Vedic Tithi
VedicTithi

Stotram - Sacred Scripture

Viveka Chudamani

Viveka Chudamani

Stotram
Brahman
577 Verses
110%

viveka cUDAmaNi

sarvavedAntasiddhAntagocaraM tamagocaram |

govindaM paramAnandaM sadguruM praNato'smyaham || 1||

jantUnAM narajanma durlabhamataH puMstvaM tato vipratA

tasmAdvaidikadharmamArgaparatA vidvattvamasmAtparam |

AtmAnAtmavivecanaM svanubhavo brahmAtmanA saMsthitiH

muktirno zatajanmakoTisukRtaiH puNyairvinA labhyate || 2|| (pAThabhedaH - zatakoTijanmasu kRtaiH)

durlabhaM trayamevaitaddevAnugrahahetukam |

manuSyatvaM mumukSutvaM mahApuruSasaMzrayaH || 3||

labdhvA kathaJcinnarajanma durlabhaM (pAThabhedaH - kathaJcin)

tatrApi puMstvaM zrutipAradarzanam |

yastvAtmamuktau na yateta mUDhadhIH

sa hyAtmahA svaM vinihantyasadgrahAt || 4|| (pAThabhedaH - AtmahA svaM)

itaH ko nvasti mUDhAtmA yastu svArthe pramAdyati |

durlabhaM mAnuSaM dehaM prApya tatrApi pauruSam || 5||

vadantu zAstrANi yajantu devAn (pAThabhedaH - paThantu)

kurvantu karmANi bhajantu devatAH |

Atmaikyabodhena vinApi mukti- (pAThabhedaH - vinA vimuktiH na)

rna sidhyati brahmazatAntare'pi || 6||

amRtattvasya nAzAsti vittenetyeva hi zrutiH |

bravIti karmaNo mukterahetutvaM sphuTaM yataH || 7||

ato vimuktyai prayateta vidvAn

sannyastabAhyArthasukhaspRhaH san |

santaM mahAntaM samupetya dezikaM

tenopadiSTArthasamAhitAtmA || 8||

uddharedAtmanA''tmAnaM magnaM saMsAravAridhau |

yogArUDhatvamAsAdya samyagdarzananiSThayA || 9||

sannyasya sarvakarmANi bhavabandhavimuktaye |

yatyatAM paNDitairdhIrairAtmAbhyAsa upasthitaiH || 10||

cittasya zuddhaye karma na tu vastUpalabdhaye |

vastusiddhirvicAreNa na kiJcitkarmakoTibhiH || 11||

samyagvicArataH siddhA rajjutattvAvadhAraNA |

bhrAntoditamahAsarpabhayaduHkhavinAzinI || 12|| (pAThabhedaH - bhrAntyo)

arthasya nizcayo dRSTo vicAreNa hitoktitaH |

na snAnena na dAnena prANAyAmazatena vA || 13||

adhikAriNamAzAste phalasiddhirvizeSataH |

upAyA dezakAlAdyAH santyasminsahakAriNaH || 14|| (pAThabhedaH - santyasyAM)

ato vicAraH kartavyo jijJAsorAtmavastunaH ||

samAsAdya dayAsindhuM guruM brahmaviduttamam || 15||

medhAvI puruSo vidvAnUhApohavicakSaNaH |

adhikAryAtmavidyAyAmuktalakSaNalakSitaH || 16||

vivekino viraktasya zamAdiguNazAlinaH |

mumukSoreva hi brahmajijJAsAyogyatA matA || 17||

sAdhanAnyatra catvAri kathitAni manISibhiH |

yeSu satsveva sanniSThA yadabhAve na sidhyati || 18||

Adau nityAnityavastuvivekaH parigaNyate |

ihAmutraphalabhogavirAgastadanantaram |

zamAdiSaTkasampattirmumukSutvamiti sphuTam || 19||

brahma satyaM jaganmithyetyevaMrUpo vinizcayaH |

so'yaM nityAnityavastuvivekaH samudAhRtaH || 20||

tadvairAgyaM jihAsA yA darzanazravaNAdibhiH | (pAThabhedaH - jugupsA yA)

dehAdibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pAThabhedaH - bhogyavastuni)

virajya viSayavrAtAddoSadRSTyA muhurmuhuH |

svalakSye niyatAvasthA manasaH zama ucyate || 22||

viSayebhyaH parAvartya sthApanaM svasvagolake |

ubhayeSAmindriyANAM sa damaH parikIrtitaH |

bAhyAnAlambanaM vRttereSoparatiruttamA || 23||

sahanaM sarvaduHkhAnAmapratIkArapUrvakam |

cintAvilAparahitaM sA titikSA nigadyate || 24||

zAstrasya guruvAkyasya satyabuddhyavadhAraNam | (pAThabhedaH - satyabuddhyAvadhAraNA)

sA zraddhA kathitA sadbhiryayA vastUpalabhyate || 25||

sarvadA sthApanaM buddheH zuddhe brahmaNi sarvadA | (pAThabhedaH - samyagAsthApanaM)

tatsamAdhAnamityuktaM na tu cittasya lAlanam || 26||

ahaGkArAdidehAntAn bandhAnajJAnakalpitAn |

svasvarUpAvabodhena moktumicchA mumukSutA || 27||

mandamadhyamarUpApi vairAgyeNa zamAdinA |

prasAdena guroH seyaM pravRddhA sUyate phalam || 28||

vairAgyaM ca mumukSutvaM tIvraM yasya tu vidyate |

tasminnevArthavantaH syuH phalavantaH zamAdayaH || 29||

etayormandatA yatra viraktatvamumukSayoH |

marau salilavattatra zamAderbhAnamAtratA || 30||

mokSakAraNasAmagryAM bhaktireva garIyasI |

svasvarUpAnusandhAnaM bhaktirityabhidhIyate || 31||

svAtmatattvAnusandhAnaM bhaktirityapare jaguH |

uktasAdhanasampannastattvajijJAsurAtmanaH |

upasIdedguruM prAjJaM yasmAdbandhavimokSaNam || 32||

zrotriyo'vRjino'kAmahato yo brahmavittamaH |

brahmaNyuparataH zAnto nirindhana ivAnalaH |

ahetukadayAsindhurbandhurAnamatAM satAm || 33||

tamArAdhya guruM bhaktyA prahvaprazrayasevanaiH | (pAThabhedaH - prahvaH)

prasannaM tamanuprApya pRcchejjJAtavyamAtmanaH || 34||

svAminnamaste natalokabandho

kAruNyasindho patitaM bhavAbdhau |

mAmuddharAtmIyakaTAkSadRSTyA

RjvyAtikAruNyasudhAbhivRSTyA || 35||

durvArasaMsAradavAgnitaptaM

dodhUyamAnaM duradRSTavAtaiH |

bhItaM prapannaM paripAhi mRtyoH

zaraNyamanyadyadahaM na jAne || 36|| (pAThabhedaH - anyaM)

zAntA mahAnto nivasanti santo

vasantavallokahitaM carantaH |

tIrNAH svayaM bhImabhavArNavaM janA-

nahetunAnyAnapi tArayantaH || 37||

ayaM svabhAvaH svata eva yatpara-

zramApanodapravaNaM mahAtmanAm |

sudhAMzureSa svayamarkakarkaza-

prabhAbhitaptAmavati kSitiM kila || 38||

brahmAnandarasAnubhUtikalitaiH pUtaiH suzItairyutai- (pAThabhedaH - suzItaiH sitaiH)

ryuSmadvAkkalazojjhitaiH zrutisukhairvAkyAmRtaiH secaya |

santaptaM bhavatApadAvadahanajvAlAbhirenaM prabho

dhanyAste bhavadIkSaNakSaNagateH pAtrIkRtAH svIkRtAH || 39||

kathaM tareyaM bhavasindhumetaM

kA vA gatirme katamo'styupAyaH |

jAne na kiJcitkRpayA'va mAM prabho

saMsAraduHkhakSatimAtanuSva || 40||

tathA vadantaM zaraNAgataM svaM

saMsAradAvAnalatApataptam |

nirIkSya kAruNyarasArdradRSTyA

dadyAdabhItiM sahasA mahAtmA || 41||

vidvAn sa tasmA upasattimIyuSe

mumukSave sAdhu yathoktakAriNe |

prazAntacittAya zamAnvitAya

tattvopadezaM kRpayaiva kuryAt || 42||

mA bhaiSTa vidvaMstava nAstyapAyaH

saMsArasindhostaraNe'styupAyaH |

yenaiva yAtA yatayo'sya pAraM

tameva mArgaM tava nirdizAmi || 43||

astyupAyo mahAnkazcitsaMsArabhayanAzanaH |

tena tIrtvA bhavAmbhodhiM paramAnandamApsyasi || 44||

vedAntArthavicAreNa jAyate jJAnamuttamam |

tenAtyantikasaMsAraduHkhanAzo bhavatyanu || 45||

zraddhAbhaktidhyAnayogAnmumukSoH

mukterhetUnvakti sAkSAcchrutergIH |

yo vA eteSveva tiSThatyamuSya

mokSo'vidyAkalpitAddehabandhAt || 46||

ajJAnayogAtparamAtmanastava

hyanAtmabandhastata eva saMsRtiH |

tayorvivekoditabodhavahniH

ajJAnakAryaM pradahetsamUlam || 47||

ziSya uvAca |

kRpayA zrUyatAM svAminprazno'yaM kriyate mayA |

yaduttaramahaM zrutvA kRtArthaH syAM bhavanmukhAt || 48||

ko nAma bandhaH kathameSa AgataH

kathaM pratiSThAsya kathaM vimokSaH |

ko'sAvanAtmA paramaH ka AtmA

tayorvivekaH kathametaducyatAm || 49||

zrIguruvAca |

dhanyo'si kRtakRtyo'si pAvitaM te kulaM tvayA | (pAThabhedaH - pAvitaM)

yadavidyAbandhamuktyA brahmIbhavitumicchasi || 50||

RNamocanakartAraH pituH santi sutAdayaH |

bandhamocanakartA tu svasmAdanyo na kazcana || 51||

mastakanyastabhArAderduHkhamanyairnivAryate |

kSudhAdikRtaduHkhaM tu vinA svena na kenacit || 52||

pathyamauSadhasevA ca kriyate yena rogiNA |

ArogyasiddhirdRSTA'sya nAnyAnuSThitakarmaNA || 53||

vastusvarUpaM sphuTabodhacakSuSA

svenaiva vedyaM na tu paNDitena |

candrasvarUpaM nijacakSuSaiva

jJAtavyamanyairavagamyate kim || 54||

avidyAkAmakarmAdipAzabandhaM vimocitum |

kaH zaknuyAdvinA''tmAnaM kalpakoTizatairapi || 55||

na yogena na sAGkhyena karmaNA no na vidyayA |

brahmAtmaikatvabodhena mokSaH sidhyati nAnyathA || 56||

vINAyA rUpasaundaryaM tantrIvAdanasauSThavam |

prajAraJjanamAtraM tanna sAmrAjyAya kalpate || 57||

vAgvaikharI zabdajharI zAstravyAkhyAnakauzalam |

vaiduSyaM viduSAM tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||

avijJAte pare tattve zAstrAdhItistu niSphalA |

vijJAte'pi pare tattve zAstrAdhItistu niSphalA || 59||

zabdajAlaM mahAraNyaM cittabhramaNakAraNam |

ataH prayatnAjjJAtavyaM tattvajJaistattvamAtmanaH || 60|| tattvajJAttattva

ajJAnasarpadaSTasya brahmajJAnauSadhaM vinA |

kimu vedaizca zAstraizca kimu mantraiH kimauSadhaiH || 61||

na gacchati vinA pAnaM vyAdhirauSadhazabdataH |

vinA'parokSAnubhavaM brahmazabdairna mucyate || 62||

akRtvA dRzyavilayamajJAtvA tattvamAtmanaH |

brahmazabdaiH kuto muktiruktimAtraphalairnRNAm || 63|| (pAThabhedaH - bAhyazabdaiH)

akRtvA zatrusaMhAramagatvAkhilabhUzriyam |

rAjAhamiti zabdAnno rAjA bhavitumarhati || 64||

AptoktiM khananaM tathoparizilAdyutkarSaNaM svIkRtiM (pAThabhedaH - parizilApAkarSaNaM)

nikSepaH samapekSate na hi bahiHzabdaistu nirgacchati |

tadvadbrahmavidopadezamananadhyAnAdibhirlabhyate

mAyAkAryatirohitaM svamamalaM tattvaM na duryuktibhiH || 65||

tasmAtsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |

svaireva yatnaH kartavyo rogAdAviva paNDitaiH || 66|| (pAThabhedaH - rogAderiva)

yastvayAdya kRtaH prazno varIyAJchAstravinmataH | (pAThabhedaH - sammataH)

sUtraprAyo nigUDhArtho jJAtavyazca mumukSubhiH || 67||

zaRNuSvAvahito vidvanyanmayA samudIryate |

tadetacchravaNAtsadyo bhavabandhAdvimokSyase || 68||

mokSasya hetuH prathamo nigadyate

vairAgyamatyantamanityavastuSu |

tataH zamazcApi damastitikSA

nyAsaH prasaktAkhilakarmaNAM bhRzam || 69||

tataH zrutistanmananaM satattva-

dhyAnaM ciraM nityanirantaraM muneH |

tato'vikalpaM parametya vidvAn

ihaiva nirvANasukhaM samRcchati || 70||

yadboddhavyaM tavedAnImAtmAnAtmavivecanam |

taducyate mayA samyak zrutvAtmanyavadhAraya || 71||

majjAsthimedaHpalaraktacarma-

tvagAhvayairdhAtubhirebhiranvitam |

pAdoruvakSobhujapRSThamastakaiH

aGgairupAGgairupayuktametat || 72||

ahammameti prathitaM zarIraM

mohAspadaM sthUlamitIryate budhaiH |

nabhonabhasvaddahanAmbubhUmayaH

sUkSmANi bhUtAni bhavanti tAni || 73||

parasparAMzairmilitAni bhUtvA

sthUlAni ca sthUlazarIrahetavaH |

mAtrAstadIyA viSayA bhavanti

zabdAdayaH paJca sukhAya bhoktuH || 74||

ya eSu mUDhA viSayeSu baddhA

rAgorupAzena sudurdamena |

AyAnti niryAntyadha UrdhvamuccaiH

svakarmadUtena javena nItAH || 75||

zabdAdibhiH paJcabhireva paJca

paJcatvamApuH svaguNena baddhAH |

kuraGgamAtaGgapataGgamIna-

bhRGgA naraH paJcabhiraJcitaH kim || 76||

doSeNa tIvro viSayaH kRSNasarpaviSAdapi |

viSaM nihanti bhoktAraM draSTAraM cakSuSApyayam || 77||

viSayAzAmahApAzAdyo vimuktaH sudustyajAt |

sa eva kalpate muktyai nAnyaH SaTzAstravedyapi || 78||

ApAtavairAgyavato mumukSUn

bhavAbdhipAraM pratiyAtumudyatAn |

AzAgraho majjayate'ntarAle

nigRhya kaNThe vinivartya vegAt || 79||

viSayAkhyagraho yena suviraktyasinA hataH |

sa gacchati bhavAmbhodheH pAraM pratyUhavarjitaH || 80||

viSamaviSayamArgairgacchato'nacchabuddheH (pAThabhedaH - viSayamArge gacchato)

pratipadamabhiyAto mRtyurapyeSa viddhi | (pAThabhedaH - pratipadamabhighAto mRtyurapyeSa siddhaH)

hitasujanagurUktyA gacchataH svasya yuktyA

prabhavati phalasiddhiH satyamityeva viddhi || 81||

mokSasya kAGkSA yadi vai tavAsti

tyajAtidUrAdviSayAnviSaM yathA |

pIyUSavattoSadayAkSamArjava-

prazAntidAntIrbhaja nityamAdarAt || 82||

anukSaNaM yatparihRtya kRtyaM

anAdyavidyAkRtabandhamokSaNam |

dehaH parArtho'yamamuSya poSaNe

yaH sajjate sa svamanena hanti || 83||

zarIrapoSaNArthI san ya AtmAnaM didRkSati | (pAThabhedaH - didRkSate)

grAhaM dArudhiyA dhRtvA nadIM tartuM sa gacchati || 84|| (pAThabhedaH - sa icchati)

moha eva mahAmRtyurmumukSorvapurAdiSu |

moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||

mohaM jahi mahAmRtyuM dehadArasutAdiSu |

yaM jitvA munayo yAnti tadviSNoH paramaM padam || 86||

tvaGmAMsarudhirasnAyumedomajjAsthisaGkulam |

pUrNaM mUtrapurISAbhyAM sthUlaM nindyamidaM vapuH || 87||

paJcIkRtebhyo bhUtebhyaH sthUlebhyaH pUrvakarmaNA |

samutpannamidaM sthUlaM bhogAyatanamAtmanaH |

avasthA jAgarastasya sthUlArthAnubhavo yataH || 88||

bAhyendriyaiH sthUlapadArthasevAM

srakcandanastryAdivicitrarUpAm |

karoti jIvaH svayametadAtmanA

tasmAtprazastirvapuSo'sya jAgare || 89||

sarvo'pi bAhyasaMsAraH puruSasya yadAzrayaH |

viddhi dehamidaM sthUlaM gRhavadgRhamedhinaH || 90||

sthUlasya sambhavajarAmaraNAni dharmAH

sthaulyAdayo bahuvidhAH zizutAdyavasthAH |

varNAzramAdiniyamA bahudhA''mayAH syuH

pUjAvamAnabahumAnamukhA vizeSAH || 91||

buddhIndriyANi zravaNaM tvagakSi

ghrANaM ca jihvA viSayAvabodhanAt |

vAkpANipAdA gudamapyupasthaH (pAThabhedaH - upasthaM)

karmendriyANi pravaNena karmasu || 92|| (pAThabhedaH - pravaNAni)

nigadyate'ntaHkaraNaM manodhIH

ahaGkRtizcittamiti svavRttibhiH |

manastu saGkalpavikalpanAdibhiH

buddhiH padArthAdhyavasAyadharmataH || 93||

atrAbhimAnAdahamityahaGkRtiH |

svArthAnusandhAnaguNena cittam || 94||

prANApAnavyAnodAnasamAnA bhavatyasau prANaH |

svayameva vRttibhedAdvikRtibhedAtsuvarNasalilAdivat || 95|| (pAThabhedaH - vikRterbhedAtsuvarNasalilamiva)

vAgAdi paJca zravaNAdi paJca

prANAdi paJcAbhramukhAni paJca |

buddhyAdyavidyApi ca kAmakarmaNI

puryaSTakaM sUkSmazarIramAhuH || 96||

idaM zarIraM za‍RNu sUkSmasaJjJitaM

liGgaM tvapaJcIkRtabhUtasambhavam |

savAsanaM karmaphalAnubhAvakaM

svAjJAnato'nAdirupAdhirAtmanaH || 97||

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthA

svamAtrazeSeNa vibhAti yatra |

svapne tu buddhiH svayameva jAgrat

kAlInanAnAvidhavAsanAbhiH || 98||

kartrAdibhAvaM pratipadya rAjate

yatra svayaM bhAti hyayaM parAtmA | (pAThabhedaH - svayaJjyotirayaM)

dhImAtrakopAdhirazeSasAkSI

na lipyate tatkRtakarmalezaiH | karmalepaiH

yasmAdasaGgastata eva karmabhiH

na lipyate kiJcidupAdhinA kRtaiH || 99||

sarvavyApRtikaraNaM liGgamidaM syAccidAtmanaH puMsaH |

vAsyAdikamiva takSNastenaivAtmA bhavatyasaGgo'yam || 100||

andhatvamandatvapaTutvadharmAH

sauguNyavaiguNyavazAddhi cakSuSaH |

bAdhiryamUkatvamukhAstathaiva

zrotrAdidharmA na tu vetturAtmanaH || 101||

ucchvAsaniHzvAsavijRmbhaNakSu-

tprasyandanAdyutkramaNAdikAH kriyAH | (pAThabhedaH - praspandanAdy)

prANAdikarmANi vadanti tajJAH (pAThabhedaH - tajjJAH)

prANasya dharmAvazanApipAse || 102||

antaHkaraNameteSu cakSurAdiSu varSmaNi |

ahamityabhimAnena tiSThatyAbhAsatejasA || 103||

ahaGkAraH sa vijJeyaH kartA bhoktAbhimAnyayam |

sattvAdiguNayogena cAvasthAtrayamaznute || 104|| (pAThabhedaH - yogenAvasthAtritayamznute)

viSayANAmAnukUlye sukhI duHkhI viparyaye |

sukhaM duHkhaM ca taddharmaH sadAnandasya nAtmanaH || 105||

AtmArthatvena hi preyAnviSayo na svataH priyaH |

svata eva hi sarveSAmAtmA priyatamo yataH |

tata AtmA sadAnando nAsya duHkhaM kadAcana || 106||

yatsuSuptau nirviSaya AtmAnando'nubhUyate |

zrutiH pratyakSamaitihyamanumAnaM ca jAgrati || 107||

avyaktanAmnI paramezazaktiH

anAdyavidyA triguNAtmikA parA |

kAryAnumeyA sudhiyaiva mAyA

yayA jagatsarvamidaM prasUyate || 108||

sannApyasannApyubhayAtmikA no

bhinnApyabhinnApyubhayAtmikA no |

sAGgApyanaGgA hyubhayAtmikA no (pAThabhedaH - anaGgApyubhayAtmikA)

mahAdbhutA'nirvacanIyarUpA || 109||

zuddhAdvayabrahmavibodhanAzyA

sarpabhramo rajjuvivekato yathA |

rajastamaHsattvamiti prasiddhA

guNAstadIyAH prathitaiH svakAryaiH || 110||

vikSepazaktI rajasaH kriyAtmikA

yataH pravRttiH prasRtA purANI |

rAgAdayo'syAH prabhavanti nityaM

duHkhAdayo ye manaso vikArAH || 111||

kAmaH krodho lobhadambhAdyasUyA (pAThabhedaH - lobhadambhAbhyasUyA)

ahaGkArerSyAmatsarAdyAstu ghorAH |

dharmA ete rAjasAH pumpravRtti-

ryasmAdeSA tadrajo bandhahetuH || 112|| (pAThabhedaH - yasmAdetattadrajo)

eSA''vRtirnAma tamoguNasya

zaktirmayA vastvavabhAsate'nyathA | zaktiryayA

saiSA nidAnaM puruSasya saMsRteH

vikSepazakteH pravaNasya hetuH || 113|| (pAThabhedaH - prasarasya)

prajJAvAnapi paNDito'pi caturo'pyatyantasUkSmAtmadRg- (pAThabhedaH - sUkSmArthadRg)

vyAlIDhastamasA na vetti bahudhA sambodhito'pi sphuTam |

bhrAntyAropitameva sAdhu kalayatyAlambate tadguNAn

hantAsau prabalA durantatamasaH zaktirmahatyAvRtiH || 114||

abhAvanA vA viparItabhAvanA'- (pAThabhedaH - viparItabhAvanA)

sambhAvanA vipratipattirasyAH |

saMsargayuktaM na vimuJcati dhruvaM

vikSepazaktiH kSapayatyajasram || 115||

ajJAnamAlasyajaDatvanidrA-

pramAdamUDhatvamukhAstamoguNAH |

etaiH prayukto na hi vetti kiJcit

nidrAluvatstambhavadeva tiSThati || 116||

sattvaM vizuddhaM jalavattathApi

tAbhyAM militvA saraNAya kalpate |

yatrAtmabimbaH pratibimbitaH san

prakAzayatyarka ivAkhilaM jaDam || 117||

mizrasya sattvasya bhavanti dharmAH

tvamAnitAdyA niyamA yamAdyAH |

zraddhA ca bhaktizca mumukSutA ca

daivI ca sampattirasannivRttiH || 118||

vizuddhasattvasya guNAH prasAdaH

svAtmAnubhUtiH paramA prazAntiH |

tRptiH praharSaH paramAtmaniSThA

yayA sadAnandarasaM samRcchati || 119||

avyaktametattriguNairniruktaM

tatkAraNaM nAma zarIramAtmanaH |

suSuptiretasya vibhaktyavasthA

pralInasarvendriyabuddhivRttiH || 120||

sarvaprakArapramitiprazAntiH

bIjAtmanAvasthitireva buddheH |

suSuptiretasya kila pratItiH (pAThabhedaH - suSuptiratrAsya)

kiJcinna vedmIti jagatprasiddheH || 121||

dehendriyaprANamano'hamAdayaH

sarve vikArA viSayAH sukhAdayaH |

vyomAdibhUtAnyakhilaM ca vizvaM

avyaktaparyantamidaM hyanAtmA || 122||

mAyA mAyAkAryaM sarvaM mahadAdidehaparyantam |

asadidamanAtmatattvaM viddhi tvaM marumarIcikAkalpam || 123||

atha te sampravakSyAmi svarUpaM paramAtmanaH |

yadvijJAya naro bandhAnmuktaH kaivalyamaznute || 124||

asti kazcitsvayaM nityamahampratyayalambanaH |

avasthAtrayasAkSI sanpaJcakozavilakSaNaH || 125||

yo vijAnAti sakalaM jAgratsvapnasuSuptiSu |

buddhitadvRttisadbhAvamabhAvamahamityayam || 126||

yaH pazyati svayaM sarvaM yaM na pazyati kazcana | (pAThabhedaH - kiJcana)

yazcetayati buddhyAdi na tadyaM cetayatyayam || 127||

yena vizvamidaM vyAptaM yaM na vyApnoti kiJcana |

AbhArUpamidaM sarvaM yaM bhAntamanubhAtyayam || 128||

yasya sannidhimAtreNa dehendriyamanodhiyaH |

viSayeSu svakIyeSu vartante preritA iva || 129||

ahaGkArAdidehAntA viSayAzca sukhAdayaH |

vedyante ghaTavadyena nityabodhasvarUpiNA || 130||

eSo'ntarAtmA puruSaH purANo

nirantarAkhaNDasukhAnubhUtiH |

sadaikarUpaH pratibodhamAtro

yeneSitA vAgasavazcaranti || 131||

atraiva sattvAtmani dhIguhAyAM

avyAkRtAkAza uzatprakAzaH | (pAThabhedaH - uruprakAzaH)

AkAza uccai ravivatprakAzate

svatejasA vizvamidaM prakAzayan || 132||

jJAtA mano'haGkRtivikriyANAM

dehendriyaprANakRtakriyANAm |

ayo'gnivattAnanuvartamAno

na ceSTate no vikaroti kiJcana || 133||

na jAyate no mriyate na vardhate

na kSIyate no vikaroti nityaH |

vilIyamAne'pi vapuSyamuSmi-

nna lIyate kumbha ivAmbaraM svayam || 134||

prakRtivikRtibhinnaH zuddhabodhasvabhAvaH

sadasadidamazeSaM bhAsayannirvizeSaH |

vilasati paramAtmA jAgradAdiSvavasthA-

svahamahamiti sAkSAtsAkSirUpeNa buddheH || 135||

niyamitamanasAmuM tvaM svamAtmAnamAtma-

nyayamahamiti sAkSAdviddhi buddhiprasAdAt |

janimaraNataraGgApArasaMsArasindhuM

pratara bhava kRtArtho brahmarUpeNa saMsthaH || 136||

atrAnAtmanyahamiti matirbandha eSo'sya puMsaH

prApto'jJAnAjjananamaraNaklezasampAtahetuH |

yenaivAyaM vapuridamasatsatyamityAtmabuddhyA

puSyatyukSatyavati viSayaistantubhiH kozakRdvat || 137||

atasmiMstadbuddhiH prabhavati vimUDhasya tamasA

vivekAbhAvAdvai sphurati bhujage rajjudhiSaNA |

tato'narthavrAto nipatati samAdAturadhikaH

tato yo'sadgrAhaH sa hi bhavati bandhaH zaRNu sakhe || 138||

akhaNDanityAdvayabodhazaktyA

sphurantamAtmAnamanantavaibhavam |

samAvRNotyAvRtizaktireSA

tamomayI rAhurivArkabimbam || 139||

tirobhUte svAtmanyamalataratejovati pumAn

anAtmAnaM mohAdahamiti zarIraM kalayati |

tataH kAmakrodhaprabhRtibhiramuM bandhanaguNaiH (pAThabhedaH - bandhakaguNaiH)

paraM vikSepAkhyA rajasa uruzaktirvyathayati || 140||

mahAmohagrAhagrasanagalitAtmAvagamano

dhiyo nAnAvasthAM svayamabhinayaMstadguNatayA | (pAThabhedaH - nAnAvasthAH)

apAre saMsAre viSayaviSapUre jalanidhau

nimajyonmajyAyaM bhramati kumatiH kutsitagatiH || 141||

bhAnuprabhAsaJjanitAbhrapaGktiH

bhAnuM tirodhAya vijRmbhate yathA |

AtmoditAhaGkRtirAtmatattvaM

tathA tirodhAya vijRmbhate svayam || 142||

kavalitadinanAthe durdine sAndrameghaiH

vyathayati himajhaJjhAvAyurugro yathaitAn |

aviratatamasA''tmanyAvRte mUDhabuddhiM

kSapayati bahuduHkhaistIvravikSepazaktiH || 143||

etAbhyAmeva zaktibhyAM bandhaH puMsaH samAgataH |

yAbhyAM vimohito dehaM matvA''tmAnaM bhramatyayam || 144||

bIjaM saMsRtibhUmijasya tu tamo dehAtmadhIraGkuro

rAgaH pallavamambu karma tu vapuH skandho'savaH zAkhikAH |

agrANIndriyasaMhatizca viSayAH puSpANi duHkhaM phalaM

nAnAkarmasamudbhavaM bahuvidhaM bhoktAtra jIvaH khagaH || 145||

ajJAnamUlo'yamanAtmabandho

naisargiko'nAdirananta IritaH |

janmApyayavyAdhijarAdiduHkha-

pravAhapAtaM janayatyamuSya || 146||

nAstrairna zastrairanilena vahninA

chettuM na zakyo na ca karmakoTibhiH |

vivekavijJAnamahAsinA vinA

dhAtuH prasAdena zitena maJjunA || 147||

zrutipramANaikamateH svadharma

niSThA tayaivAtmavizuddhirasya |

vizuddhabuddheH paramAtmavedanaM

tenaiva saMsArasamUlanAzaH || 148||

kozairannamayAdyaiH paJcabhirAtmA na saMvRto bhAti |

nijazaktisamutpannaiH zaivAlapaTalairivAmbu vApIstham || 149||

tacchaivAlApanaye samyak salilaM pratIyate zuddham |

tRSNAsantApaharaM sadyaH saukhyapradaM paraM puMsaH || 150||

paJcAnAmapi kozAnAmapavAde vibhAtyayaM zuddhaH |

nityAnandaikarasaH pratyagrUpaH paraH svayaJjyotiH || 151||

AtmAnAtmavivekaH kartavyo bandhamuktaye viduSA |

tenaivAnandI bhavati svaM vijJAya saccidAnandam || 152||

muJjAdiSIkAmiva dRzyavargAt

pratyaJcamAtmAnamasaGgamakriyam |

vivicya tatra pravilApya sarvaM

tadAtmanA tiSThati yaH sa muktaH || 153||

deho'yamannabhavano'nnamayastu koza- (pAThabhedaH - kozo)

zcAnnena jIvati vinazyati tadvihInaH | (pAThabhedaH - hyannena)

tvakcarmamAMsarudhirAsthipurISarAzi-

rnAyaM svayaM bhavitumarhati nityazuddhaH || 154||

pUrvaM janeradhimRterapi nAyamasti (pAThabhedaH - janerapimRteratha)

jAtakSaNaH kSaNaguNo'niyatasvabhAvaH |

naiko jaDazca ghaTavatparidRzyamAnaH

svAtmA kathaM bhavati bhAvavikAravettA || 155||

pANipAdAdimAndeho nAtmA vyaGge'pi jIvanAt |

tattacchakteranAzAcca na niyamyo niyAmakaH || 156||

dehataddharmatatkarmatadavasthAdisAkSiNaH |

sata eva svataHsiddhaM tadvailakSaNyamAtmanaH || 157||

zalyarAzirmAMsalipto malapUrNo'tikazmalaH |

kathaM bhavedayaM vettA svayametadvilakSaNaH || 158||

tvaGmAMsamedo'sthipurISarAzA-

vahammatiM mUDhajanaH karoti |

vilakSaNaM vetti vicArazIlo

nijasvarUpaM paramArthabhUtam || 159||

deho'hamityeva jaDasya buddhiH

dehe ca jIve viduSastvahandhIH |

vivekavijJAnavato mahAtmano

brahmAhamityeva matiH sadAtmani || 160||

atrAtmabuddhiM tyaja mUDhabuddhe

tvaGmAMsamedo'sthipurISarAzau |

sarvAtmani brahmaNi nirvikalpe

kuruSva zAntiM paramAM bhajasva || 161||

dehendriyAdAvasati bhramoditAM

vidvAnahantAM na jahAti yAvat |

tAvanna tasyAsti vimuktivArtA-

pyastveSa vedAntanayAntadarzI || 162||

chAyAzarIre pratibimbagAtre

yatsvapnadehe hRdi kalpitAGge |

yathAtmabuddhistava nAsti kAci-

jjIvaccharIre ca tathaiva mA'stu || 163||

dehAtmadhIreva nRNAmasaddhiyAM

janmAdiduHkhaprabhavasya bIjam |

yatastatastvaM jahi tAM prayatnAt

tyakte tu citte na punarbhavAzA || 164||

karmendriyaiH paJcabhiraJcito'yaM

prANo bhavetprANamayastu kozaH ||

yenAtmavAnannamayo'nupUrNaH

pravartate'sau sakalakriyAsu || 165||

naivAtmApi prANamayo vAyuvikAro (pAThabhedaH - naivAtmAyaM)

gantA''gantA vAyuvadantarbahireSaH |

yasmAtkiJcitkvApi na vettISTamaniSTaM

svaM vAnyaM vA kiJcana nityaM paratantraH || 166||

jJAnendriyANi ca manazca manomayaH syAt

kozo mamAhamiti vastuvikalpahetuH |

saJjJAdibhedakalanAkalito balIyAM-

statpUrvakozamabhipUrya vijRmbhate yaH || 167|| (pAThabhedaH - anupUrya)

paJcendriyaiH paJcabhireva hotRbhiH

pracIyamAno viSayAjyadhArayA |

jAjvalyamAno bahuvAsanendhanaiH

manomayAgnirdahati prapaJcam || 168|| (pAThabhedaH - manomayo'gnirdahati)

na hyastyavidyA manaso'tiriktA

mano hyavidyA bhavabandhahetuH |

tasminvinaSTe sakalaM vinaSTaM

vijRmbhite'sminsakalaM vijRmbhate || 169||

svapne'rthazUnye sRjati svazaktyA

bhoktrAdivizvaM mana eva sarvam |

tathaiva jAgratyapi no vizeSaH

tatsarvametanmanaso vijRmbhaNam || 170||

suSuptikAle manasi pralIne

naivAsti kiJcitsakalaprasiddheH |

ato manaHkalpita eva puMsaH

saMsAra etasya na vastuto'sti || 171||

vAyunA''nIyate meghaH punastenaiva nIyate | (pAThabhedaH - vAyunA nIyate meghaH punastenaiva lIyate)

manasA kalpyate bandho mokSastenaiva kalpyate || 172||

dehAdisarvaviSaye parikalpya rAgaM

badhnAti tena puruSaM pazuvadguNena |

vairasyamatra viSavat suvidhAya pazcAd

enaM vimocayati tanmana eva bandhAt || 173||

tasmAnmanaH kAraNamasya jantoH

bandhasya mokSasya ca vA vidhAne |

bandhasya heturmalinaM rajoguNaiH

mokSasya zuddhaM virajastamaskam || 174||

vivekavairAgyaguNAtirekA-

cchuddhatvamAsAdya mano vimuktyai |

bhavatyato buddhimato mumukSo-

stAbhyAM dRDhAbhyAM bhavitavyamagre || 175||

mano nAma mahAvyAghro viSayAraNyabhUmiSu |

caratyatra na gacchantu sAdhavo ye mumukSavaH || 176||

manaH prasUte viSayAnazeSAn

sthUlAtmanA sUkSmatayA ca bhoktuH |

zarIravarNAzramajAtibhedAn

guNakriyAhetuphalAni nityam || 177||

asaGgacidrUpamamuM vimohya

dehendriyaprANaguNairnibaddhya |

ahammameti bhramayatyajasraM

manaH svakRtyeSu phalopabhuktiSu || 178||

adhyAsadoSAtpuruSasya saMsRtiH (pAThabhedaH - adhyAsayogAt)

adhyAsabandhastvamunaiva kalpitaH |

rajastamodoSavato'vivekino

janmAdiduHkhasya nidAnametat || 179||

ataH prAhurmano'vidyAM paNDitAstattvadarzinaH |

yenaiva bhrAmyate vizvaM vAyunevAbhramaNDalam || 180||

tanmanaHzodhanaM kAryaM prayatnena mumukSuNA |

vizuddhe sati caitasminmuktiH karaphalAyate || 181||

mokSaikasaktyA viSayeSu rAgaM

nirmUlya sannyasya ca sarvakarma |

sacchraddhayA yaH zravaNAdiniSTho

rajaHsvabhAvaM sa dhunoti buddheH || 182||

manomayo nApi bhavetparAtmA

hyAdyantavattvAtpariNAmibhAvAt |

duHkhAtmakatvAdviSayatvahetoH

draSTA hi dRzyAtmatayA na dRSTaH || 183||

buddhirbuddhIndriyaiH sArdhaM savRttiH kartRlakSaNaH |

vijJAnamayakozaH syAtpuMsaH saMsArakAraNam || 184||

anuvrajaccitpratibimbazaktiH

vijJAnasaJjJaH prakRtervikAraH |

jJAnakriyAvAnahamityajasraM

dehendriyAdiSvabhimanyate bhRzam || 185||

anAdikAlo'yamahaMsvabhAvo

jIvaH samastavyavahAravoDhA |

karoti karmANyapi pUrvavAsanaH (pAThabhedaH - karmANyanu)

puNyAnyapuNyAni ca tatphalAni || 186||

bhuGkte vicitrAsvapi yoniSu vraja-

nnAyAti niryAtyadha UrdhvameSaH |

asyaiva vijJAnamayasya jAgrat-

svapnAdyavasthAH sukhaduHkhabhogaH || 187||

dehAdiniSThAzramadharmakarma-

guNAbhimAnaH satataM mameti |

vijJAnakozo'yamatiprakAzaH

prakRSTasAnnidhyavazAtparAtmanaH |

ato bhavatyeSa upAdhirasya

yadAtmadhIH saMsarati bhrameNa || 188||

yo'yaM vijJAnamayaH prANeSu hRdi sphuratyayaM jyotiH | (pAThabhedaH - sphuratsvayaJjyotiH)

kUTasthaH sannAtmA kartA bhoktA bhavatyupAdhisthaH || 189||

svayaM paricchedamupetya buddheH

tAdAtmyadoSeNa paraM mRSAtmanaH |

sarvAtmakaH sannapi vIkSate svayaM

svataH pRthaktvena mRdo ghaTAniva || 190||

upAdhisambandhavazAtparAtmA

hyupAdhidharmAnanubhAti tadguNaH | (pAThabhedaH - 'pyupAdhi)

ayovikArAnavikArivahnivat

sadaikarUpo'pi paraH svabhAvAt || 191||

ziSya uvAca |

bhrameNApyanyathA vA'stu jIvabhAvaH parAtmanaH |

tadupAdheranAditvAnnAnAdernAza iSyate || 192||

ato'sya jIvabhAvo'pi nityA bhavati saMsRtiH |

na nivarteta tanmokSaH kathaM me zrIguro vada || 193||

zrIgururuvAca |

samyakpRSTaM tvayA vidvansAvadhAnena tacchRNu |

prAmANikI na bhavati bhrAntyA mohitakalpanA || 194||

bhrAntiM vinA tvasaGgasya niSkriyasya nirAkRteH |

na ghaTetArthasambandho nabhaso nIlatAdivat || 195||

svasya draSTurnirguNasyAkriyasya

pratyagbodhAnandarUpasya buddheH |

bhrAntyA prApto jIvabhAvo na satyo

mohApAye nAstyavastusvabhAvAt || 196||

yAvadbhrAntistAvadevAsya sattA

mithyAjJAnojjRmbhitasya pramAdAt |

rajjvAM sarpo bhrAntikAlIna eva

bhrAnternAze naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pAThabhedaH - sarpo'sti)

anAditvamavidyAyAH kAryasyApi tatheSyate |

utpannAyAM tu vidyAyAmAvidyakamanAdyapi || 198||

prabodhe svapnavatsarvaM sahamUlaM vinazyati |

anAdyapIdaM no nityaM prAgabhAva iva sphuTam || 199||

anAderapi vidhvaMsaH prAgabhAvasya vIkSitaH |

yadbuddhyupAdhisambandhAtparikalpitamAtmani || 200||

jIvatvaM na tato'nyastu svarUpeNa vilakSaNaH | (pAThabhedaH - tato'nyattu)

sambandhastvAtmano buddhyA mithyAjJAnapuraHsaraH || 201|| (pAThabhedaH - sambandhaH svAtmano)

vinivRttirbhavettasya samyagjJAnena nAnyathA |

brahmAtmaikatvavijJAnaM samyagjJAnaM zrutermatam || 202||

tadAtmAnAtmanoH samyagvivekenaiva sidhyati |

tato vivekaH kartavyaH pratyagAtmasadAtmanoH || 203|| (pAThabhedaH - pratyagAtmAsadAtmanoH)

jalaM paGkavadatyantaM paGkApAye jalaM sphuTam | (pAThabhedaH - paGkavadaspaSTaM)

yathA bhAti tathAtmApi doSAbhAve sphuTaprabhaH || 204||

asannivRttau tu sadAtmanA sphuTaM

pratItiretasya bhavetpratIcaH |

tato nirAsaH karaNIya eva

sadAtmanaH sAdhvahamAdivastunaH || 205|| (pAThabhedaH - asadAtmanaH)

ato nAyaM parAtmA syAdvijJAnamayazabdabhAk |

vikAritvAjjaDatvAcca paricchinnatvahetutaH |

dRzyatvAdvyabhicAritvAnnAnityo nitya iSyate || 206||

AnandapratibimbacumbitatanurvRttistamojRmbhitA

syAdAnandamayaH priyAdiguNakaH sveSTArthalAbhodayaH |

puNyasyAnubhave vibhAti kRtinAmAnandarUpaH svayaM

sarvo nandati yatra sAdhu tanubhRnmAtraH prayatnaM vinA || 207|| (pAThabhedaH - bhUtvA nandati)

Anandamayakozasya suSuptau sphUrtirutkaTA |

svapnajAgarayorISadiSTasandarzanAdinA || 208||

naivAyamAnandamayaH parAtmA

sopAdhikatvAtprakRtervikArAt |

kAryatvahetoH sukRtakriyAyA

vikArasaGghAtasamAhitatvAt || 209||

paJcAnAmapi kozAnAM niSedhe yuktitaH zruteH | (pAThabhedaH - yuktitaH kRte)

tanniSedhAvadhi sAkSI bodharUpo'vaziSyate || 210|| (pAThabhedaH - tanniSedhAvadhiH)

yo'yamAtmA svayaJjyotiH paJcakozavilakSaNaH |

avasthAtrayasAkSI sannirvikAro niraJjanaH |

sadAnandaH sa vijJeyaH svAtmatvena vipazcitA || 211||

ziSya uvAca |

mithyAtvena niSiddheSu kozeSveteSu paJcasu |

sarvAbhAvaM vinA kiJcinna pazyAmyatra he guro |

vijJeyaM kimu vastvasti svAtmanA''tmavipazcitA || 212|| (pAThabhedaH - svAtmanAtra vipazcitA)

zrIgururuvAca |

satyamuktaM tvayA vidvannipuNo'si vicAraNe |

ahamAdivikArAste tadabhAvo'yamapyanu || 213|| (pAThabhedaH - 'yamapyatha)

sarve yenAnubhUyante yaH svayaM nAnubhUyate |

tamAtmAnaM veditAraM viddhi buddhyA susUkSmayA || 214||

tatsAkSikaM bhavettattadyadyadyenAnubhUyate |

kasyApyananubhUtArthe sAkSitvaM nopayujyate || 215|| (pAThabhedaH - nopapadyate)

asau svasAkSiko bhAvo yataH svenAnubhUyate |

ataH paraM svayaM sAkSAtpratyagAtmA na cetaraH || 216||

jAgratsvapnasuSuptiSu sphuTataraM yo'sau samujjRmbhate

pratyagrUpatayA sadAhamahamityantaH sphurannaikadhA | (pAThabhedaH - sphurannekadhA)

nAnAkAravikArabhAgina imAn pazyannahandhImukhAn (pAThabhedaH - bhAjina)

nityAnandacidAtmanA sphurati taM viddhi svametaM hRdi || 217||

ghaTodake bimbitamarkabimba-

mAlokya mUDho ravimeva manyate |

tathA cidAbhAsamupAdhisaMsthaM

bhrAntyAhamityeva jaDo'bhimanyate || 218||

ghaTaM jalaM tadgatamarkabimbaM

vihAya sarvaM vinirIkSyate'rkaH | (pAThabhedaH - divi vIkSyate'rkaH)

taTastha etattritayAvabhAsakaH (pAThabhedaH - taTasthitaH tattri)

svayamprakAzo viduSA yathA tathA || 219||

dehaM dhiyaM citpratibimbamevaM (pAThabhedaH - citpratibimbametaM)

visRjya buddhau nihitaM guhAyAm |

draSTAramAtmAnamakhaNDabodhaM

sarvaprakAzaM sadasadvilakSaNam || 220||

nityaM vibhuM sarvagataM susUkSmaM

antarbahiHzUnyamananyamAtmanaH |

vijJAya samyaGnijarUpametat

pumAn vipApmA virajo vimRtyuH || 221||

vizoka Anandaghano vipazcit

svayaM kutazcinna bibheti kazcit |

nAnyo'sti panthA bhavabandhamukteH

vinA svatattvAvagamaM mumukSoH || 222||

brahmAbhinnatvavijJAnaM bhavamokSasya kAraNam |

yenAdvitIyamAnandaM brahma sampadyate budhaiH || 223|| (pAThabhedaH - sampadyate budhaH)

brahmabhUtastu saMsRtyai vidvAnnAvartate punaH |

vijJAtavyamataH samyagbrahmAbhinnatvamAtmanaH || 224||

satyaM jJAnamanantaM brahma vizuddhaM paraM svataHsiddham |

nityAnandaikarasaM pratyagabhinnaM nirantaraM jayati || 225||

sadidaM paramAdvaitaM svasmAdanyasya vastuno'bhAvAt |

na hyanyadasti kiJcit samyak paramArthatattvabodhadazAyAm || 226|| (pAThabhedaH - paratattvabodhasudazAyAm)

yadidaM sakalaM vizvaM nAnArUpaM pratItamajJAnAt |

tatsarvaM brahmaiva pratyastAzeSabhAvanAdoSam || 227||

mRtkAryabhUto'pi mRdo na bhinnaH

kumbho'sti sarvatra tu mRtsvarUpAt |

na kumbharUpaM pRthagasti kumbhaH

kuto mRSA kalpitanAmamAtraH || 228||

kenApi mRdbhinnatayA svarUpaM

ghaTasya sandarzayituM na zakyate |

ato ghaTaH kalpita eva mohA-

nmRdeva satyaM paramArthabhUtam || 229||

sadbrahmakAryaM sakalaM sadevaM (pAThabhedaH - sadaiva)

tanmAtrametanna tato'nyadasti | (pAThabhedaH - sanmAtrametanna)

astIti yo vakti na tasya moho

vinirgato nidritavatprajalpaH || 230||

brahmaivedaM vizvamityeva vANI

zrautI brUte'tharvaniSThA variSThA |

tasmAdetadbrahmamAtraM hi vizvaM

nAdhiSThAnAdbhinnatA''ropitasya || 231||

satyaM yadi syAjjagadetadAtmano'

nantattvahAnirnigamApramANatA |

asatyavAditvamapIzituH syA-

nnaitattrayaM sAdhu hitaM mahAtmanAm || 232||

Izvaro vastutattvajJo na cAhaM teSvavasthitaH |

na ca matsthAni bhUtAnItyevameva vyacIklRpat || 233|| (pAThabhedaH - vyacIkathat)

yadi satyaM bhavedvizvaM suSuptAvupalabhyatAm |

yannopalabhyate kiJcidato'satsvapnavanmRSA || 234||

ataH pRthaGnAsti jagatparAtmanaH

pRthakpratItistu mRSA guNAdivat | guNAhivat

AropitasyAsti kimarthavattA'-

dhiSThAnamAbhAti tathA bhrameNa || 235||

bhrAntasya yadyadbhramataH pratItaM

brahmaiva tattadrajataM hi zuktiH |

idantayA brahma sadaiva rUpyate (pAThabhedaH - sadeva)

tvAropitaM brahmaNi nAmamAtram || 236||

ataH paraM brahma sadadvitIyaM

vizuddhavijJAnaghanaM niraJjanam |

prazAntamAdyantavihInamakriyaM

nirantarAnandarasasvarUpam || 237||

nirastamAyAkRtasarvabhedaM

nityaM sukhaM niSkalamaprameyam | (pAThabhedaH - nityaM dhruvaM)

arUpamavyaktamanAkhyamavyayaM

jyotiH svayaM kiJcididaM cakAsti || 238||

jJAtRjJeyajJAnazUnyamanantaM nirvikalpakam |

kevalAkhaNDacinmAtraM paraM tattvaM vidurbudhAH || 239||

aheyamanupAdeyaM manovAcAmagocaram |

aprameyamanAdyantaM brahma pUrNamahaM mahaH || 240|| (pAThabhedaH - pUrNaM mahanmahaH)

tattvampadAbhyAmabhidhIyamAnayoH

brahmAtmanoH zodhitayoryadIttham | (pAThabhedaH - zodhitayoryadittham)

zrutyA tayostattvamasIti samyag

ekatvameva pratipAdyate muhuH || 241-

ekyaM tayorlakSitayorna vAcyayoH

nigadyate'nyonyaviruddhadharmiNoH |

khadyotabhAnvoriva rAjabhRtyayoH

kUpAmburAzyoH paramANumervoH || 242||

tayorvirodho'yamupAdhikalpito

na vAstavaH kazcidupAdhireSaH |

Izasya mAyA mahadAdikAraNaM

jIvasya kAryaM zaRNu paJcakozam || 243|| (pAThabhedaH - paJcakozAH)

etAvupAdhI parajIvayostayoH

samyaGnirAse na paro na jIvaH |

rAjyaM narendrasya bhaTasya kheTak-

stayorapohe na bhaTo na rAjA || 244||

athAta Adeza iti zrutiH svayaM

niSedhati brahmaNi kalpitaM dvayam |

zrutipramANAnugRhItabodhA- (pAThabhedaH - pramANAnugRhItayuktyA)

ttayornirAsaH karaNIya eva || 245||

nedaM nedaM kalpitatvAnna satyaM

rajjudRSTavyAlavatsvapnavacca | (pAThabhedaH - rajjau)

itthaM dRzyaM sAdhuyuktyA vyapohya

jJeyaH pazcAdekabhAvastayoryaH || 246||

tatastu tau lakSaNayA sulakSyau

tayorakhaNDaikarasatvasiddhaye |

nAlaM jahatyA na tathA'jahatyA

kintUbhayArthAtmikayaiva bhAvyam || 247|| (pAThabhedaH - bhayArthaikatayaiva)

sa devadatto'yamitIha caikatA

viruddhadharmAMzamapAsya kathyate |

yathA tathA tattvamasItivAkye

viruddhadharmAnubhayatra hitvA || 248||

saMlakSya cinmAtratayA sadAtmanoH

akhaNDabhAvaH paricIyate budhaiH |

evaM mahAvAkyazatena kathyate

brahmAtmanoraikyamakhaNDabhAvaH || 249||

asthUlamityetadasannirasya

siddhaM svato vyomavadapratarkyam |

ato mRSAmAtramidaM pratItaM

jahIhi yatsvAtmatayA gRhItam |

brahmAhamityeva vizuddhabuddhyA

viddhi svamAtmAnamakhaNDabodham || 250||

mRtkAryaM sakalaM ghaTAdi satataM mRnmAtramevAhitaM (pAThabhedaH - mRnmAtramevAbhitaH)

tadvatsajjanitaM sadAtmakamidaM sanmAtramevAkhilam |

yasmAnnAsti sataH paraM kimapi tatsatyaM sa AtmA svayaM

tasmAttattvamasi prazAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 251||

nidrAkalpitadezakAlaviSayajJAtrAdi sarvaM yathA

mithyA tadvadihApi jAgrati jagatsvAjJAnakAryatvataH |

yasmAdevamidaM zarIrakaraNaprANAhamAdyapyasat

tasmAttattvamasi prazAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 252||

yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)

tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |

svapne naSTaM svapnavizvaM vicitraM

svasmAdbhinnaM kinnu dRSTaM prabodhe || 253||

jAtinItikulagotradUragaM

nAmarUpaguNadoSavarjitam |

dezakAlaviSayAtivarti yad

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 254||

yatparaM sakalavAgagocaraM

gocaraM vimalabodhacakSuSaH |

zuddhacidghanamanAdi vastu yad

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 255||

SaDbhirUrmibhirayogi yogihRd-

bhAvitaM na karaNairvibhAvitam |

buddhyavedyamanavadyamasti yad (pAThabhedaH - bhUti yad)

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 256||

bhrAntikalpitajagatkalAzrayaM

svAzrayaM ca sadasadvilakSaNam |

niSkalaM nirupamAnavaddhi yad (pAThabhedaH - nirupamAnamRddhimat)

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 257||

janmavRddhipariNatyapakSaya-

vyAdhinAzanavihInamavyayam |

vizvasRSTyavavighAtakAraNaM (pAThabhedaH - vanaghAtakAraNaM)

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 258||

astabhedamanapAstalakSaNaM

nistaraGgajalarAzinizcalam |

nityamuktamavibhaktamUrti yad

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 259||

ekameva sadanekakAraNaM

kAraNAntaranirAsyakAraNam | (pAThabhedaH - sakAraNam)

kAryakAraNavilakSaNaM svayaM

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 260||

nirvikalpakamanalpamakSaraM

yatkSarAkSaravilakSaNaM param |

nityamavyayasukhaM niraJjanaM

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 261||

yadvibhAti sadanekadhA bhramA-

nnAmarUpaguNavikriyAtmanA |

hemavatsvayamavikriyaM sadA

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 262||

yaccakAstyanaparaM parAtparaM

pratyagekarasamAtmalakSaNam |

satyacitsukhamanantamavyayaM

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 263||

uktamarthamimamAtmani svayaM

bhAvayetprathitayuktibhirdhiyA | (pAThabhedaH - bhAvaya prathita)

saMzayAdirahitaM karAmbuvat

tena tattvanigamo bhaviSyati || 264||

sambodhamAtraM parizuddhatattvaM (pAThabhedaH - svaM bodhamAtraM)

vijJAya saGghe nRpavacca sainye |

tadAzrayaH svAtmani sarvadA sthito (pAThabhedaH - tadAtmanaivAtmani)

vilApaya brahmaNi vizvajAtam || 265|| (pAThabhedaH - dRzyajAtam)

buddhau guhAyAM sadasadvilakSaNaM

brahmAsti satyaM paramadvitIyam |

tadAtmanA yo'tra vasedguhAyAM

punarna tasyAGgaguhApravezaH || 266||

jJAte vastunyapi balavatI vAsanA'nAdireSA

kartA bhoktApyahamiti dRDhA yA'sya saMsArahetuH |

pratyagdRSTyA''tmani nivasatA sApaneyA prayatnA-

nmuktiM prAhustadiha munayo vAsanAtAnavaM yat || 267||

ahaM mameti yo bhAvo dehAkSAdAvanAtmani |

adhyAso'yaM nirastavyo viduSA svAtmaniSThayA || 268||

jJAtvA svaM pratyagAtmAnaM buddhitadvRttisAkSiNam |

so'hamityeva sadvRttyA'nAtmanyAtmamatiM jahi || 269||

lokAnuvartanaM tyaktvA tyaktvA dehAnuvartanam |

zAstrAnuvartanaM tyaktvA svAdhyAsApanayaM kuru || 270||

lokavAsanayA jantoH zAstravAsanayApi ca |

dehavAsanayA jJAnaM yathAvannaiva jAyate || 271

saMsArakArAgRhamokSamiccho-

rayomayaM pAdanibandhazaRGkhalam | (pAThabhedaH - nibaddha)

vadanti tajjJAH paTu vAsanAtrayaM

yo'smAdvimuktaH samupaiti muktim || 272||

jalAdisaMsargavazAtprabhUta- (pAThabhedaH - jalAdisamparkavazAt)

durgandhadhUtA'garudivyavAsanA |

saGgharSaNenaiva vibhAti samya-

gvidhUyamAne sati bAhyagandhe || 273||

antaHzritAnantadurantavAsanA-

dhUlIviliptA paramAtmavAsanA |

prajJAtisaGgharSaNato vizuddhA

pratIyate candanagandhavat sphuTam || 274|| (pAThabhedaH - sphuTA)

anAtmavAsanAjAlaistirobhUtAtmavAsanA |

nityAtmaniSThayA teSAM nAze bhAti svayaM sphuTam || 275|| (pAThabhedaH - sphuTA)

yathA yathA pratyagavasthitaM manaH

tathA tathA muJcati bAhyavAsanAm | (pAThabhedaH - bAhyavAsanAH)

niHzeSamokSe sati vAsanAnAM

AtmAnubhUtiH pratibandhazUnyA || 276||

svAtmanyeva sadA sthitvA mano nazyati yoginaH | (pAThabhedaH - sthityA)

vAsanAnAM kSayazcAtaH svAdhyAsApanayaM kuru || 277||

tamo dvAbhyAM rajaH sattvAtsattvaM zuddhena nazyati |

tasmAtsattvamavaSTabhya svAdhyAsApanayaM kuru || 278||

prArabdhaM puSyati vapuriti nizcitya nizcalaH |

dhairyamAlambya yatnena svAdhyAsApanayaM kuru || 279||

nAhaM jIvaH paraM brahmetyatadvyAvRttipUrvakam |

vAsanAvegataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 280||

zrutyA yuktyA svAnubhUtyA jJAtvA sArvAtmyamAtmanaH |

kvacidAbhAsataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 281||

anAdAnavisargAbhyAmISannAsti kriyA muneH | (pAThabhedaH - annAdAnavisargA)

tadekaniSThayA nityaM svAdhyAsApanayaM kuru || 282||

tattvamasyAdivAkyotthabrahmAtmaikatvabodhataH |

brahmaNyAtmatvadArDhyAya svAdhyAsApanayaM kuru || 283||

ahambhAvasya dehe'sminniHzeSavilayAvadhi |

sAvadhAnena yuktAtmA svAdhyAsApanayaM kuru || 284||

pratItirjIvajagatoH svapnavadbhAti yAvatA |

tAvannirantaraM vidvansvAdhyAsApanayaM kuru || 285||

nidrAyA lokavArtAyAH zabdAderapi vismRteH |

kvacinnAvasaraM dattvA cintayAtmAnamAtmani || 286||

mAtApitrormalodbhUtaM malamAMsamayaM vapuH |

tyaktvA cANDAlavaddUraM brahmIbhUya kRtI bhava || 287||

ghaTAkAzaM mahAkAza ivAtmAnaM parAtmani |

vilApyAkhaNDabhAvena tUSNI bhava sadA mune || 288|| (pAThabhedaH - tUSNIM)

svaprakAzamadhiSThAnaM svayambhUya sadAtmanA |

brahmANDamapi piNDANDaM tyajyatAM malabhANDavat || 289||

cidAtmani sadAnande dehArUDhAmahandhiyam |

nivezya liGgamutsRjya kevalo bhava sarvadA || 290||

yatraiSa jagadAbhAso darpaNAntaH puraM yathA |

tadbrahmAhamiti jJAtvA kRtakRtyo bhaviSyasi || 291||

yatsatyabhUtaM nijarUpamAdyaM

cidadvayAnandamarUpamakriyam |

tadetya mithyAvapurutsRjeta (pAThabhedaH - sRjaita)

zailUSavadveSamupAttamAtmanaH || 292||

sarvAtmanA dRzyamidaM mRSaiva

naivAhamarthaH kSaNikatvadarzanAt |

jAnAmyahaM sarvamiti pratItiH

kuto'hamAdeH kSaNikasya sidhyet || 293||

ahampadArthastvahamAdisAkSI

nityaM suSuptAvapi bhAvadarzanAt |

brUte hyajo nitya iti zrutiH svayaM

tatpratyagAtmA sadasadvilakSaNaH || 294||

vikAriNAM sarvavikAravettA

nityAvikAro bhavituM samarhati | (pAThabhedaH - nityo'vikAro)

manorathasvapnasuSuptiSu sphuTaM

punaH punardRSTamasattvametayoH || 295||

ato'bhimAnaM tyaja mAMsapiNDe

piNDAbhimAninyapi buddhikalpite |

kAlatrayAbAdhyamakhaNDabodhaM

jJAtvA svamAtmAnamupaihi zAntim || 296||

tyajAbhimAnaM kulagotranAma-

rUpAzrameSvArdrazavAzriteSu |

liGgasya dharmAnapi kartRtAdIM-

styaktvA bhavAkhaNDasukhasvarUpaH || 297||

santyanye pratibandhAH puMsaH saMsArahetavo dRSTAH |

teSAmevaM mUlaM prathamavikAro bhavatyahaGkAraH || 298|| (pAThabhedaH - teSAmeSAM)

yAvatsyAtsvasya sambandho'haGkAreNa durAtmanA |

tAvanna lezamAtrApi muktivArtA vilakSaNA || 299||

ahaGkAragrahAnmuktaH svarUpamupapadyate |

candravadvimalaH pUrNaH sadAnandaH svayamprabhaH || 300||

yo vA pure so'hamiti pratIto (pAThabhedaH - puraiSo'hamiti)

buddhyA praklRptastamasA'timUDhayA | (pAThabhedaH - buddhyA'viviktastamasA)

tasyaiva niHzeSatayA vinAze

brahmAtmabhAvaH pratibandhazUnyaH || 301||

brahmAnandanidhirmahAbalavatA'haGkAraghorAhinA

saMveSTyAtmani rakSyate guNamayaizcaNDestribhirmastakaiH (pAThabhedaH - caNDai)

vijJAnAkhyamahAsinA zrutimatA vicchidya zIrSatrayaM (pAThabhedaH - dyutimatA)

nirmUlyAhimimaM nidhiM sukhakaraM dhIro'nubhoktuGkSamaH || 302||

yAvadvA yatkiJcidviSadoSasphUrtirasti ceddehe |

kathamArogyAya bhavettadvadahantApi yogino muktyai || 303||

ahamo'tyantanivRttyA tatkRtanAnAvikalpasaMhRtyA |

pratyaktattvavivekAdidamahamasmIti vindate tattvam || 304|| (pAThabhedaH - vivekAdayam)

ahaGkAre kartaryahamiti matiM muJca sahasA (pAThabhedaH - ahaGkartaryasminnahamiti)

vikArAtmanyAtmapratiphalajuSi svasthitimuSi |

yadadhyAsAtprAptA janimRtijarAduHkhabahulA

pratIcazcinmUrtestava sukhatanoH saMsRtiriyam || 305||

sadaikarUpasya cidAtmano vibho-

rAnandamUrteranavadyakIrteH |

naivAnyathA kvApyavikAriNaste

vinAhamadhyAsamamuSya saMsRtiH || 306||

tasmAdahaGkAramimaM svazatruM

bhokturgale kaNTakavatpratItam |

vicchidya vijJAnamahAsinA sphuTaM

bhuGkSvAtmasAmrAjyasukhaM yatheSTam || 307||

tato'hamAdervinivartya vRttiM

santyaktarAgaH paramArthalAbhAt |

tUSNIM samAssvAtmasukhAnubhUtyA

pUrNAtmanA brahmaNi nirvikalpaH || 308||

samUlakRtto'pi mahAnahaM punaH

vyullekhitaH syAdyadi cetasA kSaNam |

saJjIvya vikSepazataM karoti

nabhasvatA prAvRSi vArido yathA || 309||

nigRhya zatrorahamo'vakAzaH

kvacinna deyo viSayAnucintayA |

sa eva saJjIvanaheturasya

prakSINajambIratarorivAmbu || 310||

dehAtmanA saMsthita eva kAmI

vilakSaNaH kAmayitA kathaM syAt |

ato'rthasandhAnaparatvameva

bhedaprasaktyA bhavabandhahetuH || 311||

kAryapravardhanAdbIjapravRddhiH paridRzyate |

kAryanAzAdbIjanAzastasmAtkAryaM nirodhayet || 312||

vAsanAvRddhitaH kAryaM kAryavRddhyA ca vAsanA |

vardhate sarvathA puMsaH saMsAro na nivartate || 313||

saMsArabandhavicchittyai tad dvayaM pradahedyatiH |

vAsanAvRddhiretAbhyAM cintayA kriyayA bahiH || 314|| (pAThabhedaH - vAsanA preryate hyantaH)

tAbhyAM pravardhamAnA sA sUte saMsRtimAtmanaH |

trayANAM ca kSayopAyaH sarvAvasthAsu sarvadA || 315||

sarvatra sarvataH sarvabrahmamAtrAvalokanaiH | (pAThabhedaH - mAtrAvalokanam)

sadbhAvavAsanAdArDhyAttattrayaM layamaznute || 316||

kriyAnAze bhaveccintAnAzo'smAdvAsanAkSayaH |

vAsanAprakSayo mokSaH sA jIvanmuktiriSyate || 317|| (pAThabhedaH - sa)

sadvAsanAsphUrtivijRmbhaNe sati

hyasau vilInApyahamAdivAsanA | (pAThabhedaH - vilInA tvahamAdivAsanA)

atiprakRSTApyaruNaprabhAyAM

vilIyate sAdhu yathA tamisrA || 318||

tamastamaHkAryamanarthajAlaM

na dRzyate satyudite dineze |

tathA'dvayAnandarasAnubhUtau

naivAsti bandho na ca duHkhagandhaH || 319||

dRzyaM pratItaM pravilApayansan (pAThabhedaH - pravilApayansvayaM)

sanmAtramAnandaghanaM vibhAvayan |

samAhitaH sanbahirantaraM vA

kAlaM nayethAH sati karmabandhe || 320||

pramAdo brahmaniSThAyAM na kartavyaH kadAcana |

pramAdo mRtyurityAha bhagavAnbrahmaNaH sutaH || 321||

na pramAdAdanartho'nyo jJAninaH svasvarUpataH |

tato mohastato'handhIstato bandhastato vyathA || 322||

viSayAbhimukhaM dRSTvA vidvAMsamapi vismRtiH |

vikSepayati dhIdoSairyoSA jAramiva priyam || 323||

yathApakRSTaM zaivAlaM kSaNamAtraM na tiSThati |

AvRNoti tathA mAyA prAjJaM vApi parAGmukham || 324||

lakSyacyutaM cedyadi cittamISad

bahirmukhaM sannipatettatastataH |

pramAdataH pracyutakelikandukaH

sopAnapaGktau patito yathA tathA || 325||

viSayeSvAvizaccetaH saGkalpayati tadguNAn |

samyaksaGkalpanAtkAmaH kAmAtpuMsaH pravartanam || 326||

ataH pramAdAnna paro'sti mRtyuH

vivekino brahmavidaH samAdhau |

samAhitaH siddhimupaiti samyak

samAhitAtmA bhava sAvadhAnaH || 327||

tataH svarUpavibhraMzo vibhraSTastu patatyadhaH |

patitasya vinA nAzaM punarnAroha IkSyate || 328||

saGkalpaM varjayettasmAtsarvAnarthasya kAraNam |

apathyAni hi vastUni vyAdhigrasto yathotsRje |

jIvato yasya kaivalyaM videhe sa ca kevalaH |

yatkiJcit pazyato bhedaM bhayaM brUte yajuHzrutiH || 329||

yadA kadA vApi vipazcideSa

brahmaNyanante'pyaNumAtrabhedam |

pazyatyathAmuSya bhayaM tadaiva

yadvIkSitaM bhinnatayA pramAdAt || 330|| (pAThabhedaH - yadIkSitaM)

zrutismRtinyAyazatairniSiddhe

dRzye'tra yaH svAtmamatiM karoti |

upaiti duHkhopari duHkhajAtaM

niSiddhakartA sa malimluco yathA || 331||

satyAbhisandhAnarato vimukto

mahattvamAtmIyamupaiti nityam |

mithyAbhisandhAnaratastu nazyed

dRSTaM tadetadyadacauracaurayoH || 332|| (pAThabhedaH - coracorayoH)

yatirasadanusandhiM bandhahetuM vihAya

svayamayamahamasmItyAtmadRSTyaiva tiSThet

sukhayati nanu niSThA brahmaNi svAnubhUtyA

harati paramavidyAkAryaduHkhaM pratItam || 333||

bAhyAnusandhiH parivardhayetphalaM (pAThabhedaH - bAhyAbhisandhiH)

durvAsanAmeva tatastato'dhikAm |

jJAtvA vivekaiH parihRtya bAhyaM

svAtmAnusandhiM vidadhIta nityam || 334||

bAhye niruddhe manasaH prasannatA

manaHprasAde paramAtmadarzanam |

tasminsudRSTe bhavabandhanAzo

bahirnirodhaH padavI vimukteH || 335||

kaH paNDitaH sansadasadvivekI

zrutipramANaH paramArthadarzI |

jAnanhi kuryAdasato'valambaM

svapAtahetoH zizuvanmumukSuH || 336||

dehAdisaMsaktimato na muktiH

muktasya dehAdyabhimatyabhAvaH |

suptasya no jAgaraNaM na jAgrataH

svapnastayorbhinnaguNAzrayatvAt || 337||

antarbahiH svaM sthirajaGgameSu

jJAtvA''tmanAdhAratayA vilokya | (pAThabhedaH - jJAnAtman)

tyaktAkhilopAdhirakhaNDarUpaH

pUrNAtmanA yaH sthita eSa muktaH || 338||

sarvAtmanA bandhavimuktihetuH

sarvAtmabhAvAnna paro'sti kazcit |

dRzyAgrahe satyupapadyate'sau

sarvAtmabhAvo'sya sadAtmaniSThayA || 339||

dRzyasyAgrahaNaM kathaM nu ghaTate dehAtmanA tiSThato

bAhyArthAnubhavaprasaktamanasastattatkriyAM kurvataH |

sannyastAkhiladharmakarmaviSayairnityAtmaniSThAparaiH

tattvajJaiH karaNIyamAtmani sadAnandecchubhiryatnataH || 340||

sarvAtmasiddhaye bhikSoH kRtazravaNakarmaNaH | (pAThabhedaH - sArvAtmya)

samAdhiM vidadhAtyeSA zAnto dAnta iti zrutiH || 341||

ArUDhazakterahamo vinAzaH

kartunna zakya sahasApi paNDitaiH | (pAThabhedaH - kartuM na)

ye nirvikalpAkhyasamAdhinizcalAH

tAnantarA'nantabhavA hi vAsanAH || 342||

ahambuddhyaiva mohinyA yojayitvA''vRterbalAt |

vikSepazaktiH puruSaM vikSepayati tadguNaiH || 343||

vikSepazaktivijayo viSamo vidhAtuM

niHzeSamAvaraNazaktinivRttyabhAve |

dRgdRzyayoH sphuTapayojalavadvibhAge

nazyettadAvaraNamAtmani ca svabhAvAt |

niHsaMzayena bhavati pratibandhazUnyo

vikSepaNaM na hi tadA yadi cenmRSArthe || 344|| (pAThabhedaH - nikSepaNaM)

samyagvivekaH sphuTabodhajanyo

vibhajya dRgdRzyapadArthatattvam |

chinatti mAyAkRtamohabandhaM

yasmAdvimuktastu punarna saMsRtiH || 345|| (pAThabhedaH - vimuktasya)

parAvaraikatvavivekavahniH

dahatyavidyAgahanaM hyazeSam |

kiM syAtpunaH saMsaraNasya bIjaM

advaitabhAvaM samupeyuSo'sya || 346||

AvaraNasya nivRttirbhavati hi samyakpadArthadarzanataH |

mithyAjJAnavinAzastadvikSepajanitaduHkhanivRttiH || 347||

etattritayaM dRSTaM samyagrajjusvarUpavijJAnAt |

tasmAdvastusatattvaM jJAtavyaM bandhamuktaye viduSA || 348||

ayo'gniyogAdiva satsamanvayAn

mAtrAdirUpeNa vijRmbhate dhIH |

tatkAryametaddvitayaM yato mRSA (pAThabhedaH - tatkAryameva tritayaM)

dRSTaM bhramasvapnamanoratheSu || 349||

tato vikArAH prakRterahammukhA

dehAvasAnA viSayAzca sarve |

kSaNe'nyathAbhAvitayA hyamISA- (pAThabhedaH - bhAvina eSa AtmA)

masattvamAtmA tu kadApi nAnyathA || 350|| (pAThabhedaH - masattvamAtmA tu kadApi)

nityAdvayAkhaNDacidekarUpo

buddhyAdisAkSI sadasadvilakSaNaH |

ahampadapratyayalakSitArthaH

pratyak sadAnandaghanaH parAtmA || 351||

itthaM vipazcitsadasadvibhajya

nizcitya tattvaM nijabodhadRSTyA |

jJAtvA svamAtmAnamakhaNDabodhaM

tebhyo vimuktaH svayameva zAmyati || 352||

ajJAnahRdayagrantherniHzeSavilayastadA |

samAdhinA'vikalpena yadA'dvaitAtmadarzanam || 353||

tvamahamidamitIyaM kalpanA buddhidoSAt

prabhavati paramAtmanyadvaye nirvizeSe |

pravilasati samAdhAvasya sarvo vikalpo

vilayanamupagacchedvastutattvAvadhRtyA || 354||

zAnto dAntaH paramuparataH kSAntiyuktaH samAdhiM

kurvannityaM kalayati yatiH svasya sarvAtmabhAvam |

tenAvidyAtimirajanitAnsAdhu dagdhvA vikalpAn

brahmAkRtyA nivasati sukhaM niSkriyo nirvikalpaH || 355||

samAhitA ye pravilApya bAhyaM

zrotrAdi cetaH svamahaM cidAtmani |

ta eva muktA bhavapAzabandhaiH

nAnye tu pArokSyakathAbhidhAyinaH || 356||

upAdhibhedAtsvayameva bhidyate (pAThabhedaH - yogAtsvayameva)

copAdhyapohe svayameva kevalaH |

tasmAdupAdhervilayAya vidvAn

vasetsadA'kalpasamAdhiniSThayA || 357||

sati sakto naro yAti sadbhAvaM hyekaniSThayA |

kITako bhramaraM dhyAyan bhramaratvAya kalpate || 358||

kriyAntarAsaktimapAsya kITako

dhyAyannalitvaM hyalibhAvamRcchati | (pAThabhedaH - dhyAyanyathAliM)

tathaiva yogI paramAtmatattvaM

dhyAtvA samAyAti tadekaniSThayA || 359||

atIva sUkSmaM paramAtmatattvaM

na sthUladRSTyA pratipattumarhati |

samAdhinAtyantasusUkSmavRttyA

jJAtavyamAryairatizuddhabuddhibhiH || 360||

yathA suvarNaM puTapAkazodhitaM

tyaktvA malaM svAtmaguNaM samRcchati |

tathA manaH sattvarajastamomalaM

dhyAnena santyajya sameti tattvam || 361||

nirantarAbhyAsavazAttaditthaM

pakvaM mano brahmaNi lIyate yadA |

tadA samAdhiH savikalpavarjitaH (pAThabhedaH - sa vikalpavarjitaH)

svato'dvayAnandarasAnubhAvakaH || 362||

samAdhinA'nena samastavAsanA-

granthervinAzo'khilakarmanAzaH |

antarbahiH sarvata eva sarvadA

svarUpavisphUrtirayatnataH syAt || 363||

zruteH zataguNaM vidyAnmananaM mananAdapi |

nididhyAsaM lakSaguNamanantaM nirvikalpakam || 364||

nirvikalpakasamAdhinA sphuTaM

brahmatattvamavagamyate dhruvam |

nAnyathA calatayA manogateH

pratyayAntaravimizritaM bhavet || 365||

ataH samAdhatsva yatendriyaH san

nirantaraM zAntamanAH pratIci |

vidhvaMsaya dhvAntamanAdyavidyayA

kRtaM sadekatvavilokanena || 366||

yogasya prathamadvAraM vAGnirodho'parigrahaH | (pAThabhedaH - prathamaM dvAraM)

nirAzA ca nirIhA ca nityamekAntazIlatA || 367||

ekAntasthitirindriyoparamaNe heturdamazcetasaH

saMrodhe karaNaM zamena vilayaM yAyAdahaMvAsanA |

tenAnandarasAnubhUtiracalA brAhmI sadA yoginaH

tasmAccittanirodha eva satataM kAryaH prayatno muneH || 368|| prayatnAnmuneH

vAcaM niyacchAtmani taM niyaccha

buddhau dhiyaM yaccha ca buddhisAkSiNi |

taM cApi pUrNAtmani nirvikalpe

vilApya zAntiM paramAM bhajasva || 369||

dehaprANendriyamanobuddhyAdibhirupAdhibhiH |

yairyairvRtteHsamAyogastattadbhAvo'sya yoginaH || 370||

tannivRttyA muneH samyak sarvoparamaNaM sukham |

sandRzyate sadAnandarasAnubhavaviplavaH || 371||

antastyAgo bahistyAgo viraktasyaiva yujyate |

tyajatyantarbahiHsaGgaM viraktastu mumukSayA || 372||

bahistu viSayaiH saGgaM tathAntarahamAdibhiH | (pAThabhedaH - saGgaH)

virakta eva zaknoti tyaktuM brahmaNi niSThitaH || 373||

vairAgyabodhau puruSasya pakSivat

pakSau vijAnIhi vicakSaNa tvam |

vimuktisaudhAgralatAdhirohaNaM

tAbhyAM vinA nAnyatareNa sidhyati || 374||

atyantavairAgyavataH samAdhiH

samAhitasyaiva dRDhaprabodhaH |

prabuddhatattvasya hi bandhamuktiH

muktAtmano nityasukhAnubhUtiH || 375||

vairAgyAnna paraM sukhasya janakaM pazyAmi vazyAtmanaH

taccecchuddhatarAtmabodhasahitaM svArAjyasAmrAjyadhuk |

etaddvAramajasramuktiyuvateryasmAttvamasmAtparaM

sarvatrAspRhayA sadAtmani sadA prajJAM kuru zreyase || 376||

AzAM chinddhi viSopameSu viSayeSveSaiva mRtyoH kRti- (pAThabhedaH - mRtyoH sRti)

styaktvA jAtikulAzrameSvabhimatiM muJcAtidUrAtkriyAH |

dehAdAvasati tyajAtmadhiSaNAM prajJAM kuruSvAtmani

tvaM draSTAsyamano'si nirdvayaparaM brahmAsi yadvastutaH || 377|| (pAThabhedaH - draSTAsyamalo)

lakSye brahmaNi mAnasaM dRDhataraM saMsthApya bAhyendriyaM

svasthAne vinivezya nizcalatanuzcopekSya dehasthitim |

brahmAtmaikyamupetya tanmayatayA cAkhaNDavRttyA'nizaM

brahmAnandarasaM pibAtmani mudA zUnyaiH kimanyairbhRzam || 378|| (pAThabhedaH - kimanyairbhramaiH)

anAtmacintanaM tyaktvA kazmalaM duHkhakAraNam |

cintayAtmAnamAnandarUpaM yanmuktikAraNam || 379||

eSa svayaJjyotirazeSasAkSI

vijJAnakozo vilasatyajasram | vijJAnakoze

lakSyaM vidhAyainamasadvilakSaNa-

makhaNDavRttyA''tmatayA'nubhAvaya || 380||

etamacchinnayA vRttyA pratyayAntarazUnyayA |

ullekhayanvijAnIyAtsvasvarUpatayA sphuTam || 381||

atrAtmatvaM dRDhIkurvannahamAdiSu santyajan |

udAsInatayA teSu tiSThetsphuTaghaTAdivat || 382|| (pAThabhedaH - tiSThedghaTapaTAdivat)

vizuddhamantaHkaraNaM svarUpe

nivezya sAkSiNyavabodhamAtre |

zanaiH zanairnizcalatAmupAnayan

pUrNaM svamevAnuvilokayettataH || 383|| (pAThabhedaH - pUrNatvamevAnu)

dehendriyaprANamano'hamAdibhiH

svAjJAnaklRptairakhilairupAdhibhiH |

vimuktamAtmAnamakhaNDarUpaM

pUrNaM mahAkAzamivAvalokayet || 384||

ghaTakalazakusUlasUcimukhyaiH

gaganamupAdhizatairvimuktamekam |

bhavati na vividhaM tathaiva zuddhaM

paramahamAdivimuktamekameva || 385||

brahmAdistambaparyantA mRSAmAtrA upAdhayaH | (pAThabhedaH - brahmAdyAH stamba)

tataH pUrNaM svamAtmAnaM pazyedekAtmanA sthitam || 386||

yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)

tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |

bhrAnternAze bhAti dRSTAhitattvaM (pAThabhedaH - bhrAntidRSTA)

rajjustadvadvizvamAtmasvarUpam || 387||

svayaM brahmA svayaM viSNuH svayamindraH svayaM zivaH |

svayaM vizvamidaM sarvaM svasmAdanyanna kiJcana || 388||

antaH svayaM cApi bahiH svayaM ca

svayaM purastAt svayameva pazcAt |

svayaM hyAvAcyAM svayamapyudIcyAM (pAThabhedaH - hyavAcyAM)

tathopariSTAtsvayamapyadhastAt || 389||

taraGgaphenabhramabudbudAdi

sarvaM svarUpeNa jalaM yathA tathA |

cideva dehAdyahamantametat

sarvaM cidevaikarasaM vizuddham || 390||

sadevedaM sarvaM jagadavagataM vAGmanasayoH

sato'nyannAstyeva prakRtiparasImni sthitavataH |

pRthak kiM mRtsnAyAH kalazaghaTakumbhAdyavagataM

vadatyeSa bhrAntastvamahamiti mAyAmadirayA || 391||

kriyAsamabhihAreNa yatra nAnyaditi zrutiH |

bravIti dvaitarAhityaM mithyAdhyAsanivRttaye || 392||

AkAzavannirmalanirvikalpaM (pAThabhedaH - nirvikalpa)

niHsImaniHspandananirvikAram |

antarbahiHzUnyamananyamadvayaM

svayaM paraM brahma kimasti bodhyam || 393||

vaktavyaM kimu vidyate'tra bahudhA brahmaiva jIvaH svayaM

brahmaitajjagadAtataM nu sakalaM brahmAdvitIyaM zrutiH | (pAThabhedaH - jagadAparANu sakalaM)

brahmaivAhamiti prabuddhamatayaH santyaktabAhyAH sphuTaM

brahmIbhUya vasanti santatacidAnandAtmanaitaddhruvam || 394|| (pAThabhedaH - AnandAtmanaiva dhruvam)

jahi malamayakoze'handhiyotthApitAzAM

prasabhamanilakalpe liGgadehe'pi pazcAt |

nigamagaditakIrtiM nityamAnandamUrtiM

svayamiti paricIya brahmarUpeNa tiSTha || 395||

zavAkAraM yAvadbhajati manujastAvadazuciH

parebhyaH syAtklezo jananamaraNavyAdhinilayaH | (pAThabhedaH - vyAdhinirayAH)

yadAtmAnaM zuddhaM kalayati zivAkAramacalam

tadA tebhyo mukto bhavati hi tadAha zrutirapi || 396||

svAtmanyAropitAzeSAbhAsavastunirAsataH |

svayameva paraM brahma pUrNamadvayamakriyam || 397||

samAhitAyAM sati cittavRttau

parAtmani brahmaNi nirvikalpe |

na dRzyate kazcidayaM vikalpaH

prajalpamAtraH pariziSyate yataH || 398|| (pAThabhedaH - tataH)

asatkalpo vikalpo'yaM vizvamityekavastuni |

nirvikAre nirAkAre nirvizeSe bhidA kutaH || 399||

draSTudarzanadRzyAdibhAvazUnyaikavastuni | (pAThabhedaH - draSTRdarzana)

nirvikAre nirAkAre nirvizeSe bhidA kutaH || 400||

kalpArNava ivAtyantaparipUrNaikavastuni |

nirvikAre nirAkAre nirvizeSe bhidA kutaH || 401||

tejasIva tamo yatra pralInaM bhrAntikAraNam | (pAThabhedaH - yatra vilInaM)

advitIye pare tattve nirvizeSe bhidA kutaH || 402||

ekAtmake pare tattve bhedavArtA kathaM vaset | (pAThabhedaH - kathaM bhavet)

suSuptau sukhamAtrAyAM bhedaH kenAvalokitaH || 403||

na hyasti vizvaM paratattvabodhAt

sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |

kAlatraye nApyahirIkSito guNe

na hyambubindurmRgatRSNikAyAm || 404||

mAyAmAtramidaM dvaitamadvaitaM paramArthataH |

iti brUte zrutiH sAkSAtsuSuptAvanubhUyate || 405||

ananyatvamadhiSThAnAdAropyasya nirIkSitam |

paNDitai rajjusarpAdau vikalpo bhrAntijIvanaH || 406||

cittamUlo vikalpo'yaM cittAbhAve na kazcana |

atazcittaM samAdhehi pratyagrUpe parAtmani || 407||

kimapi satatabodhaM kevalAnandarUpaM

nirupamamativelaM nityamuktaM nirIham |

niravadhigaganAbhaM niSkalaM nirvikalpaM

hRdi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 408||

prakRtivikRtizUnyaM bhAvanAtItabhAvaM

samarasamasamAnaM mAnasambandhadUram |

nigamavacanasiddhaM nityamasmatprasiddhaM

hRdi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 409||

ajaramamaramastAbhAvavastusvarUpaM (pAThabhedaH - bhAsavastu)

stimitasalilarAziprakhyamAkhyAvihInam |

zamitaguNavikAraM zAzvataM zAntamekaM

hRdi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 410||

samAhitAntaHkaraNaH svarUpe

vilokayAtmAnamakhaNDavaibhavam |

vicchinddhi bandhaM bhavagandhagandhitaM (pAThabhedaH - gandhagandhilaM)

yatnena puMstvaM saphalIkuruSva || 411-

sarvopAdhivinirmuktaM saccidAnandamadvayam |

bhAvayAtmAnamAtmasthaM na bhUyaH kalpase'dhvane || 412||

chAyeva puMsaH paridRzyamAna-

mAbhAsarUpeNa phalAnubhUtyA |

zarIramArAcchavavannirastaM

punarna sandhatta idaM mahAtmA || 413||

satatavimalabodhAnandarUpaM sametya (pAThabhedaH - svametya)

tyaja jaDamalarUpopAdhimetaM sudUre |

atha punarapi naiSa smaryatAM vAntavastu (pAThabhedaH - punarapi naiva)

smaraNaviSayabhUtaM kalpate kutsanAya || 414||

samUlametatparidAhya vahnau (pAThabhedaH - paridahya)

sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |

tataH svayaM nityavizuddhabodhA-

nandAtmanA tiSThati vidvariSThaH || 415||

prArabdhasUtragrathitaM zarIraM

prayAtu vA tiSThatu goriva srak |

na tatpunaH pazyati tattvavettA-

''nandAtmani brahmaNi lInavRttiH || 416||

akhaNDAnandamAtmAnaM vijJAya svasvarUpataH |

kimicchan kasya vA hetordehaM puSNAti tattvavit || 417||

saMsiddhasya phalaM tvetajjIvanmuktasya yoginaH |

bahirantaH sadAnandarasAsvAdanamAtmani || 418||

vairAgyasya phalaM bodho bodhasyoparatiH phalam |

svAnandAnubhavAcchAntireSaivoparateH phalam || 419||

yadyuttarottarAbhAvaH pUrvapUrvantu niSphalam |

nivRttiH paramA tRptirAnando'nupamaH svataH || 420||

dRSTaduHkheSvanudvego vidyAyAH prastutaM phalam |

yatkRtaM bhrAntivelAyAM nAnA karma jugupsitam |

pazcAnnaro vivekena tatkathaM kartumarhati || 421||

vidyAphalaM syAdasato nivRttiH

pravRttirajJAnaphalaM tadIkSitam |

tajjJAjJayoryanmRgatRSNikAdau

nocedvidAM dRSTaphalaM kimasmAt || 422|| (pAThabhedaH - nocedvido)

ajJAnahRdayagranthervinAzo yadyazeSataH |

anicchorviSayaH kiM nu pravRtteH kAraNaM svataH || 423|| (pAThabhedaH - viduSaH kiM)

vAsanAnudayo bhogye vairAgyasya tadAvadhiH |

ahambhAvodayAbhAvo bodhasya paramAvadhiH |

lInavRttairanutpattirmaryAdoparatestu sA || 424|| (pAThabhedaH - vRttera)

brahmAkAratayA sadA sthitatayA nirmuktabAhyArthadhI-

ranyAveditabhogyabhogakalano nidrAluvadbAlavat |

svapnAlokitalokavajjagadidaM pazyankvacillabdhadhI-

rAste kazcidanantapuNyaphalabhugdhanyaH sa mAnyo bhuvi || 425||

sthitaprajJo yatirayaM yaH sadAnandamaznute |

brahmaNyeva vilInAtmA nirvikAro viniSkriyaH || 426||

brahmAtmanoH zodhitayorekabhAvAvagAhinI |

nirvikalpA ca cinmAtrA vRttiH prajJeti kathyate |

susthitA'sau bhavedyasya sthitaprajJaH sa ucyate || 427||

yasya sthitA bhavetprajJA yasyAnando nirantaraH |

prapaJco vismRtaprAyaH sa jIvanmukta iSyate || 428||

lInadhIrapi jAgarti jAgraddharmavivarjitaH |

bodho nirvAsano yasya sa jIvanmukta iSyate || 429||

zAntasaMsArakalanaH kalAvAnapi niSkalaH |

yasya cittaM vinizcintaM sa jIvanmukta iSyate || 430|| (pAThabhedaH - yaH sacitto'pi nizcittaH)

vartamAne'pi dehe'smiJchAyAvadanuvartini |

ahantAmamatA'bhAvo jIvanmuktasya lakSaNam || 431||

atItAnanusandhAnaM bhaviSyadavicAraNam |

audAsInyamapi prAptaM jIvanmuktasya lakSaNam || 432|| (pAThabhedaH - prApte)

guNadoSaviziSTe'sminsvabhAvena vilakSaNe |

sarvatra samadarzitvaM jIvanmuktasya lakSaNam || 433||

iSTAniSTArthasamprAptau samadarzitayA''tmani |

ubhayatrAvikAritvaM jIvanmuktasya lakSaNam || 434||

brahmAnandarasAsvAdAsaktacittatayA yateH |

antarbahiravijJAnaM jIvanmuktasya lakSaNam || 435||

dehendriyAdau kartavye mamAhambhAvavarjitaH |

audAsInyena yastiSThetsa jIvanmuktalakSaNaH || 436|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)

vijJAta Atmano yasya brahmabhAvaH zruterbalAt |

bhavabandhavinirmuktaH sa jIvanmuktalakSaNaH || 437|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)

dehendriyeSvahambhAva idambhAvastadanyake |

yasya no bhavataH kvApi sa jIvanmukta iSyate || 438||

jIvezobhayasaMsArarUpadurvAsanojjhitA |

sA sarvadA bhavedyasya sa jIvanmukta iSyate ||

na pratyagbrahmaNorbhedaM kadApi brahmasargayoH |

prajJayA yo vijAniti sa jIvanmuktalakSaNaH || 439|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)

sAdhubhiH pUjyamAne'sminpIDyamAne'pi durjanaiH |

samabhAvo bhavedyasya sa jIvanmuktalakSaNaH || 440|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)

yatra praviSTA viSayAH pareritA

nadIpravAhA iva vArirAzau |

linanti sanmAtratayA na vikriyAM

utpAdayantyeSa yatirvimuktaH || 441||

vijJAtabrahmatattvasya yathApUrvaM na saMsRtiH |

asti cenna sa vijJAtabrahmabhAvo bahirmukhaH || 442||

prAcInavAsanAvegAdasau saMsaratIti cet |

na sadekatvavijJAnAnmandI bhavati vAsanA || 443||

atyantakAmukasyApi vRttiH kuNThati mAtari |

tathaiva brahmaNi jJAte pUrNAnande manISiNaH || 444||

nididhyAsanazIlasya bAhyapratyaya IkSyate |

bravIti zrutiretasya prArabdhaM phaladarzanAt || 445||

sukhAdyanubhavo yAvattAvatprArabdhamiSyate |

phalodayaH kriyApUrvo niSkriyo na hi kutracit || 446||

ahaM brahmeti vijJAnAtkalpakoTizatArjitam |

saJcitaM vilayaM yAti prabodhAtsvapnakarmavat || 447||

yatkRtaM svapnavelAyAM puNyaM vA pApamulbaNam |

suptotthitasya kintatsyAtsvargAya narakAya vA || 448||

svamasaGgamudAsInaM parijJAya nabho yathA |

na zliSyati ca yatkiJcitkadAcidbhAvikarmabhiH || 449|| (pAThabhedaH - zliSyate yatiH kiJcit)

na nabho ghaTayogena surAgandhena lipyate |

tathAtmopAdhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||

jJAnodayAtpurArabdhaM karmajJAnAnna nazyati |

adatvA svaphalaM lakSyamuddizyotsRSTabANavat || 451||

vyAghrabuddhyA vinirmukto bANaH pazcAttu gomatau |

na tiSThati chinatyeva lakSyaM vegena nirbharam || 452||

prArabdhaM balavattaraM khalu vidAM bhogena tasya kSayaH

samyagjJAnahutAzanena vilayaH prAksaJcitAgAminAm |

brahmAtmaikyamavekSya tanmayatayA ye sarvadA saMsthitAH

teSAM tattritayaM nahi kvacidapi brahmaiva te nirguNam || 453||

upAdhitAdAtmyavihInakevala-

brahmAtmanaivAtmani tiSThato muneH |

prArabdhasadbhAvakathA na yuktA

svapnArthasambandhakatheva jAgrataH || 454||

na hi prabuddhaH pratibhAsadehe

dehopayoginyapi ca prapaJce |

karotyahantAM mamatAmidantAM

kintu svayaM tiSThati jAgareNa || 455||

na tasya mithyArthasamarthanecchA

na saGgrahastajjagato'pi dRSTaH |

tatrAnuvRttiryadi cenmRSArthe

na nidrayA mukta itISyate dhruvam || 456||

tadvatpare brahmaNi vartamAnaH

sadAtmanA tiSThati nAnyadIkSate |

smRtiryathA svapnavilokitArthe

tathA vidaH prAzanamocanAdau || 457||

karmaNA nirmito dehaH prArabdhaM tasya kalpyatAm |

nAnAderAtmano yuktaM naivAtmA karmanirmitaH || 458||

ajo nityaH zAzvata iti brUte zrutiramoghavAk | (pAThabhedaH - ajo nitya iti brUte zrutireSA tvamoghavAk)

tadAtmanA tiSThato'sya kutaH prArabdhakalpanA || 459||

prArabdhaM sidhyati tadA yadA dehAtmanA sthitiH |

dehAtmabhAvo naiveSTaH prArabdhaM tyajyatAmataH || 460||

zarIrasyApi prArabdhakalpanA bhrAntireva hi |

adhyastasya kutaH sattvamasatyasya kuto janiH | (pAThabhedaH - sattvamasattvasya)

ajAtasya kuto nAzaH prArabdhamasataH kutaH || 461||

jJAnenAjJAnakAryasya samUlasya layo yadi |

tiSThatyayaM kathaM deha iti zaGkAvato jaDAn || 462||

samAdhAtuM bAhyadRSTyA prArabdhaM vadati zrutiH |

na tu dehAdisatyatvabodhanAya vipazcitAm |

yataH zruterabhiprAyaH paramArthaikagocaraH || 463||

paripUrNamanAdyantamaprameyamavikriyam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 464||

sadghanaM cidghanaM nityamAnandaghanamakriyam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 465||

pratyagekarasaM pUrNamanantaM sarvatomukham |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 466||

aheyamanupAdeyamanAdeyamanAzrayam | manAdheyamanA

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 467||

nirguNaM niSkalaM sUkSmaM nirvikalpaM niraJjanam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 468||

anirUpya svarUpaM yanmanovAcAmagocaram |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 469||

satsamRddhaM svataHsiddhaM zuddhaM buddhamanIdRzam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 470||

nirastarAgA vinirastabhogAH (pAThabhedaH - nirapAstabhogAH)

zAntAH sudAntA yatayo mahAntaH |

vijJAya tattvaM parametadante

prAptAH parAM nirvRtimAtmayogAt || 471||

bhavAnapIdaM paratattvamAtmanaH

svarUpamAnandaghanaM vicArya | (pAThabhedaH - nicAyya)

vidhUya mohaM svamanaHprakalpitaM

muktaH kRtArtho bhavatu prabuddhaH || 472||

samAdhinA sAdhuvinizcalAtmanA (pAThabhedaH - sunizcalAtmanA)

pazyAtmatattvaM sphuTabodhacakSuSA |

niHsaMzayaM samyagavekSitazce-

cchrutaH padArtho na punarvikalpyate || 473|| (pAThabhedaH - punarvikalpate)

svasyAvidyAbandhasambandhamokSA-

tsatyajJAnAnandarUpAtmalabdhau |

zAstraM yuktirdezikoktiH pramANaM

cAntaHsiddhA svAnubhUtiH pramANam || 474||

bandho mokSazca tRptizca cintA''rogyakSudhAdayaH |

svenaiva vedyA yajjJAnaM pareSAmAnumAnikam || 475||

taTasthitA bodhayanti guravaH zrutayo yathA |

prajJayaiva taredvidvAnIzvarAnugRhItayA || 476||

svAnubhUtyA svayaM jJAtvA svamAtmAnamakhaNDitam |

saMsiddhaH sammukhaM tiSThennirvikalpAtmanA''tmani || 477|| (pAThabhedaH - susukhaM tiSThen)

vedAntasiddhAntaniruktireSA

brahmaiva jIvaH sakalaM jagacca |

akhaNDarUpasthitireva mokSo

brahmAdvitIye zrutayaH pramANam || 478|| (pAThabhedaH - brahmAdvitIyaM)

iti guruvacanAcchrutipramANAt

paramavagamya satattvamAtmayuktyA |

prazamitakaraNaH samAhitAtmA

kvacidacalAkRtirAtmaniSThato'bhUt || 479|| (pAThabhedaH - AtmaniSThito)

kiJcitkAlaM samAdhAya pare brahmaNi mAnasam | (pAThabhedaH - kaJcitkAlaM)

utthAya paramAnandAdidaM vacanamabravIt || 480|| (pAThabhedaH - vyutthAya)

buddhirvinaSTA galitA pravRttiH

brahmAtmanorekatayA'dhigatyA |

idaM na jAne'pyanidaM na jAne

kiM vA kiyadvA sukhamastyapAram || 481|| (pAThabhedaH - sukhamasya pAram)

vAcA vaktumazakyameva manasA mantuM na vA zakyate

svAnandAmRtapUrapUritaparabrahmAmbudhervaibhavam |

ambhorAzivizIrNavArSikazilAbhAvaM bhajanme mano

yasyAMzAMzalave vilInamadhunA''nandAtmanA nirvRtam || 482||

kva gataM kena vA nItaM kutra lInamidaM jagat |

adhunaiva mayA dRSTaM nAsti kiM mahadadbhutam || 483||

kiM heyaM kimupAdeyaM kimanyatkiM vilakSaNam |

akhaNDAnandapIyUSapUrNe brahmamahArNave || 484||

na kiJcidatra pazyAmi na zaRNomi na vedmyaham |

svAtmanaiva sadAnandarUpeNAsmi vilakSaNaH || 485||

namo namaste gurave mahAtmane

vimuktasaGgAya saduttamAya |

nityAdvayAnandarasasvarUpiNe

bhUmne sadA'pAradayAmbudhAmne || 486||

yatkaTAkSazazisAndracandrikA-

pAtadhUtabhavatApajazramaH |

prAptavAnahamakhaNDavaibhavA-

nandamAtmapadamakSayaM kSaNAt || 487||

dhanyo'haM kRtakRtyo'haM vimukto'haM bhavagrahAt |

nityAnandasvarUpo'haM pUrNo'haM tvadanugrahAt || 488||

asaGgo'hamanaGgo'hamaliGgo'hamabhaGguraH |

prazAnto'hamananto'hamamalo'haM cirantanaH || 489|| (pAThabhedaH - 'hamatAnto'haM)

akartAhamabhoktAhamavikAro'hamakriyaH |

zuddhabodhasvarUpo'haM kevalo'haM sadAzivaH || 490||

draSTuH zroturvaktuH karturbhokturvibhinna evAham |

nityanirantaraniSkriyaniHsImAsaGgapUrNabodhAtmA || 491||

nAhamidaM nAhamado'pyubhayoravabhAsakaM paraM zuddham |

bAhyAbhyantarazUnyaM pUrNaM brahmAdvitIyamevAham || 492||

nirupamamanAditattvaM tvamahamidamada iti kalpanAdUram |

nityAnandaikarasaM satyaM brahmAdvitIyamevAham || 493||

nArAyaNo'haM narakAntako'haM

purAntako'haM puruSo'hamIzaH |

akhaNDabodho'hamazeSasAkSI

nirIzvaro'haM nirahaM ca nirmamaH || 494||

sarveSu bhUteSvahameva saMsthito

jJAnAtmanA'ntarbahirAzrayaH san |

bhoktA ca bhogyaM svayameva sarvaM

yadyatpRthagdRSTamidantayA purA || 495||

mayyakhaNDasukhAmbhodhau bahudhA vizvavIcayaH |

utpadyante vilIyante mAyAmArutavibhramAt || 496||

sthulAdibhAvA mayi kalpitA bhramA-

dAropitAnusphuraNena lokaiH |

kAle yathA kalpakavatsarAya-

NartvAdayo niSkalanirvikalpe || 497||

AropitaM nAzrayadUSakaM bhavet

kadApi mUDhairatidoSadUSitaiH | mUDhairmati

nArdrIkarotyUSarabhUmibhAgaM

marIcikAvAri mahApravAhaH || 498||

AkAzavallepavidUrago'haM (pAThabhedaH - AkAzavat kalpavi)

AdityavadbhAsyavilakSaNo'ham |

ahAryavannityavinizcalo'haM

ambhodhivatpAravivarjito'ham || 499||

na me dehena sambandho megheneva vihAyasaH |

ataH kuto me taddharmA jAgratsvapnasuSuptayaH || 500||

upAdhirAyAti sa eva gacchati

sa eva karmANi karoti bhuGkte |

sa eva jIryan mriyate sadAhaM (pAThabhedaH - eva jIvan)

kulAdrivannizcala eva saMsthitaH || 501||

na me pravRttirna ca me nivRttiH

sadaikarUpasya niraMzakasya |

ekAtmako yo niviDo nirantaro (pAThabhedaH - nibiDo)

vyomeva pUrNaH sa kathaM nu ceSTate || 502||

puNyAni pApAni nirindriyasya

nizcetaso nirvikRternirAkRteH |

kuto mamAkhaNDasukhAnubhUteH

brUte hyananvAgatamityapi zrutiH || 503||

chAyayA spRSTamuSNaM vA zItaM vA suSThu duHSThu vA |

na spRzatyeva yatkiJcitpuruSaM tadvilakSaNam || 504||

na sAkSiNaM sAkSyadharmAH saMspRzanti vilakSaNam |

avikAramudAsInaM gRhadharmAH pradIpavat |

dehendriyamanodharmA naivAtmAnaM spRzantyaho || 505|| ekStra

raveryathA karmaNi sAkSibhAvo

vahneryathA dAhaniyAmakatvam | (pAThabhedaH - vA'yasi dAhakatvam)

rajjoryathA''ropitavastusaGgaH

tathaiva kUTasthacidAtmano me || 506||

kartApi vA kArayitApi nAhaM

bhoktApi vA bhojayitApi nAham |

draSTApi vA darzayitApi nAhaM

so'haM svayaJjyotiranIdRgAtmA || 507||

calatyupAdhau pratibimbalaulya-

maupAdhikaM mUDhadhiyo nayanti |

svabimbabhUtaM ravivadviniSkriyaM

kartAsmi bhoktAsmi hato'smi heti || 508||

jale vApi sthale vApi luThatveSa jaDAtmakaH |

nAhaM vilipye taddharmairghaTadharmairnabho yathA || 509||

kartRtvabhoktRtvakhalatvamattatA-

jaDatvabaddhatvavimuktatAdayaH |

buddhervikalpA na tu santi vastutaH

svasminpare brahmaNi kevale'dvaye || 510||

santu vikArAH prakRterdazadhA zatadhA sahasradhA vApi |

kiM me'saGgacitastairna ghanaH kvacidambaraM spRzati || 511|| (pAThabhedaH - taiH kiM me'saGgaciterna hyambudaDambaro'mbaraM)

avyaktAdisthUlaparyantametat

vizvaM yatrAbhAsamAtraM pratItam |

vyomaprakhyaM sUkSmamAdyantahInaM

brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 512||

sarvAdhAraM sarvavastuprakAzaM

sarvAkAraM sarvagaM sarvazUnyam |

nityaM zuddhaM nizcalaM nirvikalpaM (pAThabhedaH - niSkalaM)

brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 513||

yatpratyastAzeSamAyAvizeSaM

pratyagrUpaM pratyayAgamyamAnam |

satyajJAnAnantamAnandarUpaM

brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 514||

niSkriyo'smyavikAro'smi

niSkalo'smi nirAkRtiH |

nirvikalpo'smi nityo'smi

nirAlambo'smi nirdvayaH || 515||

sarvAtmako'haM sarvo'haM sarvAtIto'hamadvayaH |

kevalAkhaNDabodho'hamAnando'haM nirantaraH || 516||

svArAjyasAmrAjyavibhUtireSA

bhavatkRpAzrImahimaprasAdAt |

prAptA mayA zrIgurave mahAtmane

namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||

mahAsvapne mAyAkRtajanijarAmRtyugahane

bhramantaM klizyantaM bahulataratApairanudinam | (pAThabhedaH - ranukalam)

ahaGkAravyAghravyathitamimamatyantakRpayA

prabodhya prasvApAtparamavitavAnmAmasi guro || 518||

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaH | (pAThabhedaH - sadekasmai namazcinmahase muhuH)

yadetadvizvarUpeNa rAjate gururAja te || 519||

iti natamavalokya ziSyavaryaM

samadhigatAtmasukhaM prabuddhatattvam |

pramuditahRdayaM sa dezikendraH (pAThabhedaH - hRdayaH)

punaridamAha vacaH paraM mahAtmA || 520||

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataH (pAThabhedaH - satsarvataH)

pazyAdhyAtmadRzA prazAntamanasA sarvAsvavasthAsvapi |

rUpAdanyadavekSitaM kimabhitazcakSuSmatAM dRzyate (pAThabhedaH - vidyate)

tadvadbrahmavidaH sataH kimaparaM buddhervihArAspadam || 521||

kastAM parAnandarasAnubhUti-

mRtsRjya zUnyeSu rameta vidvAn | (pAThabhedaH - mutsRjya

candre mahAhlAdini dIpyamAne)

citrendumAlokayituM ka icchet || 522||

asatpadArthAnubhavena kiJcin

na hyasti tRptirna ca duHkhahAniH |

tadadvayAnandarasAnubhUtyA

tRptaH sukhaM tiSTha sadAtmaniSThayA || 523||

svameva sarvathA pazyanmanyamAnaH svamadvayam | (pAThabhedaH - sarvataH)

svAnandamanubhuJjAnaH kAlaM naya mahAmate || 524||

akhaNDabodhAtmani nirvikalpe

vikalpanaM vyomni puraprakalpanam |

tadadvayAnandamayAtmanA sadA

zAntiM parAmetya bhajasva maunam || 525||

tUSNImavasthA paramopazAntiH

buddherasatkalpavikalpahetoH |

brahmAtmano brahmavido mahAtmano

yatrAdvayAnandasukhaM nirantaram || 526||

nAsti nirvAsanAnmaunAtparaM sukhakRduttamam |

vijJAtAtmasvarUpasya svAnandarasapAyinaH || 527||

gacchaMstiSThannupavizaJchayAno vA'nyathApi vA |

yathecchayA vasedvidvAnAtmArAmaH sadA muniH || 528||

na dezakAlAsanadigyamAdi-

lakSyAdyapekSA'pratibaddhavRtteH | (pAThabhedaH - pratibaddha

saMsiddhatattvasya mahAtmano'sti)

svavedane kA niyamAdyavasthA || 529||

ghaTo'yamiti vijJAtuM niyamaH ko'nvavekSate | (pAThabhedaH - apekSyate)

vinA pramANasuSThutvaM yasminsati padArthadhIH || 530||

ayamAtmA nityasiddhaH pramANe sati bhAsate |

na dezaM nApi vA kAlaM na zuddhiM vApyapekSate || 531||

devadatto'hamityetadvijJAnaM nirapekSakam |

tadvadbrahmavido'pyasya brahmAhamiti vedanam || 532||

bhAnuneva jagatsarvaM bhAsate yasya tejasA |

anAtmakamasattucchaM kiM nu tasyAvabhAsakam || 533||

vedazAstrapurANAni bhUtAni sakalAnyapi |

yenArthavanti taM kinnu vijJAtAraM prakAzayet || 534||

eSa svayaJjyotiranantazaktiH

AtmA'prameyaH sakalAnubhUtiH |

yameva vijJAya vimuktabandho

jayatyayaM brahmaviduttamottamaH || 535||

na khidyate no viSayaiH pramodate

na sajjate nApi virajyate ca |

svasminsadA krIDati nandati svayaM

nirantarAnandarasena tRptaH || 536||

kSudhAM dehavyathAM tyaktvA bAlaH krIDati vastuniH | (pAThabhedaH - vastuni)

tathaiva vidvAn ramate nirmamo nirahaM sukhI || 537||

cintAzUnyamadainyabhaikSamazanaM pAnaM saridvAriSu

svAtantryeNa niraGkuzA sthitirabhIrnidrA zmazAne vane |

vastraM kSAlanazoSaNAdirahitaM digvAstu zayyA mahI

saJcAro nigamAntavIthiSu vidAM krIDA pare brahmaNi || 538||

vimAnamAlambya zarIrametad

bhunaktyazeSAnviSayAnupasthitAn |

parecchayA bAlavadAtmavettA

yo'vyaktaliGgo'nanuSaktabAhyaH || 539||

digambaro vApi ca sAmbaro vA

tvagambaro vApi cidambarasthaH |

unmattavadvApi ca bAlavadvA

pizAcavadvApi caratyavanyAm || 540||

kAmAnniSkAmarUpI saMzcaratyekacaro muniH | (pAThabhedaH - kAmAnnI kAmarUpI)

svAtmanaiva sadA tuSTaH svayaM sarvAtmanA sthitaH || 541||

kvacinmUDho vidvAn kvacidapi mahArAjavibhavaH

kvacidbhrAntaH saumyaH kvacidajagarAcArakalitaH |

kvacitpAtrIbhUtaH kvacidavamataH kvApyaviditaH

caratyevaM prAjJaH satataparamAnandasukhitaH || 542||

nirdhano'pi sadA tuSTo'pyasahAyo mahAbalaH |

nityatRpto'pyabhuJjAno'pyasamaH samadarzanaH || 543||

api kurvannakurvANazcAbhoktA phalabhogyapi |

zarIryapyazarIryeSa paricchinno'pi sarvagaH || 544||

azarIraM sadA santamimaM brahmavidaM kvacit |

priyApriye na spRzatastathaiva ca zubhAzubhe || 545||

sthUlAdisambandhavato'bhimAninaH

sukhaM ca duHkhaM ca zubhAzubhe ca |

vidhvastabandhasya sadAtmano muneH

kutaH zubhaM vA'pyazubhaM phalaM vA || 546||

tamasA grastavadbhAnAdagrasto'pi ravirjanaiH |

grasta ityucyate bhrAntyAM hyajJAtvA vastulakSaNam || 547|| (pAThabhedaH - bhrAntyA)

tadvaddehAdibandhebhyo vimuktaM brahmavittamam |

pazyanti dehivanmUDhAH zarIrAbhAsadarzanAt || 548||

ahirnirlvayanIM vAyaM muktvA dehaM tu tiSThati | (pAThabhedaH - ahini)

itastatazcAlyamAno yatkiJcitprANavAyunA || 549||

strotasA nIyate dAru yathA nimnonnatasthalam |

daivena nIyate deho yathAkAlopabhuktiSu || 550||

prArabdhakarmaparikalpitavAsanAbhiH

saMsArivaccarati bhuktiSu muktadehaH |

siddhaH svayaM vasati sAkSivadatra tUSNIM

cakrasya mUlamiva kalpavikalpazUnyaH || 551||

naivendriyANi viSayeSu niyuGkta eSa

naivApayuGkta upadarzanalakSaNasthaH |

naiva kriyAphalamapISadavekSate sa (pAThabhedaH - apISadapekSate saH)

svAnandasAndrarasapAnasumattacittaH || 552||

lakSyAlakSyagatiM tyaktvA yastiSThetkevalAtmanA |

ziva eva svayaM sAkSAdayaM brahmaviduttamaH || 553||

jIvanneva sadA muktaH kRtArtho brahmavittamaH |

upAdhinAzAdbrahmaiva san brahmApyeti nirdvayam || 554||

zailUSo veSasadbhAvAbhAvayozca yathA pumAn |

tathaiva brahmavicchreSThaH sadA brahmaiva nAparaH || 555||

yatra kvApi vizIrNaM satparNamiva tarorvapuH patatAt | (pAThabhedaH - vizIrNaM parNamiva)

brahmIbhUtasya yateH prAgeva taccidagninA dagdham || 556||

sadAtmani brahmaNi tiSThato muneH

pUrNA'dvayAnandamayAtmanA sadA |

na dezakAlAdyucitapratIkSA

tvaGmAMsaviTpiNDavisarjanAya || 557||

dehasya mokSo no mokSo na daNDasya kamaNDaloH |

avidyAhRdayagranthimokSo mokSo yatastataH || 558||

kulyAyAmatha nadyAM vA zivakSetre'pi catvare |

parNaM patati cettena taroH kiM nu zubhAzubham || 559||

patrasya puSpasya phalasya nAzavad-

dehendriyaprANadhiyAM vinAzaH |

naivAtmanaH svasya sadAtmakasyA-

nandAkRtervRkSavadasti caiSaH || 560|| (pAThabhedaH - vadAsta eSaH)

prajJAnaghana ityAtmalakSaNaM satyasUcakam |

anUdyaupAdhikasyaiva kathayanti vinAzanam || 561||

avinAzI vA are'yamAtmeti zrutirAtmanaH |

prabravItyavinAzitvaM vinazyatsu vikAriSu || 562||

pASANavRkSatRNadhAnyakaDaGkarAdyA (pAThabhedaH - kaTAmbarAdyA)

dagdhA bhavanti hi mRdeva yathA tathaiva |

dehendriyAsumana Adi samastadRzyaM

jJAnAgnidagdhamupayAti parAtmabhAvam || 563||

vilakSaNaM yathA dhvAntaM lIyate bhAnutejasi |

tathaiva sakalaM dRzyaM brahmaNi pravilIyate || 564||

ghaTe naSTe yathA vyoma vyomaiva bhavati sphuTam |

tathaivopAdhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||

kSIraM kSIre yathA kSiptaM tailaM taile jalaM jale |

saMyuktamekatAM yAti tathA''tmanyAtmavinmuniH || 566||

evaM videhakaivalyaM sanmAtratvamakhaNDitam |

brahmabhAvaM prapadyaiSa yatirnAvartate punaH || 567||

sadAtmaikatvavijJAnadagdhAvidyAdivarSmaNaH |

amuSya brahmabhUtatvAd brahmaNaH kuta udbhavaH || 568||

mAyAklRptau bandhamokSau na staH svAtmani vastutaH |

yathA rajjau niSkriyAyAM sarpAbhAsavinirgamau || 569||

AvRteH sadasattvAbhyAM vaktavye bandhamokSaNe |

nAvRtirbrahmaNaH kAcidanyAbhAvAdanAvRtam |

yadyastyadvaitahAniH syAd dvaitaM no sahate zrutiH || 570||

bandhaJca mokSaJca mRSaiva mUDhA

buddherguNaM vastuni kalpayanti |

dRgAvRtiM meghakRtAM yathA ravau

yato'dvayA'saGgacidetadakSaram || 571|| (pAThabhedaH - cidekamakSaram)

astIti pratyayo yazca yazca nAstIti vastuni |

buddhereva guNAvetau na tu nityasya vastunaH || 572||

atastau mAyayA klRptau bandhamokSau na cAtmani |

niSkale niSkriye zAnte niravadye niraJjane |

advitIye pare tattve vyomavatkalpanA kutaH || 573||

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sAdhakaH |

na mumukSurna vai mukta ityeSA paramArthatA || 574||

sakalanigamacUDAsvAntasiddhAntarUpaM

paramidamatiguhyaM darzitaM te mayAdya |

apagatakalidoSaM kAmanirmuktabuddhiM (pAThabhedaH - buddhiH)

svasutavadasakRttvAM bhAvayitvA mumukSum || 575||

iti zrutvA gurorvAkyaM prazrayeNa kRtAnatiH |

sa tena samanujJAto yayau nirmuktabandhanaH || 576||

gurureva sadAnandasindhau nirmagnamAnasaH | (pAThabhedaH - gurureSa)

pAvayanvasudhAM sarvAM vicacAra nirantaraH || 577||

ityAcAryasya ziSyasya saMvAdenAtmalakSaNam |

nirUpitaM mumukSUNAM sukhabodhopapattaye || 578||

hitamidamupadezamAdriyantAM

vihitanirastasamastacittadoSAH |

bhavasukhaviratAH prazAntacittAH (pAThabhedaH - sukhavimukhAH)

zrutirasikA yatayo mumukSavo ye || 579||

saMsArAdhvani tApabhAnukiraNaprodbhUtadAhavyathA-

khinnAnAM jalakAGkSayA marubhuvi bhrAntyA paribhrAmyatAm |

atyAsannasudhAmbudhiM sukhakaraM brahmAdvayaM darzaya-

tyeSA zaGkarabhAratI vijayate nirvANasandAyinI || 580||

|| iti zaGkarAcAryaviracitaM vivekacUDAmaNiH ||

|| OM tatsat ||

About This Stotram

Viveka Chudamani

Sanskrit Title: विवेक चूडामणि
IAST Transliteration:

Overview

Viveka Chudamani holds immense spiritual and philosophical significance within the Advaita Vedanta tradition. It is renowned for its clear and systematic exposition of the core tenets of non-dualism. The text meticulously differentiates between the real (Atman/Brahman) and the unreal (the empirical world of names and forms, Maya). It emphasizes the importance of Jnana Yoga (the path of knowledge) and the role of a qualified Guru in dispelling ignorance. The verses guide the seeker through stages of spiritual practice, from initial detachment to the ultimate realization of oneness with Brahman. Its title, 'The Crest Jewel of Discrimination,' aptly describes its purpose: to crown the seeker's discriminative wisdom with the ultimate truth.

Details

Attribute Information
Deity Brahman (the ultimate reality)
Author Adi Shankaracharya
Type Prakarana Grantha (a treatise or manual)
Category Advaita Vedanta Philosophy
Number of Verses 577
Origin Viveka Chudamani is not a stotram in the traditional sense of a hymn praising a specific deity. Instead, it is a philosophical treatise in the form of verses, attributed to Adi Shankaracharya. It is considered a foundational text of Advaita Vedanta philosophy. The work expounds the nature of reality, the self (Atman), and the ultimate truth (Brahman), guiding the aspirant towards liberation (Moksha) through discriminative knowledge (Viveka). It is believed to have been composed during the period when Adi Shankaracharya was establishing and propagating the Advaita Vedanta tradition. The text is presented as a dialogue between a Guru and a disciple, where the Guru imparts the highest knowledge.

Benefits of Recitation

  1. Attainment of discriminative knowledge (Viveka)
  2. Understanding the true nature of the Self (Atman)
  3. Realization of Brahman
  4. Liberation from the cycle of birth and death (Moksha)
  5. Overcoming ignorance and illusion (Maya)

Best Time to Recite

This text is best studied and contemplated rather than recited ritually. It is ideal for dedicated study during quiet hours, preferably in the morning or evening, when the mind is calm and receptive to philosophical inquiry.

Historical Context

Viveka Chudamani is widely attributed to the 8th-century CE philosopher Adi Shankaracharya, the principal exponent of Advaita Vedanta. He is credited with consolidating and systematizing the Advaita philosophy, establishing monastic orders (Mathas) across India, and authoring numerous influential commentaries and original works. Viveka Chudamani is considered one of his major original treatises, composed to provide a comprehensive guide to spiritual liberation for sincere aspirants. Its composition is placed within the period of his extensive travels and teachings aimed at reviving and spreading Vedic wisdom.

Alternate Names

  • The Crest Jewel of Discrimination

Last Updated: 2025-12-01