścāt |

nigamagaditakīrtiṃ nityamānandamūrtiṃ

svayamiti paricīya brahmarūpeṇa tiṣṭha || 395||

śavākāraṃ yāvadbhajati manujastāvadaśuciḥ

parebhyaḥ syātkleśo jananamaraṇavyādhinilayaḥ | (pāṭhabhedaḥ - vyādhinirayāḥ)

yadātmānaṃ śuddhaṃ kalayati śivākāramacalam

tadā tebhyo mukto bhavati hi tadāha śrutirapi || 396||

svātmanyāropitāśeṣābhāsavastunirāsataḥ |

svayameva paraṃ brahma pūrṇamadvayamakriyam || 397||

samāhitāyāṃ sati cittavṛttau

parātmani brahmaṇi nirvikalpe |

na dṛśyate kaścidayaṃ vikalpaḥ

prajalpamātraḥ pariśiṣyate yataḥ || 398|| (pāṭhabhedaḥ - tataḥ)

asatkalpo vikalpo'yaṃ viśvamityekavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 399||

draṣṭudarśanadṛśyādibhāvaśūnyaikavastuni | (pāṭhabhedaḥ - draṣṭṛdarśana)

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 400||

kalpārṇava ivātyantaparipūrṇaikavastuni |

nirvikāre nirākāre nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 401||

tejasīva tamo yatra pralīnaṃ bhrāntikāraṇam | (pāṭhabhedaḥ - yatra vilīnaṃ)

advitīye pare tattve nirviśeṣe bhidā kutaḥ || 402||

ekātmake pare tattve bhedavārtā kathaṃ vaset | (pāṭhabhedaḥ - kathaṃ bhavet)

suṣuptau sukhamātrāyāṃ bhedaḥ kenāvalokitaḥ || 403||

na hyasti viśvaṃ paratattvabodhāt

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

kālatraye nāpyahirīkṣito guṇe

na hyambubindurmṛgatṛṣṇikāyām || 404||

māyāmātramidaṃ dvaitamadvaitaṃ paramārthataḥ |

iti brūte śrutiḥ sākṣātsuṣuptāvanubhūyate || 405||

ananyatvamadhiṣṭhānādāropyasya nirīkṣitam |

paṇḍitai rajjusarpādau vikalpo bhrāntijīvanaḥ || 406||

cittamūlo vikalpo'yaṃ cittābhāve na kaścana |

ataścittaṃ samādhehi pratyagrūpe parātmani || 407||

kimapi satatabodhaṃ kevalānandarūpaṃ

nirupamamativelaṃ nityamuktaṃ nirīham |

niravadhigaganābhaṃ niṣkalaṃ nirvikalpaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 408||

prakṛtivikṛtiśūnyaṃ bhāvanātītabhāvaṃ

samarasamasamānaṃ mānasambandhadūram |

nigamavacanasiddhaṃ nityamasmatprasiddhaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 409||

ajaramamaramastābhāvavastusvarūpaṃ (pāṭhabhedaḥ - bhāsavastu)

stimitasalilarāśiprakhyamākhyāvihīnam |

śamitaguṇavikāraṃ śāśvataṃ śāntamekaṃ

hṛdi kalayati vidvān brahma pūrṇaṃ samādhau || 410||

samāhitāntaḥkaraṇaḥ svarūpe

vilokayātmānamakhaṇḍavaibhavam |

vicchinddhi bandhaṃ bhavagandhagandhitaṃ (pāṭhabhedaḥ - gandhagandhilaṃ)

yatnena puṃstvaṃ saphalīkuruṣva || 411-

sarvopādhivinirmuktaṃ saccidānandamadvayam |

bhāvayātmānamātmasthaṃ na bhūyaḥ kalpase'dhvane || 412||

chāyeva puṃsaḥ paridṛśyamāna-

mābhāsarūpeṇa phalānubhūtyā |

śarīramārācchavavannirastaṃ

punarna sandhatta idaṃ mahātmā || 413||

satatavimalabodhānandarūpaṃ sametya (pāṭhabhedaḥ - svametya)

tyaja jaḍamalarūpopādhimetaṃ sudūre |

atha punarapi naiṣa smaryatāṃ vāntavastu (pāṭhabhedaḥ - punarapi naiva)

smaraṇaviṣayabhūtaṃ kalpate kutsanāya || 414||

samūlametatparidāhya vahnau (pāṭhabhedaḥ - paridahya)

sadātmani brahmaṇi nirvikalpe |

tataḥ svayaṃ nityaviśuddhabodhā-

nandātmanā tiṣṭhati vidvariṣṭhaḥ || 415||

prārabdhasūtragrathitaṃ śarīraṃ

prayātu vā tiṣṭhatu goriva srak |

na tatpunaḥ paśyati tattvavettā-

''nandātmani brahmaṇi līnavṛttiḥ || 416||

akhaṇḍānandamātmānaṃ vijñāya svasvarūpataḥ |

kimicchan kasya vā hetordehaṃ puṣṇāti tattvavit || 417||

saṃsiddhasya phalaṃ tvetajjīvanmuktasya yoginaḥ |

bahirantaḥ sadānandarasāsvādanamātmani || 418||

vairāgyasya phalaṃ bodho bodhasyoparatiḥ phalam |

svānandānubhavācchāntireṣaivoparateḥ phalam || 419||

yadyuttarottarābhāvaḥ pūrvapūrvantu niṣphalam |

nivṛttiḥ paramā tṛptirānando'nupamaḥ svataḥ || 420||

dṛṣṭaduḥkheṣvanudvego vidyāyāḥ prastutaṃ phalam |

yatkṛtaṃ bhrāntivelāyāṃ nānā karma jugupsitam |

paścānnaro vivekena tatkathaṃ kartumarhati || 421||

vidyāphalaṃ syādasato nivṛttiḥ

pravṛttirajñānaphalaṃ tadīkṣitam |

tajjñājñayoryanmṛgatṛṣṇikādau

nocedvidāṃ dṛṣṭaphalaṃ kimasmāt || 422|| (pāṭhabhedaḥ - nocedvido)

ajñānahṛdayagranthervināśo yadyaśeṣataḥ |

anicchorviṣayaḥ kiṃ nu pravṛtteḥ kāraṇaṃ svataḥ || 423|| (pāṭhabhedaḥ - viduṣaḥ kiṃ)

vāsanānudayo bhogye vairāgyasya tadāvadhiḥ |

ahambhāvodayābhāvo bodhasya paramāvadhiḥ |

līnavṛttairanutpattirmaryādoparatestu sā || 424|| (pāṭhabhedaḥ - vṛttera)

brahmākāratayā sadā sthitatayā nirmuktabāhyārthadhī-

ranyāveditabhogyabhogakalano nidrāluvadbālavat |

svapnālokitalokavajjagadidaṃ paśyankvacillabdhadhī-

rāste kaścidanantapuṇyaphalabhugdhanyaḥ sa mānyo bhuvi || 425||

sthitaprajño yatirayaṃ yaḥ sadānandamaśnute |

brahmaṇyeva vilīnātmā nirvikāro viniṣkriyaḥ || 426||

brahmātmanoḥ śodhitayorekabhāvāvagāhinī |

nirvikalpā ca cinmātrā vṛttiḥ prajñeti kathyate |

susthitā'sau bhavedyasya sthitaprajñaḥ sa ucyate || 427||

yasya sthitā bhavetprajñā yasyānando nirantaraḥ |

prapañco vismṛtaprāyaḥ sa jīvanmukta iṣyate || 428||

līnadhīrapi jāgarti jāgraddharmavivarjitaḥ |

bodho nirvāsano yasya sa jīvanmukta iṣyate || 429||

śāntasaṃsārakalanaḥ kalāvānapi niṣkalaḥ |

yasya cittaṃ viniścintaṃ sa jīvanmukta iṣyate || 430|| (pāṭhabhedaḥ - yaḥ sacitto'pi niścittaḥ)

vartamāne'pi dehe'smiñchāyāvadanuvartini |

ahantāmamatā'bhāvo jīvanmuktasya lakṣaṇam || 431||

atītānanusandhānaṃ bhaviṣyadavicāraṇam |

audāsīnyamapi prāptaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 432|| (pāṭhabhedaḥ - prāpte)

guṇadoṣaviśiṣṭe'sminsvabhāvena vilakṣaṇe |

sarvatra samadarśitvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 433||

iṣṭāniṣṭārthasamprāptau samadarśitayā''tmani |

ubhayatrāvikāritvaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 434||

brahmānandarasāsvādāsaktacittatayā yateḥ |

antarbahiravijñānaṃ jīvanmuktasya lakṣaṇam || 435||

dehendriyādau kartavye mamāhambhāvavarjitaḥ |

audāsīnyena yastiṣṭhetsa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 436|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

vijñāta ātmano yasya brahmabhāvaḥ śruterbalāt |

bhavabandhavinirmuktaḥ sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 437|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

dehendriyeṣvahambhāva idambhāvastadanyake |

yasya no bhavataḥ kvāpi sa jīvanmukta iṣyate || 438||

jīveśobhayasaṃsārarūpadurvāsanojjhitā |

sā sarvadā bhavedyasya sa jīvanmukta iṣyate ||

na pratyagbrahmaṇorbhedaṃ kadāpi brahmasargayoḥ |

prajñayā yo vijāniti sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 439|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

sādhubhiḥ pūjyamāne'sminpīḍyamāne'pi durjanaiḥ |

samabhāvo bhavedyasya sa jīvanmuktalakṣaṇaḥ || 440|| (pāṭhabhedaḥ - sa jīvanmukta iṣyate)

yatra praviṣṭā viṣayāḥ pareritā

nadīpravāhā iva vārirāśau |

linanti sanmātratayā na vikriyāṃ

utpādayantyeṣa yatirvimuktaḥ || 441||

vijñātabrahmatattvasya yathāpūrvaṃ na saṃsṛtiḥ |

asti cenna sa vijñātabrahmabhāvo bahirmukhaḥ || 442||

prācīnavāsanāvegādasau saṃsaratīti cet |

na sadekatvavijñānānmandī bhavati vāsanā || 443||

atyantakāmukasyāpi vṛttiḥ kuṇṭhati mātari |

tathaiva brahmaṇi jñāte pūrṇānande manīṣiṇaḥ || 444||

nididhyāsanaśīlasya bāhyapratyaya īkṣyate |

bravīti śrutiretasya prārabdhaṃ phaladarśanāt || 445||

sukhādyanubhavo yāvattāvatprārabdhamiṣyate |

phalodayaḥ kriyāpūrvo niṣkriyo na hi kutracit || 446||

ahaṃ brahmeti vijñānātkalpakoṭiśatārjitam |

sañcitaṃ vilayaṃ yāti prabodhātsvapnakarmavat || 447||

yatkṛtaṃ svapnavelāyāṃ puṇyaṃ vā pāpamulbaṇam |

suptotthitasya kintatsyātsvargāya narakāya vā || 448||

svamasaṅgamudāsīnaṃ parijñāya nabho yathā |

na śliṣyati ca yatkiñcitkadācidbhāvikarmabhiḥ || 449|| (pāṭhabhedaḥ - śliṣyate yatiḥ kiñcit)

na nabho ghaṭayogena surāgandhena lipyate |

tathātmopādhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||

jñānodayātpurārabdhaṃ karmajñānānna naśyati |

adatvā svaphalaṃ lakṣyamuddiśyotsṛṣṭabāṇavat || 451||

vyāghrabuddhyā vinirmukto bāṇaḥ paścāttu gomatau |

na tiṣṭhati chinatyeva lakṣyaṃ vegena nirbharam || 452||

prārabdhaṃ balavattaraṃ khalu vidāṃ bhogena tasya kṣayaḥ

samyagjñānahutāśanena vilayaḥ prāksañcitāgāminām |

brahmātmaikyamavekṣya tanmayatayā ye sarvadā saṃsthitāḥ

teṣāṃ tattritayaṃ nahi kvacidapi brahmaiva te nirguṇam || 453||

upādhitādātmyavihīnakevala-

brahmātmanaivātmani tiṣṭhato muneḥ |

prārabdhasadbhāvakathā na yuktā

svapnārthasambandhakatheva jāgrataḥ || 454||

na hi prabuddhaḥ pratibhāsadehe

dehopayoginyapi ca prapañce |

karotyahantāṃ mamatāmidantāṃ

kintu svayaṃ tiṣṭhati jāgareṇa || 455||

na tasya mithyārthasamarthanecchā

na saṅgrahastajjagato'pi dṛṣṭaḥ |

tatrānuvṛttiryadi cenmṛṣārthe

na nidrayā mukta itīṣyate dhruvam || 456||

tadvatpare brahmaṇi vartamānaḥ

sadātmanā tiṣṭhati nānyadīkṣate |

smṛtiryathā svapnavilokitārthe

tathā vidaḥ prāśanamocanādau || 457||

karmaṇā nirmito dehaḥ prārabdhaṃ tasya kalpyatām |

nānāderātmano yuktaṃ naivātmā karmanirmitaḥ || 458||

ajo nityaḥ śāśvata iti brūte śrutiramoghavāk | (pāṭhabhedaḥ - ajo nitya iti brūte śrutireṣā tvamoghavāk)

tadātmanā tiṣṭhato'sya kutaḥ prārabdhakalpanā || 459||

prārabdhaṃ sidhyati tadā yadā dehātmanā sthitiḥ |

dehātmabhāvo naiveṣṭaḥ prārabdhaṃ tyajyatāmataḥ || 460||

śarīrasyāpi prārabdhakalpanā bhrāntireva hi |

adhyastasya kutaḥ sattvamasatyasya kuto janiḥ | (pāṭhabhedaḥ - sattvamasattvasya)

ajātasya kuto nāśaḥ prārabdhamasataḥ kutaḥ || 461||

jñānenājñānakāryasya samūlasya layo yadi |

tiṣṭhatyayaṃ kathaṃ deha iti śaṅkāvato jaḍān || 462||

samādhātuṃ bāhyadṛṣṭyā prārabdhaṃ vadati śrutiḥ |

na tu dehādisatyatvabodhanāya vipaścitām |

yataḥ śruterabhiprāyaḥ paramārthaikagocaraḥ || 463||

paripūrṇamanādyantamaprameyamavikriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 464||

sadghanaṃ cidghanaṃ nityamānandaghanamakriyam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 465||

pratyagekarasaṃ pūrṇamanantaṃ sarvatomukham |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 466||

aheyamanupādeyamanādeyamanāśrayam | manādheyamanā

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 467||

nirguṇaṃ niṣkalaṃ sūkṣmaṃ nirvikalpaṃ nirañjanam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 468||

anirūpya svarūpaṃ yanmanovācāmagocaram |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 469||

satsamṛddhaṃ svataḥsiddhaṃ śuddhaṃ buddhamanīdṛśam |

ekamevādvayaṃ brahma neha nānāsti kiñcana || 470||

nirastarāgā vinirastabhogāḥ (pāṭhabhedaḥ - nirapāstabhogāḥ)

śāntāḥ sudāntā yatayo mahāntaḥ |

vijñāya tattvaṃ parametadante

prāptāḥ parāṃ nirvṛtimātmayogāt || 471||

bhavānapīdaṃ paratattvamātmanaḥ

svarūpamānandaghanaṃ vicārya | (pāṭhabhedaḥ - nicāyya)

vidhūya mohaṃ svamanaḥprakalpitaṃ

muktaḥ kṛtārtho bhavatu prabuddhaḥ || 472||

samādhinā sādhuviniścalātmanā (pāṭhabhedaḥ - suniścalātmanā)

paśyātmatattvaṃ sphuṭabodhacakṣuṣā |

niḥsaṃśayaṃ samyagavekṣitaśce-

cchrutaḥ padārtho na punarvikalpyate || 473|| (pāṭhabhedaḥ - punarvikalpate)

svasyāvidyābandhasambandhamokṣā-

tsatyajñānānandarūpātmalabdhau |

śāstraṃ yuktirdeśikoktiḥ pramāṇaṃ

cāntaḥsiddhā svānubhūtiḥ pramāṇam || 474||

bandho mokṣaśca tṛptiśca cintā''rogyakṣudhādayaḥ |

svenaiva vedyā yajjñānaṃ pareṣāmānumānikam || 475||

taṭasthitā bodhayanti guravaḥ śrutayo yathā |

prajñayaiva taredvidvānīśvarānugṛhītayā || 476||

svānubhūtyā svayaṃ jñātvā svamātmānamakhaṇḍitam |

saṃsiddhaḥ sammukhaṃ tiṣṭhennirvikalpātmanā''tmani || 477|| (pāṭhabhedaḥ - susukhaṃ tiṣṭhen)

vedāntasiddhāntaniruktireṣā

brahmaiva jīvaḥ sakalaṃ jagacca |

akhaṇḍarūpasthitireva mokṣo

brahmādvitīye śrutayaḥ pramāṇam || 478|| (pāṭhabhedaḥ - brahmādvitīyaṃ)

iti guruvacanācchrutipramāṇāt

paramavagamya satattvamātmayuktyā |

praśamitakaraṇaḥ samāhitātmā

kvacidacalākṛtirātmaniṣṭhato'bhūt || 479|| (pāṭhabhedaḥ - ātmaniṣṭhito)

kiñcitkālaṃ samādhāya pare brahmaṇi mānasam | (pāṭhabhedaḥ - kañcitkālaṃ)

utthāya paramānandādidaṃ vacanamabravīt || 480|| (pāṭhabhedaḥ - vyutthāya)

buddhirvinaṣṭā galitā pravṛttiḥ

brahmātmanorekatayā'dhigatyā |

idaṃ na jāne'pyanidaṃ na jāne

kiṃ vā kiyadvā sukhamastyapāram || 481|| (pāṭhabhedaḥ - sukhamasya pāram)

vācā vaktumaśakyameva manasā mantuṃ na vā śakyate

svānandāmṛtapūrapūritaparabrahmāmbudhervaibhavam |

ambhorāśiviśīrṇavārṣikaśilābhāvaṃ bhajanme mano

yasyāṃśāṃśalave vilīnamadhunā''nandātmanā nirvṛtam || 482||

kva gataṃ kena vā nītaṃ kutra līnamidaṃ jagat |

adhunaiva mayā dṛṣṭaṃ nāsti kiṃ mahadadbhutam || 483||

kiṃ heyaṃ kimupādeyaṃ kimanyatkiṃ vilakṣaṇam |

akhaṇḍānandapīyūṣapūrṇe brahmamahārṇave || 484||

na kiñcidatra paśyāmi na śaṛṇomi na vedmyaham |

svātmanaiva sadānandarūpeṇāsmi vilakṣaṇaḥ || 485||

namo namaste gurave mahātmane

vimuktasaṅgāya saduttamāya |

nityādvayānandarasasvarūpiṇe

bhūmne sadā'pāradayāmbudhāmne || 486||

yatkaṭākṣaśaśisāndracandrikā-

pātadhūtabhavatāpajaśramaḥ |

prāptavānahamakhaṇḍavaibhavā-

nandamātmapadamakṣayaṃ kṣaṇāt || 487||

dhanyo'haṃ kṛtakṛtyo'haṃ vimukto'haṃ bhavagrahāt |

nityānandasvarūpo'haṃ pūrṇo'haṃ tvadanugrahāt || 488||

asaṅgo'hamanaṅgo'hamaliṅgo'hamabhaṅguraḥ |

praśānto'hamananto'hamamalo'haṃ cirantanaḥ || 489|| (pāṭhabhedaḥ - 'hamatānto'haṃ)

akartāhamabhoktāhamavikāro'hamakriyaḥ |

śuddhabodhasvarūpo'haṃ kevalo'haṃ sadāśivaḥ || 490||

draṣṭuḥ śroturvaktuḥ karturbhokturvibhinna evāham |

nityanirantaraniṣkriyaniḥsīmāsaṅgapūrṇabodhātmā || 491||

nāhamidaṃ nāhamado'pyubhayoravabhāsakaṃ paraṃ śuddham |

bāhyābhyantaraśūnyaṃ pūrṇaṃ brahmādvitīyamevāham || 492||

nirupamamanāditattvaṃ tvamahamidamada iti kalpanādūram |

nityānandaikarasaṃ satyaṃ brahmādvitīyamevāham || 493||

nārāyaṇo'haṃ narakāntako'haṃ

purāntako'haṃ puruṣo'hamīśaḥ |

akhaṇḍabodho'hamaśeṣasākṣī

nirīśvaro'haṃ nirahaṃ ca nirmamaḥ || 494||

sarveṣu bhūteṣvahameva saṃsthito

jñānātmanā'ntarbahirāśrayaḥ san |

bhoktā ca bhogyaṃ svayameva sarvaṃ

yadyatpṛthagdṛṣṭamidantayā purā || 495||

mayyakhaṇḍasukhāmbhodhau bahudhā viśvavīcayaḥ |

utpadyante vilīyante māyāmārutavibhramāt || 496||

sthulādibhāvā mayi kalpitā bhramā-

dāropitānusphuraṇena lokaiḥ |

kāle yathā kalpakavatsarāya-

ṇartvādayo niṣkalanirvikalpe || 497||

āropitaṃ nāśrayadūṣakaṃ bhavet

kadāpi mūḍhairatidoṣadūṣitaiḥ | mūḍhairmati

nārdrīkarotyūṣarabhūmibhāgaṃ

marīcikāvāri mahāpravāhaḥ || 498||

ākāśavallepavidūrago'haṃ (pāṭhabhedaḥ - ākāśavat kalpavi)

ādityavadbhāsyavilakṣaṇo'ham |

ahāryavannityaviniścalo'haṃ

ambhodhivatpāravivarjito'ham || 499||

na me dehena sambandho megheneva vihāyasaḥ |

ataḥ kuto me taddharmā jāgratsvapnasuṣuptayaḥ || 500||

upādhirāyāti sa eva gacchati

sa eva karmāṇi karoti bhuṅkte |

sa eva jīryan mriyate sadāhaṃ (pāṭhabhedaḥ - eva jīvan)

kulādrivanniścala eva saṃsthitaḥ || 501||

na me pravṛttirna ca me nivṛttiḥ

sadaikarūpasya niraṃśakasya |

ekātmako yo niviḍo nirantaro (pāṭhabhedaḥ - nibiḍo)

vyomeva pūrṇaḥ sa kathaṃ nu ceṣṭate || 502||

puṇyāni pāpāni nirindriyasya

niścetaso nirvikṛternirākṛteḥ |

kuto mamākhaṇḍasukhānubhūteḥ

brūte hyananvāgatamityapi śrutiḥ || 503||

chāyayā spṛṣṭamuṣṇaṃ vā śītaṃ vā suṣṭhu duḥṣṭhu vā |

na spṛśatyeva yatkiñcitpuruṣaṃ tadvilakṣaṇam || 504||

na sākṣiṇaṃ sākṣyadharmāḥ saṃspṛśanti vilakṣaṇam |

avikāramudāsīnaṃ gṛhadharmāḥ pradīpavat |

dehendriyamanodharmā naivātmānaṃ spṛśantyaho || 505|| ekṣtra

raveryathā karmaṇi sākṣibhāvo

vahneryathā dāhaniyāmakatvam | (pāṭhabhedaḥ - vā'yasi dāhakatvam)

rajjoryathā''ropitavastusaṅgaḥ

tathaiva kūṭasthacidātmano me || 506||

kartāpi vā kārayitāpi nāhaṃ

bhoktāpi vā bhojayitāpi nāham |

draṣṭāpi vā darśayitāpi nāhaṃ

so'haṃ svayañjyotiranīdṛgātmā || 507||

calatyupādhau pratibimbalaulya-

maupādhikaṃ mūḍhadhiyo nayanti |

svabimbabhūtaṃ ravivadviniṣkriyaṃ

kartāsmi bhoktāsmi hato'smi heti || 508||

jale vāpi sthale vāpi luṭhatveṣa jaḍātmakaḥ |

nāhaṃ vilipye taddharmairghaṭadharmairnabho yathā || 509||

kartṛtvabhoktṛtvakhalatvamattatā-

jaḍatvabaddhatvavimuktatādayaḥ |

buddhervikalpā na tu santi vastutaḥ

svasminpare brahmaṇi kevale'dvaye || 510||

santu vikārāḥ prakṛterdaśadhā śatadhā sahasradhā vāpi |

kiṃ me'saṅgacitastairna ghanaḥ kvacidambaraṃ spṛśati || 511|| (pāṭhabhedaḥ - taiḥ kiṃ me'saṅgaciterna hyambudaḍambaro'mbaraṃ)

avyaktādisthūlaparyantametat

viśvaṃ yatrābhāsamātraṃ pratītam |

vyomaprakhyaṃ sūkṣmamādyantahīnaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 512||

sarvādhāraṃ sarvavastuprakāśaṃ

sarvākāraṃ sarvagaṃ sarvaśūnyam |

nityaṃ śuddhaṃ niścalaṃ nirvikalpaṃ (pāṭhabhedaḥ - niṣkalaṃ)

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 513||

yatpratyastāśeṣamāyāviśeṣaṃ

pratyagrūpaṃ pratyayāgamyamānam |

satyajñānānantamānandarūpaṃ

brahmādvaitaṃ yattadevāhamasmi || 514||

niṣkriyo'smyavikāro'smi

niṣkalo'smi nirākṛtiḥ |

nirvikalpo'smi nityo'smi

nirālambo'smi nirdvayaḥ || 515||

sarvātmako'haṃ sarvo'haṃ sarvātīto'hamadvayaḥ |

kevalākhaṇḍabodho'hamānando'haṃ nirantaraḥ || 516||

svārājyasāmrājyavibhūtireṣā

bhavatkṛpāśrīmahimaprasādāt |

prāptā mayā śrīgurave mahātmane

namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||

mahāsvapne māyākṛtajanijarāmṛtyugahane

bhramantaṃ kliśyantaṃ bahulataratāpairanudinam | (pāṭhabhedaḥ - ranukalam)

ahaṅkāravyāghravyathitamimamatyantakṛpayā

prabodhya prasvāpātparamavitavānmāmasi guro || 518||

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaḥ | (pāṭhabhedaḥ - sadekasmai namaścinmahase muhuḥ)

yadetadviśvarūpeṇa rājate gururāja te || 519||

iti natamavalokya śiṣyavaryaṃ

samadhigatātmasukhaṃ prabuddhatattvam |

pramuditahṛdayaṃ sa deśikendraḥ (pāṭhabhedaḥ - hṛdayaḥ)

punaridamāha vacaḥ paraṃ mahātmā || 520||

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataḥ (pāṭhabhedaḥ - satsarvataḥ)

paśyādhyātmadṛśā praśāntamanasā sarvāsvavasthāsvapi |

rūpādanyadavekṣitaṃ kimabhitaścakṣuṣmatāṃ dṛśyate (pāṭhabhedaḥ - vidyate)

tadvadbrahmavidaḥ sataḥ kimaparaṃ buddhervihārāspadam || 521||

kastāṃ parānandarasānubhūti-

mṛtsṛjya śūnyeṣu rameta vidvān | (pāṭhabhedaḥ - mutsṛjya

candre mahāhlādini dīpyamāne)

citrendumālokayituṃ ka icchet || 522||

asatpadārthānubhavena kiñcin

na hyasti tṛptirna ca duḥkhahāniḥ |

tadadvayānandarasānubhūtyā

tṛptaḥ sukhaṃ tiṣṭha sadātmaniṣṭhayā || 523||

svameva sarvathā paśyanmanyamānaḥ svamadvayam | (pāṭhabhedaḥ - sarvataḥ)

svānandamanubhuñjānaḥ kālaṃ naya mahāmate || 524||

akhaṇḍabodhātmani nirvikalpe

vikalpanaṃ vyomni puraprakalpanam |

tadadvayānandamayātmanā sadā

śāntiṃ parāmetya bhajasva maunam || 525||

tūṣṇīmavasthā paramopaśāntiḥ

buddherasatkalpavikalpahetoḥ |

brahmātmano brahmavido mahātmano

yatrādvayānandasukhaṃ nirantaram || 526||

nāsti nirvāsanānmaunātparaṃ sukhakṛduttamam |

vijñātātmasvarūpasya svānandarasapāyinaḥ || 527||

gacchaṃstiṣṭhannupaviśañchayāno vā'nyathāpi vā |

yathecchayā vasedvidvānātmārāmaḥ sadā muniḥ || 528||

na deśakālāsanadigyamādi-

lakṣyādyapekṣā'pratibaddhavṛtteḥ | (pāṭhabhedaḥ - pratibaddha

saṃsiddhatattvasya mahātmano'sti)

svavedane kā niyamādyavasthā || 529||

ghaṭo'yamiti vijñātuṃ niyamaḥ ko'nvavekṣate | (pāṭhabhedaḥ - apekṣyate)

vinā pramāṇasuṣṭhutvaṃ yasminsati padārthadhīḥ || 530||

ayamātmā nityasiddhaḥ pramāṇe sati bhāsate |

na deśaṃ nāpi vā kālaṃ na śuddhiṃ vāpyapekṣate || 531||

devadatto'hamityetadvijñānaṃ nirapekṣakam |

tadvadbrahmavido'pyasya brahmāhamiti vedanam || 532||

bhānuneva jagatsarvaṃ bhāsate yasya tejasā |

anātmakamasattucchaṃ kiṃ nu tasyāvabhāsakam || 533||

vedaśāstrapurāṇāni bhūtāni sakalānyapi |

yenārthavanti taṃ kinnu vijñātāraṃ prakāśayet || 534||

eṣa svayañjyotiranantaśaktiḥ

ātmā'prameyaḥ sakalānubhūtiḥ |

yameva vijñāya vimuktabandho

jayatyayaṃ brahmaviduttamottamaḥ || 535||

na khidyate no viṣayaiḥ pramodate

na sajjate nāpi virajyate ca |

svasminsadā krīḍati nandati svayaṃ

nirantarānandarasena tṛptaḥ || 536||

kṣudhāṃ dehavyathāṃ tyaktvā bālaḥ krīḍati vastuniḥ | (pāṭhabhedaḥ - vastuni)

tathaiva vidvān ramate nirmamo nirahaṃ sukhī || 537||

cintāśūnyamadainyabhaikṣamaśanaṃ pānaṃ saridvāriṣu

svātantryeṇa niraṅkuśā sthitirabhīrnidrā śmaśāne vane |

vastraṃ kṣālanaśoṣaṇādirahitaṃ digvāstu śayyā mahī

sañcāro nigamāntavīthiṣu vidāṃ krīḍā pare brahmaṇi || 538||

vimānamālambya śarīrametad

bhunaktyaśeṣānviṣayānupasthitān |

parecchayā bālavadātmavettā

yo'vyaktaliṅgo'nanuṣaktabāhyaḥ || 539||

digambaro vāpi ca sāmbaro vā

tvagambaro vāpi cidambarasthaḥ |

unmattavadvāpi ca bālavadvā

piśācavadvāpi caratyavanyām || 540||

kāmānniṣkāmarūpī saṃścaratyekacaro muniḥ | (pāṭhabhedaḥ - kāmānnī kāmarūpī)

svātmanaiva sadā tuṣṭaḥ svayaṃ sarvātmanā sthitaḥ || 541||

kvacinmūḍho vidvān kvacidapi mahārājavibhavaḥ

kvacidbhrāntaḥ saumyaḥ kvacidajagarācārakalitaḥ |

kvacitpātrībhūtaḥ kvacidavamataḥ kvāpyaviditaḥ

caratyevaṃ prājñaḥ satataparamānandasukhitaḥ || 542||

nirdhano'pi sadā tuṣṭo'pyasahāyo mahābalaḥ |

nityatṛpto'pyabhuñjāno'pyasamaḥ samadarśanaḥ || 543||

api kurvannakurvāṇaścābhoktā phalabhogyapi |

śarīryapyaśarīryeṣa paricchinno'pi sarvagaḥ || 544||

aśarīraṃ sadā santamimaṃ brahmavidaṃ kvacit |

priyāpriye na spṛśatastathaiva ca śubhāśubhe || 545||

sthūlādisambandhavato'bhimāninaḥ

sukhaṃ ca duḥkhaṃ ca śubhāśubhe ca |

vidhvastabandhasya sadātmano muneḥ

kutaḥ śubhaṃ vā'pyaśubhaṃ phalaṃ vā || 546||

tamasā grastavadbhānādagrasto'pi ravirjanaiḥ |

grasta ityucyate bhrāntyāṃ hyajñātvā vastulakṣaṇam || 547|| (pāṭhabhedaḥ - bhrāntyā)

tadvaddehādibandhebhyo vimuktaṃ brahmavittamam |

paśyanti dehivanmūḍhāḥ śarīrābhāsadarśanāt || 548||

ahirnirlvayanīṃ vāyaṃ muktvā dehaṃ tu tiṣṭhati | (pāṭhabhedaḥ - ahini)

itastataścālyamāno yatkiñcitprāṇavāyunā || 549||

strotasā nīyate dāru yathā nimnonnatasthalam |

daivena nīyate deho yathākālopabhuktiṣu || 550||

prārabdhakarmaparikalpitavāsanābhiḥ

saṃsārivaccarati bhuktiṣu muktadehaḥ |

siddhaḥ svayaṃ vasati sākṣivadatra tūṣṇīṃ

cakrasya mūlamiva kalpavikalpaśūnyaḥ || 551||

naivendriyāṇi viṣayeṣu niyuṅkta eṣa

naivāpayuṅkta upadarśanalakṣaṇasthaḥ |

naiva kriyāphalamapīṣadavekṣate sa (pāṭhabhedaḥ - apīṣadapekṣate saḥ)

svānandasāndrarasapānasumattacittaḥ || 552||

lakṣyālakṣyagatiṃ tyaktvā yastiṣṭhetkevalātmanā |

śiva eva svayaṃ sākṣādayaṃ brahmaviduttamaḥ || 553||

jīvanneva sadā muktaḥ kṛtārtho brahmavittamaḥ |

upādhināśādbrahmaiva san brahmāpyeti nirdvayam || 554||

śailūṣo veṣasadbhāvābhāvayośca yathā pumān |

tathaiva brahmavicchreṣṭhaḥ sadā brahmaiva nāparaḥ || 555||

yatra kvāpi viśīrṇaṃ satparṇamiva tarorvapuḥ patatāt | (pāṭhabhedaḥ - viśīrṇaṃ parṇamiva)

brahmībhūtasya yateḥ prāgeva taccidagninā dagdham || 556||

sadātmani brahmaṇi tiṣṭhato muneḥ

pūrṇā'dvayānandamayātmanā sadā |

na deśakālādyucitapratīkṣā

tvaṅmāṃsaviṭpiṇḍavisarjanāya || 557||

dehasya mokṣo no mokṣo na daṇḍasya kamaṇḍaloḥ |

avidyāhṛdayagranthimokṣo mokṣo yatastataḥ || 558||

kulyāyāmatha nadyāṃ vā śivakṣetre'pi catvare |

parṇaṃ patati cettena taroḥ kiṃ nu śubhāśubham || 559||

patrasya puṣpasya phalasya nāśavad-

dehendriyaprāṇadhiyāṃ vināśaḥ |

naivātmanaḥ svasya sadātmakasyā-

nandākṛtervṛkṣavadasti caiṣaḥ || 560|| (pāṭhabhedaḥ - vadāsta eṣaḥ)

prajñānaghana ityātmalakṣaṇaṃ satyasūcakam |

anūdyaupādhikasyaiva kathayanti vināśanam || 561||

avināśī vā are'yamātmeti śrutirātmanaḥ |

prabravītyavināśitvaṃ vinaśyatsu vikāriṣu || 562||

pāṣāṇavṛkṣatṛṇadhānyakaḍaṅkarādyā (pāṭhabhedaḥ - kaṭāmbarādyā)

dagdhā bhavanti hi mṛdeva yathā tathaiva |

dehendriyāsumana ādi samastadṛśyaṃ

jñānāgnidagdhamupayāti parātmabhāvam || 563||

vilakṣaṇaṃ yathā dhvāntaṃ līyate bhānutejasi |

tathaiva sakalaṃ dṛśyaṃ brahmaṇi pravilīyate || 564||

ghaṭe naṣṭe yathā vyoma vyomaiva bhavati sphuṭam |

tathaivopādhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||

kṣīraṃ kṣīre yathā kṣiptaṃ tailaṃ taile jalaṃ jale |

saṃyuktamekatāṃ yāti tathā''tmanyātmavinmuniḥ || 566||

evaṃ videhakaivalyaṃ sanmātratvamakhaṇḍitam |

brahmabhāvaṃ prapadyaiṣa yatirnāvartate punaḥ || 567||

sadātmaikatvavijñānadagdhāvidyādivarṣmaṇaḥ |

amuṣya brahmabhūtatvād brahmaṇaḥ kuta udbhavaḥ || 568||

māyāklṛptau bandhamokṣau na staḥ svātmani vastutaḥ |

yathā rajjau niṣkriyāyāṃ sarpābhāsavinirgamau || 569||

āvṛteḥ sadasattvābhyāṃ vaktavye bandhamokṣaṇe |

nāvṛtirbrahmaṇaḥ kācidanyābhāvādanāvṛtam |

yadyastyadvaitahāniḥ syād dvaitaṃ no sahate śrutiḥ || 570||

bandhañca mokṣañca mṛṣaiva mūḍhā

buddherguṇaṃ vastuni kalpayanti |

dṛgāvṛtiṃ meghakṛtāṃ yathā ravau

yato'dvayā'saṅgacidetadakṣaram || 571|| (pāṭhabhedaḥ - cidekamakṣaram)

astīti pratyayo yaśca yaśca nāstīti vastuni |

buddhereva guṇāvetau na tu nityasya vastunaḥ || 572||

atastau māyayā klṛptau bandhamokṣau na cātmani |

niṣkale niṣkriye śānte niravadye nirañjane |

advitīye pare tattve vyomavatkalpanā kutaḥ || 573||

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sādhakaḥ |

na mumukṣurna vai mukta ityeṣā paramārthatā || 574||

sakalanigamacūḍāsvāntasiddhāntarūpaṃ

paramidamatiguhyaṃ darśitaṃ te mayādya |

apagatakalidoṣaṃ kāmanirmuktabuddhiṃ (pāṭhabhedaḥ - buddhiḥ)

svasutavadasakṛttvāṃ bhāvayitvā mumukṣum || 575||

iti śrutvā gurorvākyaṃ praśrayeṇa kṛtānatiḥ |

sa tena samanujñāto yayau nirmuktabandhanaḥ || 576||

gurureva sadānandasindhau nirmagnamānasaḥ | (pāṭhabhedaḥ - gurureṣa)

pāvayanvasudhāṃ sarvāṃ vicacāra nirantaraḥ || 577||

ityācāryasya śiṣyasya saṃvādenātmalakṣaṇam |

nirūpitaṃ mumukṣūṇāṃ sukhabodhopapattaye || 578||

hitamidamupadeśamādriyantāṃ

vihitanirastasamastacittadoṣāḥ |

bhavasukhaviratāḥ praśāntacittāḥ (pāṭhabhedaḥ - sukhavimukhāḥ)

śrutirasikā yatayo mumukṣavo ye || 579||

saṃsārādhvani tāpabhānukiraṇaprodbhūtadāhavyathā-

khinnānāṃ jalakāṅkṣayā marubhuvi bhrāntyā paribhrāmyatām |

atyāsannasudhāmbudhiṃ sukhakaraṃ brahmādvayaṃ darśaya-

tyeṣā śaṅkarabhāratī vijayate nirvāṇasandāyinī || 580||

|| iti śaṅkarācāryaviracitaṃ vivekacūḍāmaṇiḥ ||

|| oṃ tatsat ||

About This Stotram

Viveka Chudamani

Sanskrit Title: विवेक चूडामणि
IAST Transliteration:

Overview

Viveka Chudamani holds immense spiritual and philosophical significance within the Advaita Vedanta tradition. It is renowned for its clear and systematic exposition of the core tenets of non-dualism. The text meticulously differentiates between the real (Atman/Brahman) and the unreal (the empirical world of names and forms, Maya). It emphasizes the importance of Jnana Yoga (the path of knowledge) and the role of a qualified Guru in dispelling ignorance. The verses guide the seeker through stages of spiritual practice, from initial detachment to the ultimate realization of oneness with Brahman. Its title, 'The Crest Jewel of Discrimination,' aptly describes its purpose: to crown the seeker's discriminative wisdom with the ultimate truth.

Details

Attribute Information
Deity Brahman (the ultimate reality)
Author Adi Shankaracharya
Type Prakarana Grantha (a treatise or manual)
Category Advaita Vedanta Philosophy
Number of Verses 577
Origin Viveka Chudamani is not a stotram in the traditional sense of a hymn praising a specific deity. Instead, it is a philosophical treatise in the form of verses, attributed to Adi Shankaracharya. It is considered a foundational text of Advaita Vedanta philosophy. The work expounds the nature of reality, the self (Atman), and the ultimate truth (Brahman), guiding the aspirant towards liberation (Moksha) through discriminative knowledge (Viveka). It is believed to have been composed during the period when Adi Shankaracharya was establishing and propagating the Advaita Vedanta tradition. The text is presented as a dialogue between a Guru and a disciple, where the Guru imparts the highest knowledge.

Benefits of Recitation

  1. Attainment of discriminative knowledge (Viveka)
  2. Understanding the true nature of the Self (Atman)
  3. Realization of Brahman
  4. Liberation from the cycle of birth and death (Moksha)
  5. Overcoming ignorance and illusion (Maya)

Best Time to Recite

This text is best studied and contemplated rather than recited ritually. It is ideal for dedicated study during quiet hours, preferably in the morning or evening, when the mind is calm and receptive to philosophical inquiry.

Historical Context

Viveka Chudamani is widely attributed to the 8th-century CE philosopher Adi Shankaracharya, the principal exponent of Advaita Vedanta. He is credited with consolidating and systematizing the Advaita philosophy, establishing monastic orders (Mathas) across India, and authoring numerous influential commentaries and original works. Viveka Chudamani is considered one of his major original treatises, composed to provide a comprehensive guide to spiritual liberation for sincere aspirants. Its composition is placed within the period of his extensive travels and teachings aimed at reviving and spreading Vedic wisdom.

Alternate Names

  • The Crest Jewel of Discrimination

Last Updated: 2025-12-01

विवेक चूडामणि | (Viveka Chudamani) Lyrics | Vedic Tithi