Viveka Chudamani
Viveka Chudamani
viveka cUDAmaNi
sarvavedAntasiddhAntagocaraM tamagocaram |
govindaM paramAnandaM sadguruM praNato'smyaham || 1||
jantUnAM narajanma durlabhamataH puMstvaM tato vipratA
tasmAdvaidikadharmamArgaparatA vidvattvamasmAtparam |
AtmAnAtmavivecanaM svanubhavo brahmAtmanA saMsthitiH
muktirno zatajanmakoTisukRtaiH puNyairvinA labhyate || 2|| (pAThabhedaH - zatakoTijanmasu kRtaiH)
durlabhaM trayamevaitaddevAnugrahahetukam |
manuSyatvaM mumukSutvaM mahApuruSasaMzrayaH || 3||
labdhvA kathaJcinnarajanma durlabhaM (pAThabhedaH - kathaJcin)
tatrApi puMstvaM zrutipAradarzanam |
yastvAtmamuktau na yateta mUDhadhIH
sa hyAtmahA svaM vinihantyasadgrahAt || 4|| (pAThabhedaH - AtmahA svaM)
itaH ko nvasti mUDhAtmA yastu svArthe pramAdyati |
durlabhaM mAnuSaM dehaM prApya tatrApi pauruSam || 5||
vadantu zAstrANi yajantu devAn (pAThabhedaH - paThantu)
kurvantu karmANi bhajantu devatAH |
Atmaikyabodhena vinApi mukti- (pAThabhedaH - vinA vimuktiH na)
rna sidhyati brahmazatAntare'pi || 6||
amRtattvasya nAzAsti vittenetyeva hi zrutiH |
bravIti karmaNo mukterahetutvaM sphuTaM yataH || 7||
ato vimuktyai prayateta vidvAn
sannyastabAhyArthasukhaspRhaH san |
santaM mahAntaM samupetya dezikaM
tenopadiSTArthasamAhitAtmA || 8||
uddharedAtmanA''tmAnaM magnaM saMsAravAridhau |
yogArUDhatvamAsAdya samyagdarzananiSThayA || 9||
sannyasya sarvakarmANi bhavabandhavimuktaye |
yatyatAM paNDitairdhIrairAtmAbhyAsa upasthitaiH || 10||
cittasya zuddhaye karma na tu vastUpalabdhaye |
vastusiddhirvicAreNa na kiJcitkarmakoTibhiH || 11||
samyagvicArataH siddhA rajjutattvAvadhAraNA |
bhrAntoditamahAsarpabhayaduHkhavinAzinI || 12|| (pAThabhedaH - bhrAntyo)
arthasya nizcayo dRSTo vicAreNa hitoktitaH |
na snAnena na dAnena prANAyAmazatena vA || 13||
adhikAriNamAzAste phalasiddhirvizeSataH |
upAyA dezakAlAdyAH santyasminsahakAriNaH || 14|| (pAThabhedaH - santyasyAM)
ato vicAraH kartavyo jijJAsorAtmavastunaH ||
samAsAdya dayAsindhuM guruM brahmaviduttamam || 15||
medhAvI puruSo vidvAnUhApohavicakSaNaH |
adhikAryAtmavidyAyAmuktalakSaNalakSitaH || 16||
vivekino viraktasya zamAdiguNazAlinaH |
mumukSoreva hi brahmajijJAsAyogyatA matA || 17||
sAdhanAnyatra catvAri kathitAni manISibhiH |
yeSu satsveva sanniSThA yadabhAve na sidhyati || 18||
Adau nityAnityavastuvivekaH parigaNyate |
ihAmutraphalabhogavirAgastadanantaram |
zamAdiSaTkasampattirmumukSutvamiti sphuTam || 19||
brahma satyaM jaganmithyetyevaMrUpo vinizcayaH |
so'yaM nityAnityavastuvivekaH samudAhRtaH || 20||
tadvairAgyaM jihAsA yA darzanazravaNAdibhiH | (pAThabhedaH - jugupsA yA)
dehAdibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pAThabhedaH - bhogyavastuni)
virajya viSayavrAtAddoSadRSTyA muhurmuhuH |
svalakSye niyatAvasthA manasaH zama ucyate || 22||
viSayebhyaH parAvartya sthApanaM svasvagolake |
ubhayeSAmindriyANAM sa damaH parikIrtitaH |
bAhyAnAlambanaM vRttereSoparatiruttamA || 23||
sahanaM sarvaduHkhAnAmapratIkArapUrvakam |
cintAvilAparahitaM sA titikSA nigadyate || 24||
zAstrasya guruvAkyasya satyabuddhyavadhAraNam | (pAThabhedaH - satyabuddhyAvadhAraNA)
sA zraddhA kathitA sadbhiryayA vastUpalabhyate || 25||
sarvadA sthApanaM buddheH zuddhe brahmaNi sarvadA | (pAThabhedaH - samyagAsthApanaM)
tatsamAdhAnamityuktaM na tu cittasya lAlanam || 26||
ahaGkArAdidehAntAn bandhAnajJAnakalpitAn |
svasvarUpAvabodhena moktumicchA mumukSutA || 27||
mandamadhyamarUpApi vairAgyeNa zamAdinA |
prasAdena guroH seyaM pravRddhA sUyate phalam || 28||
vairAgyaM ca mumukSutvaM tIvraM yasya tu vidyate |
tasminnevArthavantaH syuH phalavantaH zamAdayaH || 29||
etayormandatA yatra viraktatvamumukSayoH |
marau salilavattatra zamAderbhAnamAtratA || 30||
mokSakAraNasAmagryAM bhaktireva garIyasI |
svasvarUpAnusandhAnaM bhaktirityabhidhIyate || 31||
svAtmatattvAnusandhAnaM bhaktirityapare jaguH |
uktasAdhanasampannastattvajijJAsurAtmanaH |
upasIdedguruM prAjJaM yasmAdbandhavimokSaNam || 32||
zrotriyo'vRjino'kAmahato yo brahmavittamaH |
brahmaNyuparataH zAnto nirindhana ivAnalaH |
ahetukadayAsindhurbandhurAnamatAM satAm || 33||
tamArAdhya guruM bhaktyA prahvaprazrayasevanaiH | (pAThabhedaH - prahvaH)
prasannaM tamanuprApya pRcchejjJAtavyamAtmanaH || 34||
svAminnamaste natalokabandho
kAruNyasindho patitaM bhavAbdhau |
mAmuddharAtmIyakaTAkSadRSTyA
RjvyAtikAruNyasudhAbhivRSTyA || 35||
durvArasaMsAradavAgnitaptaM
dodhUyamAnaM duradRSTavAtaiH |
bhItaM prapannaM paripAhi mRtyoH
zaraNyamanyadyadahaM na jAne || 36|| (pAThabhedaH - anyaM)
zAntA mahAnto nivasanti santo
vasantavallokahitaM carantaH |
tIrNAH svayaM bhImabhavArNavaM janA-
nahetunAnyAnapi tArayantaH || 37||
ayaM svabhAvaH svata eva yatpara-
zramApanodapravaNaM mahAtmanAm |
sudhAMzureSa svayamarkakarkaza-
prabhAbhitaptAmavati kSitiM kila || 38||
brahmAnandarasAnubhUtikalitaiH pUtaiH suzItairyutai- (pAThabhedaH - suzItaiH sitaiH)
ryuSmadvAkkalazojjhitaiH zrutisukhairvAkyAmRtaiH secaya |
santaptaM bhavatApadAvadahanajvAlAbhirenaM prabho
dhanyAste bhavadIkSaNakSaNagateH pAtrIkRtAH svIkRtAH || 39||
kathaM tareyaM bhavasindhumetaM
kA vA gatirme katamo'styupAyaH |
jAne na kiJcitkRpayA'va mAM prabho
saMsAraduHkhakSatimAtanuSva || 40||
tathA vadantaM zaraNAgataM svaM
saMsAradAvAnalatApataptam |
nirIkSya kAruNyarasArdradRSTyA
dadyAdabhItiM sahasA mahAtmA || 41||
vidvAn sa tasmA upasattimIyuSe
mumukSave sAdhu yathoktakAriNe |
prazAntacittAya zamAnvitAya
tattvopadezaM kRpayaiva kuryAt || 42||
mA bhaiSTa vidvaMstava nAstyapAyaH
saMsArasindhostaraNe'styupAyaH |
yenaiva yAtA yatayo'sya pAraM
tameva mArgaM tava nirdizAmi || 43||
astyupAyo mahAnkazcitsaMsArabhayanAzanaH |
tena tIrtvA bhavAmbhodhiM paramAnandamApsyasi || 44||
vedAntArthavicAreNa jAyate jJAnamuttamam |
tenAtyantikasaMsAraduHkhanAzo bhavatyanu || 45||
zraddhAbhaktidhyAnayogAnmumukSoH
mukterhetUnvakti sAkSAcchrutergIH |
yo vA eteSveva tiSThatyamuSya
mokSo'vidyAkalpitAddehabandhAt || 46||
ajJAnayogAtparamAtmanastava
hyanAtmabandhastata eva saMsRtiH |
tayorvivekoditabodhavahniH
ajJAnakAryaM pradahetsamUlam || 47||
ziSya uvAca |
kRpayA zrUyatAM svAminprazno'yaM kriyate mayA |
yaduttaramahaM zrutvA kRtArthaH syAM bhavanmukhAt || 48||
ko nAma bandhaH kathameSa AgataH
kathaM pratiSThAsya kathaM vimokSaH |
ko'sAvanAtmA paramaH ka AtmA
tayorvivekaH kathametaducyatAm || 49||
zrIguruvAca |
dhanyo'si kRtakRtyo'si pAvitaM te kulaM tvayA | (pAThabhedaH - pAvitaM)
yadavidyAbandhamuktyA brahmIbhavitumicchasi || 50||
RNamocanakartAraH pituH santi sutAdayaH |
bandhamocanakartA tu svasmAdanyo na kazcana || 51||
mastakanyastabhArAderduHkhamanyairnivAryate |
kSudhAdikRtaduHkhaM tu vinA svena na kenacit || 52||
pathyamauSadhasevA ca kriyate yena rogiNA |
ArogyasiddhirdRSTA'sya nAnyAnuSThitakarmaNA || 53||
vastusvarUpaM sphuTabodhacakSuSA
svenaiva vedyaM na tu paNDitena |
candrasvarUpaM nijacakSuSaiva
jJAtavyamanyairavagamyate kim || 54||
avidyAkAmakarmAdipAzabandhaM vimocitum |
kaH zaknuyAdvinA''tmAnaM kalpakoTizatairapi || 55||
na yogena na sAGkhyena karmaNA no na vidyayA |
brahmAtmaikatvabodhena mokSaH sidhyati nAnyathA || 56||
vINAyA rUpasaundaryaM tantrIvAdanasauSThavam |
prajAraJjanamAtraM tanna sAmrAjyAya kalpate || 57||
vAgvaikharI zabdajharI zAstravyAkhyAnakauzalam |
vaiduSyaM viduSAM tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||
avijJAte pare tattve zAstrAdhItistu niSphalA |
vijJAte'pi pare tattve zAstrAdhItistu niSphalA || 59||
zabdajAlaM mahAraNyaM cittabhramaNakAraNam |
ataH prayatnAjjJAtavyaM tattvajJaistattvamAtmanaH || 60|| tattvajJAttattva
ajJAnasarpadaSTasya brahmajJAnauSadhaM vinA |
kimu vedaizca zAstraizca kimu mantraiH kimauSadhaiH || 61||
na gacchati vinA pAnaM vyAdhirauSadhazabdataH |
vinA'parokSAnubhavaM brahmazabdairna mucyate || 62||
akRtvA dRzyavilayamajJAtvA tattvamAtmanaH |
brahmazabdaiH kuto muktiruktimAtraphalairnRNAm || 63|| (pAThabhedaH - bAhyazabdaiH)
akRtvA zatrusaMhAramagatvAkhilabhUzriyam |
rAjAhamiti zabdAnno rAjA bhavitumarhati || 64||
AptoktiM khananaM tathoparizilAdyutkarSaNaM svIkRtiM (pAThabhedaH - parizilApAkarSaNaM)
nikSepaH samapekSate na hi bahiHzabdaistu nirgacchati |
tadvadbrahmavidopadezamananadhyAnAdibhirlabhyate
mAyAkAryatirohitaM svamamalaM tattvaM na duryuktibhiH || 65||
tasmAtsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |
svaireva yatnaH kartavyo rogAdAviva paNDitaiH || 66|| (pAThabhedaH - rogAderiva)
yastvayAdya kRtaH prazno varIyAJchAstravinmataH | (pAThabhedaH - sammataH)
sUtraprAyo nigUDhArtho jJAtavyazca mumukSubhiH || 67||
zaRNuSvAvahito vidvanyanmayA samudIryate |
tadetacchravaNAtsadyo bhavabandhAdvimokSyase || 68||
mokSasya hetuH prathamo nigadyate
vairAgyamatyantamanityavastuSu |
tataH zamazcApi damastitikSA
nyAsaH prasaktAkhilakarmaNAM bhRzam || 69||
tataH zrutistanmananaM satattva-
dhyAnaM ciraM nityanirantaraM muneH |
tato'vikalpaM parametya vidvAn
ihaiva nirvANasukhaM samRcchati || 70||
yadboddhavyaM tavedAnImAtmAnAtmavivecanam |
taducyate mayA samyak zrutvAtmanyavadhAraya || 71||
majjAsthimedaHpalaraktacarma-
tvagAhvayairdhAtubhirebhiranvitam |
pAdoruvakSobhujapRSThamastakaiH
aGgairupAGgairupayuktametat || 72||
ahammameti prathitaM zarIraM
mohAspadaM sthUlamitIryate budhaiH |
nabhonabhasvaddahanAmbubhUmayaH
sUkSmANi bhUtAni bhavanti tAni || 73||
parasparAMzairmilitAni bhUtvA
sthUlAni ca sthUlazarIrahetavaH |
mAtrAstadIyA viSayA bhavanti
zabdAdayaH paJca sukhAya bhoktuH || 74||
ya eSu mUDhA viSayeSu baddhA
rAgorupAzena sudurdamena |
AyAnti niryAntyadha UrdhvamuccaiH
svakarmadUtena javena nItAH || 75||
zabdAdibhiH paJcabhireva paJca
paJcatvamApuH svaguNena baddhAH |
kuraGgamAtaGgapataGgamIna-
bhRGgA naraH paJcabhiraJcitaH kim || 76||
doSeNa tIvro viSayaH kRSNasarpaviSAdapi |
viSaM nihanti bhoktAraM draSTAraM cakSuSApyayam || 77||
viSayAzAmahApAzAdyo vimuktaH sudustyajAt |
sa eva kalpate muktyai nAnyaH SaTzAstravedyapi || 78||
ApAtavairAgyavato mumukSUn
bhavAbdhipAraM pratiyAtumudyatAn |
AzAgraho majjayate'ntarAle
nigRhya kaNThe vinivartya vegAt || 79||
viSayAkhyagraho yena suviraktyasinA hataH |
sa gacchati bhavAmbhodheH pAraM pratyUhavarjitaH || 80||
viSamaviSayamArgairgacchato'nacchabuddheH (pAThabhedaH - viSayamArge gacchato)
pratipadamabhiyAto mRtyurapyeSa viddhi | (pAThabhedaH - pratipadamabhighAto mRtyurapyeSa siddhaH)
hitasujanagurUktyA gacchataH svasya yuktyA
prabhavati phalasiddhiH satyamityeva viddhi || 81||
mokSasya kAGkSA yadi vai tavAsti
tyajAtidUrAdviSayAnviSaM yathA |
pIyUSavattoSadayAkSamArjava-
prazAntidAntIrbhaja nityamAdarAt || 82||
anukSaNaM yatparihRtya kRtyaM
anAdyavidyAkRtabandhamokSaNam |
dehaH parArtho'yamamuSya poSaNe
yaH sajjate sa svamanena hanti || 83||
zarIrapoSaNArthI san ya AtmAnaM didRkSati | (pAThabhedaH - didRkSate)
grAhaM dArudhiyA dhRtvA nadIM tartuM sa gacchati || 84|| (pAThabhedaH - sa icchati)
moha eva mahAmRtyurmumukSorvapurAdiSu |
moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||
mohaM jahi mahAmRtyuM dehadArasutAdiSu |
yaM jitvA munayo yAnti tadviSNoH paramaM padam || 86||
tvaGmAMsarudhirasnAyumedomajjAsthisaGkulam |
pUrNaM mUtrapurISAbhyAM sthUlaM nindyamidaM vapuH || 87||
paJcIkRtebhyo bhUtebhyaH sthUlebhyaH pUrvakarmaNA |
samutpannamidaM sthUlaM bhogAyatanamAtmanaH |
avasthA jAgarastasya sthUlArthAnubhavo yataH || 88||
bAhyendriyaiH sthUlapadArthasevAM
srakcandanastryAdivicitrarUpAm |
karoti jIvaH svayametadAtmanA
tasmAtprazastirvapuSo'sya jAgare || 89||
sarvo'pi bAhyasaMsAraH puruSasya yadAzrayaH |
viddhi dehamidaM sthUlaM gRhavadgRhamedhinaH || 90||
sthUlasya sambhavajarAmaraNAni dharmAH
sthaulyAdayo bahuvidhAH zizutAdyavasthAH |
varNAzramAdiniyamA bahudhA''mayAH syuH
pUjAvamAnabahumAnamukhA vizeSAH || 91||
buddhIndriyANi zravaNaM tvagakSi
ghrANaM ca jihvA viSayAvabodhanAt |
vAkpANipAdA gudamapyupasthaH (pAThabhedaH - upasthaM)
karmendriyANi pravaNena karmasu || 92|| (pAThabhedaH - pravaNAni)
nigadyate'ntaHkaraNaM manodhIH
ahaGkRtizcittamiti svavRttibhiH |
manastu saGkalpavikalpanAdibhiH
buddhiH padArthAdhyavasAyadharmataH || 93||
atrAbhimAnAdahamityahaGkRtiH |
svArthAnusandhAnaguNena cittam || 94||
prANApAnavyAnodAnasamAnA bhavatyasau prANaH |
svayameva vRttibhedAdvikRtibhedAtsuvarNasalilAdivat || 95|| (pAThabhedaH - vikRterbhedAtsuvarNasalilamiva)
vAgAdi paJca zravaNAdi paJca
prANAdi paJcAbhramukhAni paJca |
buddhyAdyavidyApi ca kAmakarmaNI
puryaSTakaM sUkSmazarIramAhuH || 96||
idaM zarIraM zaRNu sUkSmasaJjJitaM
liGgaM tvapaJcIkRtabhUtasambhavam |
savAsanaM karmaphalAnubhAvakaM
svAjJAnato'nAdirupAdhirAtmanaH || 97||
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthA
svamAtrazeSeNa vibhAti yatra |
svapne tu buddhiH svayameva jAgrat
kAlInanAnAvidhavAsanAbhiH || 98||
kartrAdibhAvaM pratipadya rAjate
yatra svayaM bhAti hyayaM parAtmA | (pAThabhedaH - svayaJjyotirayaM)
dhImAtrakopAdhirazeSasAkSI
na lipyate tatkRtakarmalezaiH | karmalepaiH
yasmAdasaGgastata eva karmabhiH
na lipyate kiJcidupAdhinA kRtaiH || 99||
sarvavyApRtikaraNaM liGgamidaM syAccidAtmanaH puMsaH |
vAsyAdikamiva takSNastenaivAtmA bhavatyasaGgo'yam || 100||
andhatvamandatvapaTutvadharmAH
sauguNyavaiguNyavazAddhi cakSuSaH |
bAdhiryamUkatvamukhAstathaiva
zrotrAdidharmA na tu vetturAtmanaH || 101||
ucchvAsaniHzvAsavijRmbhaNakSu-
tprasyandanAdyutkramaNAdikAH kriyAH | (pAThabhedaH - praspandanAdy)
prANAdikarmANi vadanti tajJAH (pAThabhedaH - tajjJAH)
prANasya dharmAvazanApipAse || 102||
antaHkaraNameteSu cakSurAdiSu varSmaNi |
ahamityabhimAnena tiSThatyAbhAsatejasA || 103||
ahaGkAraH sa vijJeyaH kartA bhoktAbhimAnyayam |
sattvAdiguNayogena cAvasthAtrayamaznute || 104|| (pAThabhedaH - yogenAvasthAtritayamznute)
viSayANAmAnukUlye sukhI duHkhI viparyaye |
sukhaM duHkhaM ca taddharmaH sadAnandasya nAtmanaH || 105||
AtmArthatvena hi preyAnviSayo na svataH priyaH |
svata eva hi sarveSAmAtmA priyatamo yataH |
tata AtmA sadAnando nAsya duHkhaM kadAcana || 106||
yatsuSuptau nirviSaya AtmAnando'nubhUyate |
zrutiH pratyakSamaitihyamanumAnaM ca jAgrati || 107||
avyaktanAmnI paramezazaktiH
anAdyavidyA triguNAtmikA parA |
kAryAnumeyA sudhiyaiva mAyA
yayA jagatsarvamidaM prasUyate || 108||
sannApyasannApyubhayAtmikA no
bhinnApyabhinnApyubhayAtmikA no |
sAGgApyanaGgA hyubhayAtmikA no (pAThabhedaH - anaGgApyubhayAtmikA)
mahAdbhutA'nirvacanIyarUpA || 109||
zuddhAdvayabrahmavibodhanAzyA
sarpabhramo rajjuvivekato yathA |
rajastamaHsattvamiti prasiddhA
guNAstadIyAH prathitaiH svakAryaiH || 110||
vikSepazaktI rajasaH kriyAtmikA
yataH pravRttiH prasRtA purANI |
rAgAdayo'syAH prabhavanti nityaM
duHkhAdayo ye manaso vikArAH || 111||
kAmaH krodho lobhadambhAdyasUyA (pAThabhedaH - lobhadambhAbhyasUyA)
ahaGkArerSyAmatsarAdyAstu ghorAH |
dharmA ete rAjasAH pumpravRtti-
ryasmAdeSA tadrajo bandhahetuH || 112|| (pAThabhedaH - yasmAdetattadrajo)
eSA''vRtirnAma tamoguNasya
zaktirmayA vastvavabhAsate'nyathA | zaktiryayA
saiSA nidAnaM puruSasya saMsRteH
vikSepazakteH pravaNasya hetuH || 113|| (pAThabhedaH - prasarasya)
prajJAvAnapi paNDito'pi caturo'pyatyantasUkSmAtmadRg- (pAThabhedaH - sUkSmArthadRg)
vyAlIDhastamasA na vetti bahudhA sambodhito'pi sphuTam |
bhrAntyAropitameva sAdhu kalayatyAlambate tadguNAn
hantAsau prabalA durantatamasaH zaktirmahatyAvRtiH || 114||
abhAvanA vA viparItabhAvanA'- (pAThabhedaH - viparItabhAvanA)
sambhAvanA vipratipattirasyAH |
saMsargayuktaM na vimuJcati dhruvaM
vikSepazaktiH kSapayatyajasram || 115||
ajJAnamAlasyajaDatvanidrA-
pramAdamUDhatvamukhAstamoguNAH |
etaiH prayukto na hi vetti kiJcit
nidrAluvatstambhavadeva tiSThati || 116||
sattvaM vizuddhaM jalavattathApi
tAbhyAM militvA saraNAya kalpate |
yatrAtmabimbaH pratibimbitaH san
prakAzayatyarka ivAkhilaM jaDam || 117||
mizrasya sattvasya bhavanti dharmAH
tvamAnitAdyA niyamA yamAdyAH |
zraddhA ca bhaktizca mumukSutA ca
daivI ca sampattirasannivRttiH || 118||
vizuddhasattvasya guNAH prasAdaH
svAtmAnubhUtiH paramA prazAntiH |
tRptiH praharSaH paramAtmaniSThA
yayA sadAnandarasaM samRcchati || 119||
avyaktametattriguNairniruktaM
tatkAraNaM nAma zarIramAtmanaH |
suSuptiretasya vibhaktyavasthA
pralInasarvendriyabuddhivRttiH || 120||
sarvaprakArapramitiprazAntiH
bIjAtmanAvasthitireva buddheH |
suSuptiretasya kila pratItiH (pAThabhedaH - suSuptiratrAsya)
kiJcinna vedmIti jagatprasiddheH || 121||
dehendriyaprANamano'hamAdayaH
sarve vikArA viSayAH sukhAdayaH |
vyomAdibhUtAnyakhilaM ca vizvaM
avyaktaparyantamidaM hyanAtmA || 122||
mAyA mAyAkAryaM sarvaM mahadAdidehaparyantam |
asadidamanAtmatattvaM viddhi tvaM marumarIcikAkalpam || 123||
atha te sampravakSyAmi svarUpaM paramAtmanaH |
yadvijJAya naro bandhAnmuktaH kaivalyamaznute || 124||
asti kazcitsvayaM nityamahampratyayalambanaH |
avasthAtrayasAkSI sanpaJcakozavilakSaNaH || 125||
yo vijAnAti sakalaM jAgratsvapnasuSuptiSu |
buddhitadvRttisadbhAvamabhAvamahamityayam || 126||
yaH pazyati svayaM sarvaM yaM na pazyati kazcana | (pAThabhedaH - kiJcana)
yazcetayati buddhyAdi na tadyaM cetayatyayam || 127||
yena vizvamidaM vyAptaM yaM na vyApnoti kiJcana |
AbhArUpamidaM sarvaM yaM bhAntamanubhAtyayam || 128||
yasya sannidhimAtreNa dehendriyamanodhiyaH |
viSayeSu svakIyeSu vartante preritA iva || 129||
ahaGkArAdidehAntA viSayAzca sukhAdayaH |
vedyante ghaTavadyena nityabodhasvarUpiNA || 130||
eSo'ntarAtmA puruSaH purANo
nirantarAkhaNDasukhAnubhUtiH |
sadaikarUpaH pratibodhamAtro
yeneSitA vAgasavazcaranti || 131||
atraiva sattvAtmani dhIguhAyAM
avyAkRtAkAza uzatprakAzaH | (pAThabhedaH - uruprakAzaH)
AkAza uccai ravivatprakAzate
svatejasA vizvamidaM prakAzayan || 132||
jJAtA mano'haGkRtivikriyANAM
dehendriyaprANakRtakriyANAm |
ayo'gnivattAnanuvartamAno
na ceSTate no vikaroti kiJcana || 133||
na jAyate no mriyate na vardhate
na kSIyate no vikaroti nityaH |
vilIyamAne'pi vapuSyamuSmi-
nna lIyate kumbha ivAmbaraM svayam || 134||
prakRtivikRtibhinnaH zuddhabodhasvabhAvaH
sadasadidamazeSaM bhAsayannirvizeSaH |
vilasati paramAtmA jAgradAdiSvavasthA-
svahamahamiti sAkSAtsAkSirUpeNa buddheH || 135||
niyamitamanasAmuM tvaM svamAtmAnamAtma-
nyayamahamiti sAkSAdviddhi buddhiprasAdAt |
janimaraNataraGgApArasaMsArasindhuM
pratara bhava kRtArtho brahmarUpeNa saMsthaH || 136||
atrAnAtmanyahamiti matirbandha eSo'sya puMsaH
prApto'jJAnAjjananamaraNaklezasampAtahetuH |
yenaivAyaM vapuridamasatsatyamityAtmabuddhyA
puSyatyukSatyavati viSayaistantubhiH kozakRdvat || 137||
atasmiMstadbuddhiH prabhavati vimUDhasya tamasA
vivekAbhAvAdvai sphurati bhujage rajjudhiSaNA |
tato'narthavrAto nipatati samAdAturadhikaH
tato yo'sadgrAhaH sa hi bhavati bandhaH zaRNu sakhe || 138||
akhaNDanityAdvayabodhazaktyA
sphurantamAtmAnamanantavaibhavam |
samAvRNotyAvRtizaktireSA
tamomayI rAhurivArkabimbam || 139||
tirobhUte svAtmanyamalataratejovati pumAn
anAtmAnaM mohAdahamiti zarIraM kalayati |
tataH kAmakrodhaprabhRtibhiramuM bandhanaguNaiH (pAThabhedaH - bandhakaguNaiH)
paraM vikSepAkhyA rajasa uruzaktirvyathayati || 140||
mahAmohagrAhagrasanagalitAtmAvagamano
dhiyo nAnAvasthAM svayamabhinayaMstadguNatayA | (pAThabhedaH - nAnAvasthAH)
apAre saMsAre viSayaviSapUre jalanidhau
nimajyonmajyAyaM bhramati kumatiH kutsitagatiH || 141||
bhAnuprabhAsaJjanitAbhrapaGktiH
bhAnuM tirodhAya vijRmbhate yathA |
AtmoditAhaGkRtirAtmatattvaM
tathA tirodhAya vijRmbhate svayam || 142||
kavalitadinanAthe durdine sAndrameghaiH
vyathayati himajhaJjhAvAyurugro yathaitAn |
aviratatamasA''tmanyAvRte mUDhabuddhiM
kSapayati bahuduHkhaistIvravikSepazaktiH || 143||
etAbhyAmeva zaktibhyAM bandhaH puMsaH samAgataH |
yAbhyAM vimohito dehaM matvA''tmAnaM bhramatyayam || 144||
bIjaM saMsRtibhUmijasya tu tamo dehAtmadhIraGkuro
rAgaH pallavamambu karma tu vapuH skandho'savaH zAkhikAH |
agrANIndriyasaMhatizca viSayAH puSpANi duHkhaM phalaM
nAnAkarmasamudbhavaM bahuvidhaM bhoktAtra jIvaH khagaH || 145||
ajJAnamUlo'yamanAtmabandho
naisargiko'nAdirananta IritaH |
janmApyayavyAdhijarAdiduHkha-
pravAhapAtaM janayatyamuSya || 146||
nAstrairna zastrairanilena vahninA
chettuM na zakyo na ca karmakoTibhiH |
vivekavijJAnamahAsinA vinA
dhAtuH prasAdena zitena maJjunA || 147||
zrutipramANaikamateH svadharma
niSThA tayaivAtmavizuddhirasya |
vizuddhabuddheH paramAtmavedanaM
tenaiva saMsArasamUlanAzaH || 148||
kozairannamayAdyaiH paJcabhirAtmA na saMvRto bhAti |
nijazaktisamutpannaiH zaivAlapaTalairivAmbu vApIstham || 149||
tacchaivAlApanaye samyak salilaM pratIyate zuddham |
tRSNAsantApaharaM sadyaH saukhyapradaM paraM puMsaH || 150||
paJcAnAmapi kozAnAmapavAde vibhAtyayaM zuddhaH |
nityAnandaikarasaH pratyagrUpaH paraH svayaJjyotiH || 151||
AtmAnAtmavivekaH kartavyo bandhamuktaye viduSA |
tenaivAnandI bhavati svaM vijJAya saccidAnandam || 152||
muJjAdiSIkAmiva dRzyavargAt
pratyaJcamAtmAnamasaGgamakriyam |
vivicya tatra pravilApya sarvaM
tadAtmanA tiSThati yaH sa muktaH || 153||
deho'yamannabhavano'nnamayastu koza- (pAThabhedaH - kozo)
zcAnnena jIvati vinazyati tadvihInaH | (pAThabhedaH - hyannena)
tvakcarmamAMsarudhirAsthipurISarAzi-
rnAyaM svayaM bhavitumarhati nityazuddhaH || 154||
pUrvaM janeradhimRterapi nAyamasti (pAThabhedaH - janerapimRteratha)
jAtakSaNaH kSaNaguNo'niyatasvabhAvaH |
naiko jaDazca ghaTavatparidRzyamAnaH
svAtmA kathaM bhavati bhAvavikAravettA || 155||
pANipAdAdimAndeho nAtmA vyaGge'pi jIvanAt |
tattacchakteranAzAcca na niyamyo niyAmakaH || 156||
dehataddharmatatkarmatadavasthAdisAkSiNaH |
sata eva svataHsiddhaM tadvailakSaNyamAtmanaH || 157||
zalyarAzirmAMsalipto malapUrNo'tikazmalaH |
kathaM bhavedayaM vettA svayametadvilakSaNaH || 158||
tvaGmAMsamedo'sthipurISarAzA-
vahammatiM mUDhajanaH karoti |
vilakSaNaM vetti vicArazIlo
nijasvarUpaM paramArthabhUtam || 159||
deho'hamityeva jaDasya buddhiH
dehe ca jIve viduSastvahandhIH |
vivekavijJAnavato mahAtmano
brahmAhamityeva matiH sadAtmani || 160||
atrAtmabuddhiM tyaja mUDhabuddhe
tvaGmAMsamedo'sthipurISarAzau |
sarvAtmani brahmaNi nirvikalpe
kuruSva zAntiM paramAM bhajasva || 161||
dehendriyAdAvasati bhramoditAM
vidvAnahantAM na jahAti yAvat |
tAvanna tasyAsti vimuktivArtA-
pyastveSa vedAntanayAntadarzI || 162||
chAyAzarIre pratibimbagAtre
yatsvapnadehe hRdi kalpitAGge |
yathAtmabuddhistava nAsti kAci-
jjIvaccharIre ca tathaiva mA'stu || 163||
dehAtmadhIreva nRNAmasaddhiyAM
janmAdiduHkhaprabhavasya bIjam |
yatastatastvaM jahi tAM prayatnAt
tyakte tu citte na punarbhavAzA || 164||
karmendriyaiH paJcabhiraJcito'yaM
prANo bhavetprANamayastu kozaH ||
yenAtmavAnannamayo'nupUrNaH
pravartate'sau sakalakriyAsu || 165||
naivAtmApi prANamayo vAyuvikAro (pAThabhedaH - naivAtmAyaM)
gantA''gantA vAyuvadantarbahireSaH |
yasmAtkiJcitkvApi na vettISTamaniSTaM
svaM vAnyaM vA kiJcana nityaM paratantraH || 166||
jJAnendriyANi ca manazca manomayaH syAt
kozo mamAhamiti vastuvikalpahetuH |
saJjJAdibhedakalanAkalito balIyAM-
statpUrvakozamabhipUrya vijRmbhate yaH || 167|| (pAThabhedaH - anupUrya)
paJcendriyaiH paJcabhireva hotRbhiH
pracIyamAno viSayAjyadhArayA |
jAjvalyamAno bahuvAsanendhanaiH
manomayAgnirdahati prapaJcam || 168|| (pAThabhedaH - manomayo'gnirdahati)
na hyastyavidyA manaso'tiriktA
mano hyavidyA bhavabandhahetuH |
tasminvinaSTe sakalaM vinaSTaM
vijRmbhite'sminsakalaM vijRmbhate || 169||
svapne'rthazUnye sRjati svazaktyA
bhoktrAdivizvaM mana eva sarvam |
tathaiva jAgratyapi no vizeSaH
tatsarvametanmanaso vijRmbhaNam || 170||
suSuptikAle manasi pralIne
naivAsti kiJcitsakalaprasiddheH |
ato manaHkalpita eva puMsaH
saMsAra etasya na vastuto'sti || 171||
vAyunA''nIyate meghaH punastenaiva nIyate | (pAThabhedaH - vAyunA nIyate meghaH punastenaiva lIyate)
manasA kalpyate bandho mokSastenaiva kalpyate || 172||
dehAdisarvaviSaye parikalpya rAgaM
badhnAti tena puruSaM pazuvadguNena |
vairasyamatra viSavat suvidhAya pazcAd
enaM vimocayati tanmana eva bandhAt || 173||
tasmAnmanaH kAraNamasya jantoH
bandhasya mokSasya ca vA vidhAne |
bandhasya heturmalinaM rajoguNaiH
mokSasya zuddhaM virajastamaskam || 174||
vivekavairAgyaguNAtirekA-
cchuddhatvamAsAdya mano vimuktyai |
bhavatyato buddhimato mumukSo-
stAbhyAM dRDhAbhyAM bhavitavyamagre || 175||
mano nAma mahAvyAghro viSayAraNyabhUmiSu |
caratyatra na gacchantu sAdhavo ye mumukSavaH || 176||
manaH prasUte viSayAnazeSAn
sthUlAtmanA sUkSmatayA ca bhoktuH |
zarIravarNAzramajAtibhedAn
guNakriyAhetuphalAni nityam || 177||
asaGgacidrUpamamuM vimohya
dehendriyaprANaguNairnibaddhya |
ahammameti bhramayatyajasraM
manaH svakRtyeSu phalopabhuktiSu || 178||
adhyAsadoSAtpuruSasya saMsRtiH (pAThabhedaH - adhyAsayogAt)
adhyAsabandhastvamunaiva kalpitaH |
rajastamodoSavato'vivekino
janmAdiduHkhasya nidAnametat || 179||
ataH prAhurmano'vidyAM paNDitAstattvadarzinaH |
yenaiva bhrAmyate vizvaM vAyunevAbhramaNDalam || 180||
tanmanaHzodhanaM kAryaM prayatnena mumukSuNA |
vizuddhe sati caitasminmuktiH karaphalAyate || 181||
mokSaikasaktyA viSayeSu rAgaM
nirmUlya sannyasya ca sarvakarma |
sacchraddhayA yaH zravaNAdiniSTho
rajaHsvabhAvaM sa dhunoti buddheH || 182||
manomayo nApi bhavetparAtmA
hyAdyantavattvAtpariNAmibhAvAt |
duHkhAtmakatvAdviSayatvahetoH
draSTA hi dRzyAtmatayA na dRSTaH || 183||
buddhirbuddhIndriyaiH sArdhaM savRttiH kartRlakSaNaH |
vijJAnamayakozaH syAtpuMsaH saMsArakAraNam || 184||
anuvrajaccitpratibimbazaktiH
vijJAnasaJjJaH prakRtervikAraH |
jJAnakriyAvAnahamityajasraM
dehendriyAdiSvabhimanyate bhRzam || 185||
anAdikAlo'yamahaMsvabhAvo
jIvaH samastavyavahAravoDhA |
karoti karmANyapi pUrvavAsanaH (pAThabhedaH - karmANyanu)
puNyAnyapuNyAni ca tatphalAni || 186||
bhuGkte vicitrAsvapi yoniSu vraja-
nnAyAti niryAtyadha UrdhvameSaH |
asyaiva vijJAnamayasya jAgrat-
svapnAdyavasthAH sukhaduHkhabhogaH || 187||
dehAdiniSThAzramadharmakarma-
guNAbhimAnaH satataM mameti |
vijJAnakozo'yamatiprakAzaH
prakRSTasAnnidhyavazAtparAtmanaH |
ato bhavatyeSa upAdhirasya
yadAtmadhIH saMsarati bhrameNa || 188||
yo'yaM vijJAnamayaH prANeSu hRdi sphuratyayaM jyotiH | (pAThabhedaH - sphuratsvayaJjyotiH)
kUTasthaH sannAtmA kartA bhoktA bhavatyupAdhisthaH || 189||
svayaM paricchedamupetya buddheH
tAdAtmyadoSeNa paraM mRSAtmanaH |
sarvAtmakaH sannapi vIkSate svayaM
svataH pRthaktvena mRdo ghaTAniva || 190||
upAdhisambandhavazAtparAtmA
hyupAdhidharmAnanubhAti tadguNaH | (pAThabhedaH - 'pyupAdhi)
ayovikArAnavikArivahnivat
sadaikarUpo'pi paraH svabhAvAt || 191||
ziSya uvAca |
bhrameNApyanyathA vA'stu jIvabhAvaH parAtmanaH |
tadupAdheranAditvAnnAnAdernAza iSyate || 192||
ato'sya jIvabhAvo'pi nityA bhavati saMsRtiH |
na nivarteta tanmokSaH kathaM me zrIguro vada || 193||
zrIgururuvAca |
samyakpRSTaM tvayA vidvansAvadhAnena tacchRNu |
prAmANikI na bhavati bhrAntyA mohitakalpanA || 194||
bhrAntiM vinA tvasaGgasya niSkriyasya nirAkRteH |
na ghaTetArthasambandho nabhaso nIlatAdivat || 195||
svasya draSTurnirguNasyAkriyasya
pratyagbodhAnandarUpasya buddheH |
bhrAntyA prApto jIvabhAvo na satyo
mohApAye nAstyavastusvabhAvAt || 196||
yAvadbhrAntistAvadevAsya sattA
mithyAjJAnojjRmbhitasya pramAdAt |
rajjvAM sarpo bhrAntikAlIna eva
bhrAnternAze naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pAThabhedaH - sarpo'sti)
anAditvamavidyAyAH kAryasyApi tatheSyate |
utpannAyAM tu vidyAyAmAvidyakamanAdyapi || 198||
prabodhe svapnavatsarvaM sahamUlaM vinazyati |
anAdyapIdaM no nityaM prAgabhAva iva sphuTam || 199||
anAderapi vidhvaMsaH prAgabhAvasya vIkSitaH |
yadbuddhyupAdhisambandhAtparikalpitamAtmani || 200||
jIvatvaM na tato'nyastu svarUpeNa vilakSaNaH | (pAThabhedaH - tato'nyattu)
sambandhastvAtmano buddhyA mithyAjJAnapuraHsaraH || 201|| (pAThabhedaH - sambandhaH svAtmano)
vinivRttirbhavettasya samyagjJAnena nAnyathA |
brahmAtmaikatvavijJAnaM samyagjJAnaM zrutermatam || 202||
tadAtmAnAtmanoH samyagvivekenaiva sidhyati |
tato vivekaH kartavyaH pratyagAtmasadAtmanoH || 203|| (pAThabhedaH - pratyagAtmAsadAtmanoH)
jalaM paGkavadatyantaM paGkApAye jalaM sphuTam | (pAThabhedaH - paGkavadaspaSTaM)
yathA bhAti tathAtmApi doSAbhAve sphuTaprabhaH || 204||
asannivRttau tu sadAtmanA sphuTaM
pratItiretasya bhavetpratIcaH |
tato nirAsaH karaNIya eva
sadAtmanaH sAdhvahamAdivastunaH || 205|| (pAThabhedaH - asadAtmanaH)
ato nAyaM parAtmA syAdvijJAnamayazabdabhAk |
vikAritvAjjaDatvAcca paricchinnatvahetutaH |
dRzyatvAdvyabhicAritvAnnAnityo nitya iSyate || 206||
AnandapratibimbacumbitatanurvRttistamojRmbhitA
syAdAnandamayaH priyAdiguNakaH sveSTArthalAbhodayaH |
puNyasyAnubhave vibhAti kRtinAmAnandarUpaH svayaM
sarvo nandati yatra sAdhu tanubhRnmAtraH prayatnaM vinA || 207|| (pAThabhedaH - bhUtvA nandati)
Anandamayakozasya suSuptau sphUrtirutkaTA |
svapnajAgarayorISadiSTasandarzanAdinA || 208||
naivAyamAnandamayaH parAtmA
sopAdhikatvAtprakRtervikArAt |
kAryatvahetoH sukRtakriyAyA
vikArasaGghAtasamAhitatvAt || 209||
paJcAnAmapi kozAnAM niSedhe yuktitaH zruteH | (pAThabhedaH - yuktitaH kRte)
tanniSedhAvadhi sAkSI bodharUpo'vaziSyate || 210|| (pAThabhedaH - tanniSedhAvadhiH)
yo'yamAtmA svayaJjyotiH paJcakozavilakSaNaH |
avasthAtrayasAkSI sannirvikAro niraJjanaH |
sadAnandaH sa vijJeyaH svAtmatvena vipazcitA || 211||
ziSya uvAca |
mithyAtvena niSiddheSu kozeSveteSu paJcasu |
sarvAbhAvaM vinA kiJcinna pazyAmyatra he guro |
vijJeyaM kimu vastvasti svAtmanA''tmavipazcitA || 212|| (pAThabhedaH - svAtmanAtra vipazcitA)
zrIgururuvAca |
satyamuktaM tvayA vidvannipuNo'si vicAraNe |
ahamAdivikArAste tadabhAvo'yamapyanu || 213|| (pAThabhedaH - 'yamapyatha)
sarve yenAnubhUyante yaH svayaM nAnubhUyate |
tamAtmAnaM veditAraM viddhi buddhyA susUkSmayA || 214||
tatsAkSikaM bhavettattadyadyadyenAnubhUyate |
kasyApyananubhUtArthe sAkSitvaM nopayujyate || 215|| (pAThabhedaH - nopapadyate)
asau svasAkSiko bhAvo yataH svenAnubhUyate |
ataH paraM svayaM sAkSAtpratyagAtmA na cetaraH || 216||
jAgratsvapnasuSuptiSu sphuTataraM yo'sau samujjRmbhate
pratyagrUpatayA sadAhamahamityantaH sphurannaikadhA | (pAThabhedaH - sphurannekadhA)
nAnAkAravikArabhAgina imAn pazyannahandhImukhAn (pAThabhedaH - bhAjina)
nityAnandacidAtmanA sphurati taM viddhi svametaM hRdi || 217||
ghaTodake bimbitamarkabimba-
mAlokya mUDho ravimeva manyate |
tathA cidAbhAsamupAdhisaMsthaM
bhrAntyAhamityeva jaDo'bhimanyate || 218||
ghaTaM jalaM tadgatamarkabimbaM
vihAya sarvaM vinirIkSyate'rkaH | (pAThabhedaH - divi vIkSyate'rkaH)
taTastha etattritayAvabhAsakaH (pAThabhedaH - taTasthitaH tattri)
svayamprakAzo viduSA yathA tathA || 219||
dehaM dhiyaM citpratibimbamevaM (pAThabhedaH - citpratibimbametaM)
visRjya buddhau nihitaM guhAyAm |
draSTAramAtmAnamakhaNDabodhaM
sarvaprakAzaM sadasadvilakSaNam || 220||
nityaM vibhuM sarvagataM susUkSmaM
antarbahiHzUnyamananyamAtmanaH |
vijJAya samyaGnijarUpametat
pumAn vipApmA virajo vimRtyuH || 221||
vizoka Anandaghano vipazcit
svayaM kutazcinna bibheti kazcit |
nAnyo'sti panthA bhavabandhamukteH
vinA svatattvAvagamaM mumukSoH || 222||
brahmAbhinnatvavijJAnaM bhavamokSasya kAraNam |
yenAdvitIyamAnandaM brahma sampadyate budhaiH || 223|| (pAThabhedaH - sampadyate budhaH)
brahmabhUtastu saMsRtyai vidvAnnAvartate punaH |
vijJAtavyamataH samyagbrahmAbhinnatvamAtmanaH || 224||
satyaM jJAnamanantaM brahma vizuddhaM paraM svataHsiddham |
nityAnandaikarasaM pratyagabhinnaM nirantaraM jayati || 225||
sadidaM paramAdvaitaM svasmAdanyasya vastuno'bhAvAt |
na hyanyadasti kiJcit samyak paramArthatattvabodhadazAyAm || 226|| (pAThabhedaH - paratattvabodhasudazAyAm)
yadidaM sakalaM vizvaM nAnArUpaM pratItamajJAnAt |
tatsarvaM brahmaiva pratyastAzeSabhAvanAdoSam || 227||
mRtkAryabhUto'pi mRdo na bhinnaH
kumbho'sti sarvatra tu mRtsvarUpAt |
na kumbharUpaM pRthagasti kumbhaH
kuto mRSA kalpitanAmamAtraH || 228||
kenApi mRdbhinnatayA svarUpaM
ghaTasya sandarzayituM na zakyate |
ato ghaTaH kalpita eva mohA-
nmRdeva satyaM paramArthabhUtam || 229||
sadbrahmakAryaM sakalaM sadevaM (pAThabhedaH - sadaiva)
tanmAtrametanna tato'nyadasti | (pAThabhedaH - sanmAtrametanna)
astIti yo vakti na tasya moho
vinirgato nidritavatprajalpaH || 230||
brahmaivedaM vizvamityeva vANI
zrautI brUte'tharvaniSThA variSThA |
tasmAdetadbrahmamAtraM hi vizvaM
nAdhiSThAnAdbhinnatA''ropitasya || 231||
satyaM yadi syAjjagadetadAtmano'
nantattvahAnirnigamApramANatA |
asatyavAditvamapIzituH syA-
nnaitattrayaM sAdhu hitaM mahAtmanAm || 232||
Izvaro vastutattvajJo na cAhaM teSvavasthitaH |
na ca matsthAni bhUtAnItyevameva vyacIklRpat || 233|| (pAThabhedaH - vyacIkathat)
yadi satyaM bhavedvizvaM suSuptAvupalabhyatAm |
yannopalabhyate kiJcidato'satsvapnavanmRSA || 234||
ataH pRthaGnAsti jagatparAtmanaH
pRthakpratItistu mRSA guNAdivat | guNAhivat
AropitasyAsti kimarthavattA'-
dhiSThAnamAbhAti tathA bhrameNa || 235||
bhrAntasya yadyadbhramataH pratItaM
brahmaiva tattadrajataM hi zuktiH |
idantayA brahma sadaiva rUpyate (pAThabhedaH - sadeva)
tvAropitaM brahmaNi nAmamAtram || 236||
ataH paraM brahma sadadvitIyaM
vizuddhavijJAnaghanaM niraJjanam |
prazAntamAdyantavihInamakriyaM
nirantarAnandarasasvarUpam || 237||
nirastamAyAkRtasarvabhedaM
nityaM sukhaM niSkalamaprameyam | (pAThabhedaH - nityaM dhruvaM)
arUpamavyaktamanAkhyamavyayaM
jyotiH svayaM kiJcididaM cakAsti || 238||
jJAtRjJeyajJAnazUnyamanantaM nirvikalpakam |
kevalAkhaNDacinmAtraM paraM tattvaM vidurbudhAH || 239||
aheyamanupAdeyaM manovAcAmagocaram |
aprameyamanAdyantaM brahma pUrNamahaM mahaH || 240|| (pAThabhedaH - pUrNaM mahanmahaH)
tattvampadAbhyAmabhidhIyamAnayoH
brahmAtmanoH zodhitayoryadIttham | (pAThabhedaH - zodhitayoryadittham)
zrutyA tayostattvamasIti samyag
ekatvameva pratipAdyate muhuH || 241-
ekyaM tayorlakSitayorna vAcyayoH
nigadyate'nyonyaviruddhadharmiNoH |
khadyotabhAnvoriva rAjabhRtyayoH
kUpAmburAzyoH paramANumervoH || 242||
tayorvirodho'yamupAdhikalpito
na vAstavaH kazcidupAdhireSaH |
Izasya mAyA mahadAdikAraNaM
jIvasya kAryaM zaRNu paJcakozam || 243|| (pAThabhedaH - paJcakozAH)
etAvupAdhI parajIvayostayoH
samyaGnirAse na paro na jIvaH |
rAjyaM narendrasya bhaTasya kheTak-
stayorapohe na bhaTo na rAjA || 244||
athAta Adeza iti zrutiH svayaM
niSedhati brahmaNi kalpitaM dvayam |
zrutipramANAnugRhItabodhA- (pAThabhedaH - pramANAnugRhItayuktyA)
ttayornirAsaH karaNIya eva || 245||
nedaM nedaM kalpitatvAnna satyaM
rajjudRSTavyAlavatsvapnavacca | (pAThabhedaH - rajjau)
itthaM dRzyaM sAdhuyuktyA vyapohya
jJeyaH pazcAdekabhAvastayoryaH || 246||
tatastu tau lakSaNayA sulakSyau
tayorakhaNDaikarasatvasiddhaye |
nAlaM jahatyA na tathA'jahatyA
kintUbhayArthAtmikayaiva bhAvyam || 247|| (pAThabhedaH - bhayArthaikatayaiva)
sa devadatto'yamitIha caikatA
viruddhadharmAMzamapAsya kathyate |
yathA tathA tattvamasItivAkye
viruddhadharmAnubhayatra hitvA || 248||
saMlakSya cinmAtratayA sadAtmanoH
akhaNDabhAvaH paricIyate budhaiH |
evaM mahAvAkyazatena kathyate
brahmAtmanoraikyamakhaNDabhAvaH || 249||
asthUlamityetadasannirasya
siddhaM svato vyomavadapratarkyam |
ato mRSAmAtramidaM pratItaM
jahIhi yatsvAtmatayA gRhItam |
brahmAhamityeva vizuddhabuddhyA
viddhi svamAtmAnamakhaNDabodham || 250||
mRtkAryaM sakalaM ghaTAdi satataM mRnmAtramevAhitaM (pAThabhedaH - mRnmAtramevAbhitaH)
tadvatsajjanitaM sadAtmakamidaM sanmAtramevAkhilam |
yasmAnnAsti sataH paraM kimapi tatsatyaM sa AtmA svayaM
tasmAttattvamasi prazAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 251||
nidrAkalpitadezakAlaviSayajJAtrAdi sarvaM yathA
mithyA tadvadihApi jAgrati jagatsvAjJAnakAryatvataH |
yasmAdevamidaM zarIrakaraNaprANAhamAdyapyasat
tasmAttattvamasi prazAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 252||
yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)
tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |
svapne naSTaM svapnavizvaM vicitraM
svasmAdbhinnaM kinnu dRSTaM prabodhe || 253||
jAtinItikulagotradUragaM
nAmarUpaguNadoSavarjitam |
dezakAlaviSayAtivarti yad
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 254||
yatparaM sakalavAgagocaraM
gocaraM vimalabodhacakSuSaH |
zuddhacidghanamanAdi vastu yad
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 255||
SaDbhirUrmibhirayogi yogihRd-
bhAvitaM na karaNairvibhAvitam |
buddhyavedyamanavadyamasti yad (pAThabhedaH - bhUti yad)
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 256||
bhrAntikalpitajagatkalAzrayaM
svAzrayaM ca sadasadvilakSaNam |
niSkalaM nirupamAnavaddhi yad (pAThabhedaH - nirupamAnamRddhimat)
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 257||
janmavRddhipariNatyapakSaya-
vyAdhinAzanavihInamavyayam |
vizvasRSTyavavighAtakAraNaM (pAThabhedaH - vanaghAtakAraNaM)
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 258||
astabhedamanapAstalakSaNaM
nistaraGgajalarAzinizcalam |
nityamuktamavibhaktamUrti yad
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 259||
ekameva sadanekakAraNaM
kAraNAntaranirAsyakAraNam | (pAThabhedaH - sakAraNam)
kAryakAraNavilakSaNaM svayaM
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 260||
nirvikalpakamanalpamakSaraM
yatkSarAkSaravilakSaNaM param |
nityamavyayasukhaM niraJjanaM
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 261||
yadvibhAti sadanekadhA bhramA-
nnAmarUpaguNavikriyAtmanA |
hemavatsvayamavikriyaM sadA
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 262||
yaccakAstyanaparaM parAtparaM
pratyagekarasamAtmalakSaNam |
satyacitsukhamanantamavyayaM
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 263||
uktamarthamimamAtmani svayaM
bhAvayetprathitayuktibhirdhiyA | (pAThabhedaH - bhAvaya prathita)
saMzayAdirahitaM karAmbuvat
tena tattvanigamo bhaviSyati || 264||
sambodhamAtraM parizuddhatattvaM (pAThabhedaH - svaM bodhamAtraM)
vijJAya saGghe nRpavacca sainye |
tadAzrayaH svAtmani sarvadA sthito (pAThabhedaH - tadAtmanaivAtmani)
vilApaya brahmaNi vizvajAtam || 265|| (pAThabhedaH - dRzyajAtam)
buddhau guhAyAM sadasadvilakSaNaM
brahmAsti satyaM paramadvitIyam |
tadAtmanA yo'tra vasedguhAyAM
punarna tasyAGgaguhApravezaH || 266||
jJAte vastunyapi balavatI vAsanA'nAdireSA
kartA bhoktApyahamiti dRDhA yA'sya saMsArahetuH |
pratyagdRSTyA''tmani nivasatA sApaneyA prayatnA-
nmuktiM prAhustadiha munayo vAsanAtAnavaM yat || 267||
ahaM mameti yo bhAvo dehAkSAdAvanAtmani |
adhyAso'yaM nirastavyo viduSA svAtmaniSThayA || 268||
jJAtvA svaM pratyagAtmAnaM buddhitadvRttisAkSiNam |
so'hamityeva sadvRttyA'nAtmanyAtmamatiM jahi || 269||
lokAnuvartanaM tyaktvA tyaktvA dehAnuvartanam |
zAstrAnuvartanaM tyaktvA svAdhyAsApanayaM kuru || 270||
lokavAsanayA jantoH zAstravAsanayApi ca |
dehavAsanayA jJAnaM yathAvannaiva jAyate || 271
saMsArakArAgRhamokSamiccho-
rayomayaM pAdanibandhazaRGkhalam | (pAThabhedaH - nibaddha)
vadanti tajjJAH paTu vAsanAtrayaM
yo'smAdvimuktaH samupaiti muktim || 272||
jalAdisaMsargavazAtprabhUta- (pAThabhedaH - jalAdisamparkavazAt)
durgandhadhUtA'garudivyavAsanA |
saGgharSaNenaiva vibhAti samya-
gvidhUyamAne sati bAhyagandhe || 273||
antaHzritAnantadurantavAsanA-
dhUlIviliptA paramAtmavAsanA |
prajJAtisaGgharSaNato vizuddhA
pratIyate candanagandhavat sphuTam || 274|| (pAThabhedaH - sphuTA)
anAtmavAsanAjAlaistirobhUtAtmavAsanA |
nityAtmaniSThayA teSAM nAze bhAti svayaM sphuTam || 275|| (pAThabhedaH - sphuTA)
yathA yathA pratyagavasthitaM manaH
tathA tathA muJcati bAhyavAsanAm | (pAThabhedaH - bAhyavAsanAH)
niHzeSamokSe sati vAsanAnAM
AtmAnubhUtiH pratibandhazUnyA || 276||
svAtmanyeva sadA sthitvA mano nazyati yoginaH | (pAThabhedaH - sthityA)
vAsanAnAM kSayazcAtaH svAdhyAsApanayaM kuru || 277||
tamo dvAbhyAM rajaH sattvAtsattvaM zuddhena nazyati |
tasmAtsattvamavaSTabhya svAdhyAsApanayaM kuru || 278||
prArabdhaM puSyati vapuriti nizcitya nizcalaH |
dhairyamAlambya yatnena svAdhyAsApanayaM kuru || 279||
nAhaM jIvaH paraM brahmetyatadvyAvRttipUrvakam |
vAsanAvegataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 280||
zrutyA yuktyA svAnubhUtyA jJAtvA sArvAtmyamAtmanaH |
kvacidAbhAsataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 281||
anAdAnavisargAbhyAmISannAsti kriyA muneH | (pAThabhedaH - annAdAnavisargA)
tadekaniSThayA nityaM svAdhyAsApanayaM kuru || 282||
tattvamasyAdivAkyotthabrahmAtmaikatvabodhataH |
brahmaNyAtmatvadArDhyAya svAdhyAsApanayaM kuru || 283||
ahambhAvasya dehe'sminniHzeSavilayAvadhi |
sAvadhAnena yuktAtmA svAdhyAsApanayaM kuru || 284||
pratItirjIvajagatoH svapnavadbhAti yAvatA |
tAvannirantaraM vidvansvAdhyAsApanayaM kuru || 285||
nidrAyA lokavArtAyAH zabdAderapi vismRteH |
kvacinnAvasaraM dattvA cintayAtmAnamAtmani || 286||
mAtApitrormalodbhUtaM malamAMsamayaM vapuH |
tyaktvA cANDAlavaddUraM brahmIbhUya kRtI bhava || 287||
ghaTAkAzaM mahAkAza ivAtmAnaM parAtmani |
vilApyAkhaNDabhAvena tUSNI bhava sadA mune || 288|| (pAThabhedaH - tUSNIM)
svaprakAzamadhiSThAnaM svayambhUya sadAtmanA |
brahmANDamapi piNDANDaM tyajyatAM malabhANDavat || 289||
cidAtmani sadAnande dehArUDhAmahandhiyam |
nivezya liGgamutsRjya kevalo bhava sarvadA || 290||
yatraiSa jagadAbhAso darpaNAntaH puraM yathA |
tadbrahmAhamiti jJAtvA kRtakRtyo bhaviSyasi || 291||
yatsatyabhUtaM nijarUpamAdyaM
cidadvayAnandamarUpamakriyam |
tadetya mithyAvapurutsRjeta (pAThabhedaH - sRjaita)
zailUSavadveSamupAttamAtmanaH || 292||
sarvAtmanA dRzyamidaM mRSaiva
naivAhamarthaH kSaNikatvadarzanAt |
jAnAmyahaM sarvamiti pratItiH
kuto'hamAdeH kSaNikasya sidhyet || 293||
ahampadArthastvahamAdisAkSI
nityaM suSuptAvapi bhAvadarzanAt |
brUte hyajo nitya iti zrutiH svayaM
tatpratyagAtmA sadasadvilakSaNaH || 294||
vikAriNAM sarvavikAravettA
nityAvikAro bhavituM samarhati | (pAThabhedaH - nityo'vikAro)
manorathasvapnasuSuptiSu sphuTaM
punaH punardRSTamasattvametayoH || 295||
ato'bhimAnaM tyaja mAMsapiNDe
piNDAbhimAninyapi buddhikalpite |
kAlatrayAbAdhyamakhaNDabodhaM
jJAtvA svamAtmAnamupaihi zAntim || 296||
tyajAbhimAnaM kulagotranAma-
rUpAzrameSvArdrazavAzriteSu |
liGgasya dharmAnapi kartRtAdIM-
styaktvA bhavAkhaNDasukhasvarUpaH || 297||
santyanye pratibandhAH puMsaH saMsArahetavo dRSTAH |
teSAmevaM mUlaM prathamavikAro bhavatyahaGkAraH || 298|| (pAThabhedaH - teSAmeSAM)
yAvatsyAtsvasya sambandho'haGkAreNa durAtmanA |
tAvanna lezamAtrApi muktivArtA vilakSaNA || 299||
ahaGkAragrahAnmuktaH svarUpamupapadyate |
candravadvimalaH pUrNaH sadAnandaH svayamprabhaH || 300||
yo vA pure so'hamiti pratIto (pAThabhedaH - puraiSo'hamiti)
buddhyA praklRptastamasA'timUDhayA | (pAThabhedaH - buddhyA'viviktastamasA)
tasyaiva niHzeSatayA vinAze
brahmAtmabhAvaH pratibandhazUnyaH || 301||
brahmAnandanidhirmahAbalavatA'haGkAraghorAhinA
saMveSTyAtmani rakSyate guNamayaizcaNDestribhirmastakaiH (pAThabhedaH - caNDai)
vijJAnAkhyamahAsinA zrutimatA vicchidya zIrSatrayaM (pAThabhedaH - dyutimatA)
nirmUlyAhimimaM nidhiM sukhakaraM dhIro'nubhoktuGkSamaH || 302||
yAvadvA yatkiJcidviSadoSasphUrtirasti ceddehe |
kathamArogyAya bhavettadvadahantApi yogino muktyai || 303||
ahamo'tyantanivRttyA tatkRtanAnAvikalpasaMhRtyA |
pratyaktattvavivekAdidamahamasmIti vindate tattvam || 304|| (pAThabhedaH - vivekAdayam)
ahaGkAre kartaryahamiti matiM muJca sahasA (pAThabhedaH - ahaGkartaryasminnahamiti)
vikArAtmanyAtmapratiphalajuSi svasthitimuSi |
yadadhyAsAtprAptA janimRtijarAduHkhabahulA
pratIcazcinmUrtestava sukhatanoH saMsRtiriyam || 305||
sadaikarUpasya cidAtmano vibho-
rAnandamUrteranavadyakIrteH |
naivAnyathA kvApyavikAriNaste
vinAhamadhyAsamamuSya saMsRtiH || 306||
tasmAdahaGkAramimaM svazatruM
bhokturgale kaNTakavatpratItam |
vicchidya vijJAnamahAsinA sphuTaM
bhuGkSvAtmasAmrAjyasukhaM yatheSTam || 307||
tato'hamAdervinivartya vRttiM
santyaktarAgaH paramArthalAbhAt |
tUSNIM samAssvAtmasukhAnubhUtyA
pUrNAtmanA brahmaNi nirvikalpaH || 308||
samUlakRtto'pi mahAnahaM punaH
vyullekhitaH syAdyadi cetasA kSaNam |
saJjIvya vikSepazataM karoti
nabhasvatA prAvRSi vArido yathA || 309||
nigRhya zatrorahamo'vakAzaH
kvacinna deyo viSayAnucintayA |
sa eva saJjIvanaheturasya
prakSINajambIratarorivAmbu || 310||
dehAtmanA saMsthita eva kAmI
vilakSaNaH kAmayitA kathaM syAt |
ato'rthasandhAnaparatvameva
bhedaprasaktyA bhavabandhahetuH || 311||
kAryapravardhanAdbIjapravRddhiH paridRzyate |
kAryanAzAdbIjanAzastasmAtkAryaM nirodhayet || 312||
vAsanAvRddhitaH kAryaM kAryavRddhyA ca vAsanA |
vardhate sarvathA puMsaH saMsAro na nivartate || 313||
saMsArabandhavicchittyai tad dvayaM pradahedyatiH |
vAsanAvRddhiretAbhyAM cintayA kriyayA bahiH || 314|| (pAThabhedaH - vAsanA preryate hyantaH)
tAbhyAM pravardhamAnA sA sUte saMsRtimAtmanaH |
trayANAM ca kSayopAyaH sarvAvasthAsu sarvadA || 315||
sarvatra sarvataH sarvabrahmamAtrAvalokanaiH | (pAThabhedaH - mAtrAvalokanam)
sadbhAvavAsanAdArDhyAttattrayaM layamaznute || 316||
kriyAnAze bhaveccintAnAzo'smAdvAsanAkSayaH |
vAsanAprakSayo mokSaH sA jIvanmuktiriSyate || 317|| (pAThabhedaH - sa)
sadvAsanAsphUrtivijRmbhaNe sati
hyasau vilInApyahamAdivAsanA | (pAThabhedaH - vilInA tvahamAdivAsanA)
atiprakRSTApyaruNaprabhAyAM
vilIyate sAdhu yathA tamisrA || 318||
tamastamaHkAryamanarthajAlaM
na dRzyate satyudite dineze |
tathA'dvayAnandarasAnubhUtau
naivAsti bandho na ca duHkhagandhaH || 319||
dRzyaM pratItaM pravilApayansan (pAThabhedaH - pravilApayansvayaM)
sanmAtramAnandaghanaM vibhAvayan |
samAhitaH sanbahirantaraM vA
kAlaM nayethAH sati karmabandhe || 320||
pramAdo brahmaniSThAyAM na kartavyaH kadAcana |
pramAdo mRtyurityAha bhagavAnbrahmaNaH sutaH || 321||
na pramAdAdanartho'nyo jJAninaH svasvarUpataH |
tato mohastato'handhIstato bandhastato vyathA || 322||
viSayAbhimukhaM dRSTvA vidvAMsamapi vismRtiH |
vikSepayati dhIdoSairyoSA jAramiva priyam || 323||
yathApakRSTaM zaivAlaM kSaNamAtraM na tiSThati |
AvRNoti tathA mAyA prAjJaM vApi parAGmukham || 324||
lakSyacyutaM cedyadi cittamISad
bahirmukhaM sannipatettatastataH |
pramAdataH pracyutakelikandukaH
sopAnapaGktau patito yathA tathA || 325||
viSayeSvAvizaccetaH saGkalpayati tadguNAn |
samyaksaGkalpanAtkAmaH kAmAtpuMsaH pravartanam || 326||
ataH pramAdAnna paro'sti mRtyuH
vivekino brahmavidaH samAdhau |
samAhitaH siddhimupaiti samyak
samAhitAtmA bhava sAvadhAnaH || 327||
tataH svarUpavibhraMzo vibhraSTastu patatyadhaH |
patitasya vinA nAzaM punarnAroha IkSyate || 328||
saGkalpaM varjayettasmAtsarvAnarthasya kAraNam |
apathyAni hi vastUni vyAdhigrasto yathotsRje |
jIvato yasya kaivalyaM videhe sa ca kevalaH |
yatkiJcit pazyato bhedaM bhayaM brUte yajuHzrutiH || 329||
yadA kadA vApi vipazcideSa
brahmaNyanante'pyaNumAtrabhedam |
pazyatyathAmuSya bhayaM tadaiva
yadvIkSitaM bhinnatayA pramAdAt || 330|| (pAThabhedaH - yadIkSitaM)
zrutismRtinyAyazatairniSiddhe
dRzye'tra yaH svAtmamatiM karoti |
upaiti duHkhopari duHkhajAtaM
niSiddhakartA sa malimluco yathA || 331||
satyAbhisandhAnarato vimukto
mahattvamAtmIyamupaiti nityam |
mithyAbhisandhAnaratastu nazyed
dRSTaM tadetadyadacauracaurayoH || 332|| (pAThabhedaH - coracorayoH)
yatirasadanusandhiM bandhahetuM vihAya
svayamayamahamasmItyAtmadRSTyaiva tiSThet
sukhayati nanu niSThA brahmaNi svAnubhUtyA
harati paramavidyAkAryaduHkhaM pratItam || 333||
bAhyAnusandhiH parivardhayetphalaM (pAThabhedaH - bAhyAbhisandhiH)
durvAsanAmeva tatastato'dhikAm |
jJAtvA vivekaiH parihRtya bAhyaM
svAtmAnusandhiM vidadhIta nityam || 334||
bAhye niruddhe manasaH prasannatA
manaHprasAde paramAtmadarzanam |
tasminsudRSTe bhavabandhanAzo
bahirnirodhaH padavI vimukteH || 335||
kaH paNDitaH sansadasadvivekI
zrutipramANaH paramArthadarzI |
jAnanhi kuryAdasato'valambaM
svapAtahetoH zizuvanmumukSuH || 336||
dehAdisaMsaktimato na muktiH
muktasya dehAdyabhimatyabhAvaH |
suptasya no jAgaraNaM na jAgrataH
svapnastayorbhinnaguNAzrayatvAt || 337||
antarbahiH svaM sthirajaGgameSu
jJAtvA''tmanAdhAratayA vilokya | (pAThabhedaH - jJAnAtman)
tyaktAkhilopAdhirakhaNDarUpaH
pUrNAtmanA yaH sthita eSa muktaH || 338||
sarvAtmanA bandhavimuktihetuH
sarvAtmabhAvAnna paro'sti kazcit |
dRzyAgrahe satyupapadyate'sau
sarvAtmabhAvo'sya sadAtmaniSThayA || 339||
dRzyasyAgrahaNaM kathaM nu ghaTate dehAtmanA tiSThato
bAhyArthAnubhavaprasaktamanasastattatkriyAM kurvataH |
sannyastAkhiladharmakarmaviSayairnityAtmaniSThAparaiH
tattvajJaiH karaNIyamAtmani sadAnandecchubhiryatnataH || 340||
sarvAtmasiddhaye bhikSoH kRtazravaNakarmaNaH | (pAThabhedaH - sArvAtmya)
samAdhiM vidadhAtyeSA zAnto dAnta iti zrutiH || 341||
ArUDhazakterahamo vinAzaH
kartunna zakya sahasApi paNDitaiH | (pAThabhedaH - kartuM na)
ye nirvikalpAkhyasamAdhinizcalAH
tAnantarA'nantabhavA hi vAsanAH || 342||
ahambuddhyaiva mohinyA yojayitvA''vRterbalAt |
vikSepazaktiH puruSaM vikSepayati tadguNaiH || 343||
vikSepazaktivijayo viSamo vidhAtuM
niHzeSamAvaraNazaktinivRttyabhAve |
dRgdRzyayoH sphuTapayojalavadvibhAge
nazyettadAvaraNamAtmani ca svabhAvAt |
niHsaMzayena bhavati pratibandhazUnyo
vikSepaNaM na hi tadA yadi cenmRSArthe || 344|| (pAThabhedaH - nikSepaNaM)
samyagvivekaH sphuTabodhajanyo
vibhajya dRgdRzyapadArthatattvam |
chinatti mAyAkRtamohabandhaM
yasmAdvimuktastu punarna saMsRtiH || 345|| (pAThabhedaH - vimuktasya)
parAvaraikatvavivekavahniH
dahatyavidyAgahanaM hyazeSam |
kiM syAtpunaH saMsaraNasya bIjaM
advaitabhAvaM samupeyuSo'sya || 346||
AvaraNasya nivRttirbhavati hi samyakpadArthadarzanataH |
mithyAjJAnavinAzastadvikSepajanitaduHkhanivRttiH || 347||
etattritayaM dRSTaM samyagrajjusvarUpavijJAnAt |
tasmAdvastusatattvaM jJAtavyaM bandhamuktaye viduSA || 348||
ayo'gniyogAdiva satsamanvayAn
mAtrAdirUpeNa vijRmbhate dhIH |
tatkAryametaddvitayaM yato mRSA (pAThabhedaH - tatkAryameva tritayaM)
dRSTaM bhramasvapnamanoratheSu || 349||
tato vikArAH prakRterahammukhA
dehAvasAnA viSayAzca sarve |
kSaNe'nyathAbhAvitayA hyamISA- (pAThabhedaH - bhAvina eSa AtmA)
masattvamAtmA tu kadApi nAnyathA || 350|| (pAThabhedaH - masattvamAtmA tu kadApi)
nityAdvayAkhaNDacidekarUpo
buddhyAdisAkSI sadasadvilakSaNaH |
ahampadapratyayalakSitArthaH
pratyak sadAnandaghanaH parAtmA || 351||
itthaM vipazcitsadasadvibhajya
nizcitya tattvaM nijabodhadRSTyA |
jJAtvA svamAtmAnamakhaNDabodhaM
tebhyo vimuktaH svayameva zAmyati || 352||
ajJAnahRdayagrantherniHzeSavilayastadA |
samAdhinA'vikalpena yadA'dvaitAtmadarzanam || 353||
tvamahamidamitIyaM kalpanA buddhidoSAt
prabhavati paramAtmanyadvaye nirvizeSe |
pravilasati samAdhAvasya sarvo vikalpo
vilayanamupagacchedvastutattvAvadhRtyA || 354||
zAnto dAntaH paramuparataH kSAntiyuktaH samAdhiM
kurvannityaM kalayati yatiH svasya sarvAtmabhAvam |
tenAvidyAtimirajanitAnsAdhu dagdhvA vikalpAn
brahmAkRtyA nivasati sukhaM niSkriyo nirvikalpaH || 355||
samAhitA ye pravilApya bAhyaM
zrotrAdi cetaH svamahaM cidAtmani |
ta eva muktA bhavapAzabandhaiH
nAnye tu pArokSyakathAbhidhAyinaH || 356||
upAdhibhedAtsvayameva bhidyate (pAThabhedaH - yogAtsvayameva)
copAdhyapohe svayameva kevalaH |
tasmAdupAdhervilayAya vidvAn
vasetsadA'kalpasamAdhiniSThayA || 357||
sati sakto naro yAti sadbhAvaM hyekaniSThayA |
kITako bhramaraM dhyAyan bhramaratvAya kalpate || 358||
kriyAntarAsaktimapAsya kITako
dhyAyannalitvaM hyalibhAvamRcchati | (pAThabhedaH - dhyAyanyathAliM)
tathaiva yogI paramAtmatattvaM
dhyAtvA samAyAti tadekaniSThayA || 359||
atIva sUkSmaM paramAtmatattvaM
na sthUladRSTyA pratipattumarhati |
samAdhinAtyantasusUkSmavRttyA
jJAtavyamAryairatizuddhabuddhibhiH || 360||
yathA suvarNaM puTapAkazodhitaM
tyaktvA malaM svAtmaguNaM samRcchati |
tathA manaH sattvarajastamomalaM
dhyAnena santyajya sameti tattvam || 361||
nirantarAbhyAsavazAttaditthaM
pakvaM mano brahmaNi lIyate yadA |
tadA samAdhiH savikalpavarjitaH (pAThabhedaH - sa vikalpavarjitaH)
svato'dvayAnandarasAnubhAvakaH || 362||
samAdhinA'nena samastavAsanA-
granthervinAzo'khilakarmanAzaH |
antarbahiH sarvata eva sarvadA
svarUpavisphUrtirayatnataH syAt || 363||
zruteH zataguNaM vidyAnmananaM mananAdapi |
nididhyAsaM lakSaguNamanantaM nirvikalpakam || 364||
nirvikalpakasamAdhinA sphuTaM
brahmatattvamavagamyate dhruvam |
nAnyathA calatayA manogateH
pratyayAntaravimizritaM bhavet || 365||
ataH samAdhatsva yatendriyaH san
nirantaraM zAntamanAH pratIci |
vidhvaMsaya dhvAntamanAdyavidyayA
kRtaM sadekatvavilokanena || 366||
yogasya prathamadvAraM vAGnirodho'parigrahaH | (pAThabhedaH - prathamaM dvAraM)
nirAzA ca nirIhA ca nityamekAntazIlatA || 367||
ekAntasthitirindriyoparamaNe heturdamazcetasaH
saMrodhe karaNaM zamena vilayaM yAyAdahaMvAsanA |
tenAnandarasAnubhUtiracalA brAhmI sadA yoginaH
tasmAccittanirodha eva satataM kAryaH prayatno muneH || 368|| prayatnAnmuneH
vAcaM niyacchAtmani taM niyaccha
buddhau dhiyaM yaccha ca buddhisAkSiNi |
taM cApi pUrNAtmani nirvikalpe
vilApya zAntiM paramAM bhajasva || 369||
dehaprANendriyamanobuddhyAdibhirupAdhibhiH |
yairyairvRtteHsamAyogastattadbhAvo'sya yoginaH || 370||
tannivRttyA muneH samyak sarvoparamaNaM sukham |
sandRzyate sadAnandarasAnubhavaviplavaH || 371||
antastyAgo bahistyAgo viraktasyaiva yujyate |
tyajatyantarbahiHsaGgaM viraktastu mumukSayA || 372||
bahistu viSayaiH saGgaM tathAntarahamAdibhiH | (pAThabhedaH - saGgaH)
virakta eva zaknoti tyaktuM brahmaNi niSThitaH || 373||
vairAgyabodhau puruSasya pakSivat
pakSau vijAnIhi vicakSaNa tvam |
vimuktisaudhAgralatAdhirohaNaM
tAbhyAM vinA nAnyatareNa sidhyati || 374||
atyantavairAgyavataH samAdhiH
samAhitasyaiva dRDhaprabodhaH |
prabuddhatattvasya hi bandhamuktiH
muktAtmano nityasukhAnubhUtiH || 375||
vairAgyAnna paraM sukhasya janakaM pazyAmi vazyAtmanaH
taccecchuddhatarAtmabodhasahitaM svArAjyasAmrAjyadhuk |
etaddvAramajasramuktiyuvateryasmAttvamasmAtparaM
sarvatrAspRhayA sadAtmani sadA prajJAM kuru zreyase || 376||
AzAM chinddhi viSopameSu viSayeSveSaiva mRtyoH kRti- (pAThabhedaH - mRtyoH sRti)
styaktvA jAtikulAzrameSvabhimatiM muJcAtidUrAtkriyAH |
dehAdAvasati tyajAtmadhiSaNAM prajJAM kuruSvAtmani
tvaM draSTAsyamano'si nirdvayaparaM brahmAsi yadvastutaH || 377|| (pAThabhedaH - draSTAsyamalo)
lakSye brahmaNi mAnasaM dRDhataraM saMsthApya bAhyendriyaM
svasthAne vinivezya nizcalatanuzcopekSya dehasthitim |
brahmAtmaikyamupetya tanmayatayA cAkhaNDavRttyA'nizaM
brahmAnandarasaM pibAtmani mudA zUnyaiH kimanyairbhRzam || 378|| (pAThabhedaH - kimanyairbhramaiH)
anAtmacintanaM tyaktvA kazmalaM duHkhakAraNam |
cintayAtmAnamAnandarUpaM yanmuktikAraNam || 379||
eSa svayaJjyotirazeSasAkSI
vijJAnakozo vilasatyajasram | vijJAnakoze
lakSyaM vidhAyainamasadvilakSaNa-
makhaNDavRttyA''tmatayA'nubhAvaya || 380||
etamacchinnayA vRttyA pratyayAntarazUnyayA |
ullekhayanvijAnIyAtsvasvarUpatayA sphuTam || 381||
atrAtmatvaM dRDhIkurvannahamAdiSu santyajan |
udAsInatayA teSu tiSThetsphuTaghaTAdivat || 382|| (pAThabhedaH - tiSThedghaTapaTAdivat)
vizuddhamantaHkaraNaM svarUpe
nivezya sAkSiNyavabodhamAtre |
zanaiH zanairnizcalatAmupAnayan
pUrNaM svamevAnuvilokayettataH || 383|| (pAThabhedaH - pUrNatvamevAnu)
dehendriyaprANamano'hamAdibhiH
svAjJAnaklRptairakhilairupAdhibhiH |
vimuktamAtmAnamakhaNDarUpaM
pUrNaM mahAkAzamivAvalokayet || 384||
ghaTakalazakusUlasUcimukhyaiH
gaganamupAdhizatairvimuktamekam |
bhavati na vividhaM tathaiva zuddhaM
paramahamAdivimuktamekameva || 385||
brahmAdistambaparyantA mRSAmAtrA upAdhayaH | (pAThabhedaH - brahmAdyAH stamba)
tataH pUrNaM svamAtmAnaM pazyedekAtmanA sthitam || 386||
yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)
tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |
bhrAnternAze bhAti dRSTAhitattvaM (pAThabhedaH - bhrAntidRSTA)
rajjustadvadvizvamAtmasvarUpam || 387||
svayaM brahmA svayaM viSNuH svayamindraH svayaM zivaH |
svayaM vizvamidaM sarvaM svasmAdanyanna kiJcana || 388||
antaH svayaM cApi bahiH svayaM ca
svayaM purastAt svayameva pazcAt |
svayaM hyAvAcyAM svayamapyudIcyAM (pAThabhedaH - hyavAcyAM)
tathopariSTAtsvayamapyadhastAt || 389||
taraGgaphenabhramabudbudAdi
sarvaM svarUpeNa jalaM yathA tathA |
cideva dehAdyahamantametat
sarvaM cidevaikarasaM vizuddham || 390||
sadevedaM sarvaM jagadavagataM vAGmanasayoH
sato'nyannAstyeva prakRtiparasImni sthitavataH |
pRthak kiM mRtsnAyAH kalazaghaTakumbhAdyavagataM
vadatyeSa bhrAntastvamahamiti mAyAmadirayA || 391||
kriyAsamabhihAreNa yatra nAnyaditi zrutiH |
bravIti dvaitarAhityaM mithyAdhyAsanivRttaye || 392||
AkAzavannirmalanirvikalpaM (pAThabhedaH - nirvikalpa)
niHsImaniHspandananirvikAram |
antarbahiHzUnyamananyamadvayaM
svayaM paraM brahma kimasti bodhyam || 393||
vaktavyaM kimu vidyate'tra bahudhA brahmaiva jIvaH svayaM
brahmaitajjagadAtataM nu sakalaM brahmAdvitIyaM zrutiH | (pAThabhedaH - jagadAparANu sakalaM)
brahmaivAhamiti prabuddhamatayaH santyaktabAhyAH sphuTaM
brahmIbhUya vasanti santatacidAnandAtmanaitaddhruvam || 394|| (pAThabhedaH - AnandAtmanaiva dhruvam)
jahi malamayakoze'handhiyotthApitAzAM
prasabhamanilakalpe liGgadehe'pi pazcAt |
nigamagaditakIrtiM nityamAnandamUrtiM
svayamiti paricIya brahmarUpeNa tiSTha || 395||
zavAkAraM yAvadbhajati manujastAvadazuciH
parebhyaH syAtklezo jananamaraNavyAdhinilayaH | (pAThabhedaH - vyAdhinirayAH)
yadAtmAnaM zuddhaM kalayati zivAkAramacalam
tadA tebhyo mukto bhavati hi tadAha zrutirapi || 396||
svAtmanyAropitAzeSAbhAsavastunirAsataH |
svayameva paraM brahma pUrNamadvayamakriyam || 397||
samAhitAyAM sati cittavRttau
parAtmani brahmaNi nirvikalpe |
na dRzyate kazcidayaM vikalpaH
prajalpamAtraH pariziSyate yataH || 398|| (pAThabhedaH - tataH)
asatkalpo vikalpo'yaM vizvamityekavastuni |
nirvikAre nirAkAre nirvizeSe bhidA kutaH || 399||
draSTudarzanadRzyAdibhAvazUnyaikavastuni | (pAThabhedaH - draSTRdarzana)
nirvikAre nirAkAre nirvizeSe bhidA kutaH || 400||
kalpArNava ivAtyantaparipUrNaikavastuni |
nirvikAre nirAkAre nirvizeSe bhidA kutaH || 401||
tejasIva tamo yatra pralInaM bhrAntikAraNam | (pAThabhedaH - yatra vilInaM)
advitIye pare tattve nirvizeSe bhidA kutaH || 402||
ekAtmake pare tattve bhedavArtA kathaM vaset | (pAThabhedaH - kathaM bhavet)
suSuptau sukhamAtrAyAM bhedaH kenAvalokitaH || 403||
na hyasti vizvaM paratattvabodhAt
sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |
kAlatraye nApyahirIkSito guNe
na hyambubindurmRgatRSNikAyAm || 404||
mAyAmAtramidaM dvaitamadvaitaM paramArthataH |
iti brUte zrutiH sAkSAtsuSuptAvanubhUyate || 405||
ananyatvamadhiSThAnAdAropyasya nirIkSitam |
paNDitai rajjusarpAdau vikalpo bhrAntijIvanaH || 406||
cittamUlo vikalpo'yaM cittAbhAve na kazcana |
atazcittaM samAdhehi pratyagrUpe parAtmani || 407||
kimapi satatabodhaM kevalAnandarUpaM
nirupamamativelaM nityamuktaM nirIham |
niravadhigaganAbhaM niSkalaM nirvikalpaM
hRdi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 408||
prakRtivikRtizUnyaM bhAvanAtItabhAvaM
samarasamasamAnaM mAnasambandhadUram |
nigamavacanasiddhaM nityamasmatprasiddhaM
hRdi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 409||
ajaramamaramastAbhAvavastusvarUpaM (pAThabhedaH - bhAsavastu)
stimitasalilarAziprakhyamAkhyAvihInam |
zamitaguNavikAraM zAzvataM zAntamekaM
hRdi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 410||
samAhitAntaHkaraNaH svarUpe
vilokayAtmAnamakhaNDavaibhavam |
vicchinddhi bandhaM bhavagandhagandhitaM (pAThabhedaH - gandhagandhilaM)
yatnena puMstvaM saphalIkuruSva || 411-
sarvopAdhivinirmuktaM saccidAnandamadvayam |
bhAvayAtmAnamAtmasthaM na bhUyaH kalpase'dhvane || 412||
chAyeva puMsaH paridRzyamAna-
mAbhAsarUpeNa phalAnubhUtyA |
zarIramArAcchavavannirastaM
punarna sandhatta idaM mahAtmA || 413||
satatavimalabodhAnandarUpaM sametya (pAThabhedaH - svametya)
tyaja jaDamalarUpopAdhimetaM sudUre |
atha punarapi naiSa smaryatAM vAntavastu (pAThabhedaH - punarapi naiva)
smaraNaviSayabhUtaM kalpate kutsanAya || 414||
samUlametatparidAhya vahnau (pAThabhedaH - paridahya)
sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |
tataH svayaM nityavizuddhabodhA-
nandAtmanA tiSThati vidvariSThaH || 415||
prArabdhasUtragrathitaM zarIraM
prayAtu vA tiSThatu goriva srak |
na tatpunaH pazyati tattvavettA-
''nandAtmani brahmaNi lInavRttiH || 416||
akhaNDAnandamAtmAnaM vijJAya svasvarUpataH |
kimicchan kasya vA hetordehaM puSNAti tattvavit || 417||
saMsiddhasya phalaM tvetajjIvanmuktasya yoginaH |
bahirantaH sadAnandarasAsvAdanamAtmani || 418||
vairAgyasya phalaM bodho bodhasyoparatiH phalam |
svAnandAnubhavAcchAntireSaivoparateH phalam || 419||
yadyuttarottarAbhAvaH pUrvapUrvantu niSphalam |
nivRttiH paramA tRptirAnando'nupamaH svataH || 420||
dRSTaduHkheSvanudvego vidyAyAH prastutaM phalam |
yatkRtaM bhrAntivelAyAM nAnA karma jugupsitam |
pazcAnnaro vivekena tatkathaM kartumarhati || 421||
vidyAphalaM syAdasato nivRttiH
pravRttirajJAnaphalaM tadIkSitam |
tajjJAjJayoryanmRgatRSNikAdau
nocedvidAM dRSTaphalaM kimasmAt || 422|| (pAThabhedaH - nocedvido)
ajJAnahRdayagranthervinAzo yadyazeSataH |
anicchorviSayaH kiM nu pravRtteH kAraNaM svataH || 423|| (pAThabhedaH - viduSaH kiM)
vAsanAnudayo bhogye vairAgyasya tadAvadhiH |
ahambhAvodayAbhAvo bodhasya paramAvadhiH |
lInavRttairanutpattirmaryAdoparatestu sA || 424|| (pAThabhedaH - vRttera)
brahmAkAratayA sadA sthitatayA nirmuktabAhyArthadhI-
ranyAveditabhogyabhogakalano nidrAluvadbAlavat |
svapnAlokitalokavajjagadidaM pazyankvacillabdhadhI-
rAste kazcidanantapuNyaphalabhugdhanyaH sa mAnyo bhuvi || 425||
sthitaprajJo yatirayaM yaH sadAnandamaznute |
brahmaNyeva vilInAtmA nirvikAro viniSkriyaH || 426||
brahmAtmanoH zodhitayorekabhAvAvagAhinI |
nirvikalpA ca cinmAtrA vRttiH prajJeti kathyate |
susthitA'sau bhavedyasya sthitaprajJaH sa ucyate || 427||
yasya sthitA bhavetprajJA yasyAnando nirantaraH |
prapaJco vismRtaprAyaH sa jIvanmukta iSyate || 428||
lInadhIrapi jAgarti jAgraddharmavivarjitaH |
bodho nirvAsano yasya sa jIvanmukta iSyate || 429||
zAntasaMsArakalanaH kalAvAnapi niSkalaH |
yasya cittaM vinizcintaM sa jIvanmukta iSyate || 430|| (pAThabhedaH - yaH sacitto'pi nizcittaH)
vartamAne'pi dehe'smiJchAyAvadanuvartini |
ahantAmamatA'bhAvo jIvanmuktasya lakSaNam || 431||
atItAnanusandhAnaM bhaviSyadavicAraNam |
audAsInyamapi prAptaM jIvanmuktasya lakSaNam || 432|| (pAThabhedaH - prApte)
guNadoSaviziSTe'sminsvabhAvena vilakSaNe |
sarvatra samadarzitvaM jIvanmuktasya lakSaNam || 433||
iSTAniSTArthasamprAptau samadarzitayA''tmani |
ubhayatrAvikAritvaM jIvanmuktasya lakSaNam || 434||
brahmAnandarasAsvAdAsaktacittatayA yateH |
antarbahiravijJAnaM jIvanmuktasya lakSaNam || 435||
dehendriyAdau kartavye mamAhambhAvavarjitaH |
audAsInyena yastiSThetsa jIvanmuktalakSaNaH || 436|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)
vijJAta Atmano yasya brahmabhAvaH zruterbalAt |
bhavabandhavinirmuktaH sa jIvanmuktalakSaNaH || 437|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)
dehendriyeSvahambhAva idambhAvastadanyake |
yasya no bhavataH kvApi sa jIvanmukta iSyate || 438||
jIvezobhayasaMsArarUpadurvAsanojjhitA |
sA sarvadA bhavedyasya sa jIvanmukta iSyate ||
na pratyagbrahmaNorbhedaM kadApi brahmasargayoH |
prajJayA yo vijAniti sa jIvanmuktalakSaNaH || 439|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)
sAdhubhiH pUjyamAne'sminpIDyamAne'pi durjanaiH |
samabhAvo bhavedyasya sa jIvanmuktalakSaNaH || 440|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)
yatra praviSTA viSayAH pareritA
nadIpravAhA iva vArirAzau |
linanti sanmAtratayA na vikriyAM
utpAdayantyeSa yatirvimuktaH || 441||
vijJAtabrahmatattvasya yathApUrvaM na saMsRtiH |
asti cenna sa vijJAtabrahmabhAvo bahirmukhaH || 442||
prAcInavAsanAvegAdasau saMsaratIti cet |
na sadekatvavijJAnAnmandI bhavati vAsanA || 443||
atyantakAmukasyApi vRttiH kuNThati mAtari |
tathaiva brahmaNi jJAte pUrNAnande manISiNaH || 444||
nididhyAsanazIlasya bAhyapratyaya IkSyate |
bravIti zrutiretasya prArabdhaM phaladarzanAt || 445||
sukhAdyanubhavo yAvattAvatprArabdhamiSyate |
phalodayaH kriyApUrvo niSkriyo na hi kutracit || 446||
ahaM brahmeti vijJAnAtkalpakoTizatArjitam |
saJcitaM vilayaM yAti prabodhAtsvapnakarmavat || 447||
yatkRtaM svapnavelAyAM puNyaM vA pApamulbaNam |
suptotthitasya kintatsyAtsvargAya narakAya vA || 448||
svamasaGgamudAsInaM parijJAya nabho yathA |
na zliSyati ca yatkiJcitkadAcidbhAvikarmabhiH || 449|| (pAThabhedaH - zliSyate yatiH kiJcit)
na nabho ghaTayogena surAgandhena lipyate |
tathAtmopAdhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||
jJAnodayAtpurArabdhaM karmajJAnAnna nazyati |
adatvA svaphalaM lakSyamuddizyotsRSTabANavat || 451||
vyAghrabuddhyA vinirmukto bANaH pazcAttu gomatau |
na tiSThati chinatyeva lakSyaM vegena nirbharam || 452||
prArabdhaM balavattaraM khalu vidAM bhogena tasya kSayaH
samyagjJAnahutAzanena vilayaH prAksaJcitAgAminAm |
brahmAtmaikyamavekSya tanmayatayA ye sarvadA saMsthitAH
teSAM tattritayaM nahi kvacidapi brahmaiva te nirguNam || 453||
upAdhitAdAtmyavihInakevala-
brahmAtmanaivAtmani tiSThato muneH |
prArabdhasadbhAvakathA na yuktA
svapnArthasambandhakatheva jAgrataH || 454||
na hi prabuddhaH pratibhAsadehe
dehopayoginyapi ca prapaJce |
karotyahantAM mamatAmidantAM
kintu svayaM tiSThati jAgareNa || 455||
na tasya mithyArthasamarthanecchA
na saGgrahastajjagato'pi dRSTaH |
tatrAnuvRttiryadi cenmRSArthe
na nidrayA mukta itISyate dhruvam || 456||
tadvatpare brahmaNi vartamAnaH
sadAtmanA tiSThati nAnyadIkSate |
smRtiryathA svapnavilokitArthe
tathA vidaH prAzanamocanAdau || 457||
karmaNA nirmito dehaH prArabdhaM tasya kalpyatAm |
nAnAderAtmano yuktaM naivAtmA karmanirmitaH || 458||
ajo nityaH zAzvata iti brUte zrutiramoghavAk | (pAThabhedaH - ajo nitya iti brUte zrutireSA tvamoghavAk)
tadAtmanA tiSThato'sya kutaH prArabdhakalpanA || 459||
prArabdhaM sidhyati tadA yadA dehAtmanA sthitiH |
dehAtmabhAvo naiveSTaH prArabdhaM tyajyatAmataH || 460||
zarIrasyApi prArabdhakalpanA bhrAntireva hi |
adhyastasya kutaH sattvamasatyasya kuto janiH | (pAThabhedaH - sattvamasattvasya)
ajAtasya kuto nAzaH prArabdhamasataH kutaH || 461||
jJAnenAjJAnakAryasya samUlasya layo yadi |
tiSThatyayaM kathaM deha iti zaGkAvato jaDAn || 462||
samAdhAtuM bAhyadRSTyA prArabdhaM vadati zrutiH |
na tu dehAdisatyatvabodhanAya vipazcitAm |
yataH zruterabhiprAyaH paramArthaikagocaraH || 463||
paripUrNamanAdyantamaprameyamavikriyam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 464||
sadghanaM cidghanaM nityamAnandaghanamakriyam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 465||
pratyagekarasaM pUrNamanantaM sarvatomukham |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 466||
aheyamanupAdeyamanAdeyamanAzrayam | manAdheyamanA
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 467||
nirguNaM niSkalaM sUkSmaM nirvikalpaM niraJjanam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 468||
anirUpya svarUpaM yanmanovAcAmagocaram |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 469||
satsamRddhaM svataHsiddhaM zuddhaM buddhamanIdRzam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 470||
nirastarAgA vinirastabhogAH (pAThabhedaH - nirapAstabhogAH)
zAntAH sudAntA yatayo mahAntaH |
vijJAya tattvaM parametadante
prAptAH parAM nirvRtimAtmayogAt || 471||
bhavAnapIdaM paratattvamAtmanaH
svarUpamAnandaghanaM vicArya | (pAThabhedaH - nicAyya)
vidhUya mohaM svamanaHprakalpitaM
muktaH kRtArtho bhavatu prabuddhaH || 472||
samAdhinA sAdhuvinizcalAtmanA (pAThabhedaH - sunizcalAtmanA)
pazyAtmatattvaM sphuTabodhacakSuSA |
niHsaMzayaM samyagavekSitazce-
cchrutaH padArtho na punarvikalpyate || 473|| (pAThabhedaH - punarvikalpate)
svasyAvidyAbandhasambandhamokSA-
tsatyajJAnAnandarUpAtmalabdhau |
zAstraM yuktirdezikoktiH pramANaM
cAntaHsiddhA svAnubhUtiH pramANam || 474||
bandho mokSazca tRptizca cintA''rogyakSudhAdayaH |
svenaiva vedyA yajjJAnaM pareSAmAnumAnikam || 475||
taTasthitA bodhayanti guravaH zrutayo yathA |
prajJayaiva taredvidvAnIzvarAnugRhItayA || 476||
svAnubhUtyA svayaM jJAtvA svamAtmAnamakhaNDitam |
saMsiddhaH sammukhaM tiSThennirvikalpAtmanA''tmani || 477|| (pAThabhedaH - susukhaM tiSThen)
vedAntasiddhAntaniruktireSA
brahmaiva jIvaH sakalaM jagacca |
akhaNDarUpasthitireva mokSo
brahmAdvitIye zrutayaH pramANam || 478|| (pAThabhedaH - brahmAdvitIyaM)
iti guruvacanAcchrutipramANAt
paramavagamya satattvamAtmayuktyA |
prazamitakaraNaH samAhitAtmA
kvacidacalAkRtirAtmaniSThato'bhUt || 479|| (pAThabhedaH - AtmaniSThito)
kiJcitkAlaM samAdhAya pare brahmaNi mAnasam | (pAThabhedaH - kaJcitkAlaM)
utthAya paramAnandAdidaM vacanamabravIt || 480|| (pAThabhedaH - vyutthAya)
buddhirvinaSTA galitA pravRttiH
brahmAtmanorekatayA'dhigatyA |
idaM na jAne'pyanidaM na jAne
kiM vA kiyadvA sukhamastyapAram || 481|| (pAThabhedaH - sukhamasya pAram)
vAcA vaktumazakyameva manasA mantuM na vA zakyate
svAnandAmRtapUrapUritaparabrahmAmbudhervaibhavam |
ambhorAzivizIrNavArSikazilAbhAvaM bhajanme mano
yasyAMzAMzalave vilInamadhunA''nandAtmanA nirvRtam || 482||
kva gataM kena vA nItaM kutra lInamidaM jagat |
adhunaiva mayA dRSTaM nAsti kiM mahadadbhutam || 483||
kiM heyaM kimupAdeyaM kimanyatkiM vilakSaNam |
akhaNDAnandapIyUSapUrNe brahmamahArNave || 484||
na kiJcidatra pazyAmi na zaRNomi na vedmyaham |
svAtmanaiva sadAnandarUpeNAsmi vilakSaNaH || 485||
namo namaste gurave mahAtmane
vimuktasaGgAya saduttamAya |
nityAdvayAnandarasasvarUpiNe
bhUmne sadA'pAradayAmbudhAmne || 486||
yatkaTAkSazazisAndracandrikA-
pAtadhUtabhavatApajazramaH |
prAptavAnahamakhaNDavaibhavA-
nandamAtmapadamakSayaM kSaNAt || 487||
dhanyo'haM kRtakRtyo'haM vimukto'haM bhavagrahAt |
nityAnandasvarUpo'haM pUrNo'haM tvadanugrahAt || 488||
asaGgo'hamanaGgo'hamaliGgo'hamabhaGguraH |
prazAnto'hamananto'hamamalo'haM cirantanaH || 489|| (pAThabhedaH - 'hamatAnto'haM)
akartAhamabhoktAhamavikAro'hamakriyaH |
zuddhabodhasvarUpo'haM kevalo'haM sadAzivaH || 490||
draSTuH zroturvaktuH karturbhokturvibhinna evAham |
nityanirantaraniSkriyaniHsImAsaGgapUrNabodhAtmA || 491||
nAhamidaM nAhamado'pyubhayoravabhAsakaM paraM zuddham |
bAhyAbhyantarazUnyaM pUrNaM brahmAdvitIyamevAham || 492||
nirupamamanAditattvaM tvamahamidamada iti kalpanAdUram |
nityAnandaikarasaM satyaM brahmAdvitIyamevAham || 493||
nArAyaNo'haM narakAntako'haM
purAntako'haM puruSo'hamIzaH |
akhaNDabodho'hamazeSasAkSI
nirIzvaro'haM nirahaM ca nirmamaH || 494||
sarveSu bhUteSvahameva saMsthito
jJAnAtmanA'ntarbahirAzrayaH san |
bhoktA ca bhogyaM svayameva sarvaM
yadyatpRthagdRSTamidantayA purA || 495||
mayyakhaNDasukhAmbhodhau bahudhA vizvavIcayaH |
utpadyante vilIyante mAyAmArutavibhramAt || 496||
sthulAdibhAvA mayi kalpitA bhramA-
dAropitAnusphuraNena lokaiH |
kAle yathA kalpakavatsarAya-
NartvAdayo niSkalanirvikalpe || 497||
AropitaM nAzrayadUSakaM bhavet
kadApi mUDhairatidoSadUSitaiH | mUDhairmati
nArdrIkarotyUSarabhUmibhAgaM
marIcikAvAri mahApravAhaH || 498||
AkAzavallepavidUrago'haM (pAThabhedaH - AkAzavat kalpavi)
AdityavadbhAsyavilakSaNo'ham |
ahAryavannityavinizcalo'haM
ambhodhivatpAravivarjito'ham || 499||
na me dehena sambandho megheneva vihAyasaH |
ataH kuto me taddharmA jAgratsvapnasuSuptayaH || 500||
upAdhirAyAti sa eva gacchati
sa eva karmANi karoti bhuGkte |
sa eva jIryan mriyate sadAhaM (pAThabhedaH - eva jIvan)
kulAdrivannizcala eva saMsthitaH || 501||
na me pravRttirna ca me nivRttiH
sadaikarUpasya niraMzakasya |
ekAtmako yo niviDo nirantaro (pAThabhedaH - nibiDo)
vyomeva pUrNaH sa kathaM nu ceSTate || 502||
puNyAni pApAni nirindriyasya
nizcetaso nirvikRternirAkRteH |
kuto mamAkhaNDasukhAnubhUteH
brUte hyananvAgatamityapi zrutiH || 503||
chAyayA spRSTamuSNaM vA zItaM vA suSThu duHSThu vA |
na spRzatyeva yatkiJcitpuruSaM tadvilakSaNam || 504||
na sAkSiNaM sAkSyadharmAH saMspRzanti vilakSaNam |
avikAramudAsInaM gRhadharmAH pradIpavat |
dehendriyamanodharmA naivAtmAnaM spRzantyaho || 505|| ekStra
raveryathA karmaNi sAkSibhAvo
vahneryathA dAhaniyAmakatvam | (pAThabhedaH - vA'yasi dAhakatvam)
rajjoryathA''ropitavastusaGgaH
tathaiva kUTasthacidAtmano me || 506||
kartApi vA kArayitApi nAhaM
bhoktApi vA bhojayitApi nAham |
draSTApi vA darzayitApi nAhaM
so'haM svayaJjyotiranIdRgAtmA || 507||
calatyupAdhau pratibimbalaulya-
maupAdhikaM mUDhadhiyo nayanti |
svabimbabhUtaM ravivadviniSkriyaM
kartAsmi bhoktAsmi hato'smi heti || 508||
jale vApi sthale vApi luThatveSa jaDAtmakaH |
nAhaM vilipye taddharmairghaTadharmairnabho yathA || 509||
kartRtvabhoktRtvakhalatvamattatA-
jaDatvabaddhatvavimuktatAdayaH |
buddhervikalpA na tu santi vastutaH
svasminpare brahmaNi kevale'dvaye || 510||
santu vikArAH prakRterdazadhA zatadhA sahasradhA vApi |
kiM me'saGgacitastairna ghanaH kvacidambaraM spRzati || 511|| (pAThabhedaH - taiH kiM me'saGgaciterna hyambudaDambaro'mbaraM)
avyaktAdisthUlaparyantametat
vizvaM yatrAbhAsamAtraM pratItam |
vyomaprakhyaM sUkSmamAdyantahInaM
brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 512||
sarvAdhAraM sarvavastuprakAzaM
sarvAkAraM sarvagaM sarvazUnyam |
nityaM zuddhaM nizcalaM nirvikalpaM (pAThabhedaH - niSkalaM)
brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 513||
yatpratyastAzeSamAyAvizeSaM
pratyagrUpaM pratyayAgamyamAnam |
satyajJAnAnantamAnandarUpaM
brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 514||
niSkriyo'smyavikAro'smi
niSkalo'smi nirAkRtiH |
nirvikalpo'smi nityo'smi
nirAlambo'smi nirdvayaH || 515||
sarvAtmako'haM sarvo'haM sarvAtIto'hamadvayaH |
kevalAkhaNDabodho'hamAnando'haM nirantaraH || 516||
svArAjyasAmrAjyavibhUtireSA
bhavatkRpAzrImahimaprasAdAt |
prAptA mayA zrIgurave mahAtmane
namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||
mahAsvapne mAyAkRtajanijarAmRtyugahane
bhramantaM klizyantaM bahulataratApairanudinam | (pAThabhedaH - ranukalam)
ahaGkAravyAghravyathitamimamatyantakRpayA
prabodhya prasvApAtparamavitavAnmAmasi guro || 518||
namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaH | (pAThabhedaH - sadekasmai namazcinmahase muhuH)
yadetadvizvarUpeNa rAjate gururAja te || 519||
iti natamavalokya ziSyavaryaM
samadhigatAtmasukhaM prabuddhatattvam |
pramuditahRdayaM sa dezikendraH (pAThabhedaH - hRdayaH)
punaridamAha vacaH paraM mahAtmA || 520||
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataH (pAThabhedaH - satsarvataH)
pazyAdhyAtmadRzA prazAntamanasA sarvAsvavasthAsvapi |
rUpAdanyadavekSitaM kimabhitazcakSuSmatAM dRzyate (pAThabhedaH - vidyate)
tadvadbrahmavidaH sataH kimaparaM buddhervihArAspadam || 521||
kastAM parAnandarasAnubhUti-
mRtsRjya zUnyeSu rameta vidvAn | (pAThabhedaH - mutsRjya
candre mahAhlAdini dIpyamAne)
citrendumAlokayituM ka icchet || 522||
asatpadArthAnubhavena kiJcin
na hyasti tRptirna ca duHkhahAniH |
tadadvayAnandarasAnubhUtyA
tRptaH sukhaM tiSTha sadAtmaniSThayA || 523||
svameva sarvathA pazyanmanyamAnaH svamadvayam | (pAThabhedaH - sarvataH)
svAnandamanubhuJjAnaH kAlaM naya mahAmate || 524||
akhaNDabodhAtmani nirvikalpe
vikalpanaM vyomni puraprakalpanam |
tadadvayAnandamayAtmanA sadA
zAntiM parAmetya bhajasva maunam || 525||
tUSNImavasthA paramopazAntiH
buddherasatkalpavikalpahetoH |
brahmAtmano brahmavido mahAtmano
yatrAdvayAnandasukhaM nirantaram || 526||
nAsti nirvAsanAnmaunAtparaM sukhakRduttamam |
vijJAtAtmasvarUpasya svAnandarasapAyinaH || 527||
gacchaMstiSThannupavizaJchayAno vA'nyathApi vA |
yathecchayA vasedvidvAnAtmArAmaH sadA muniH || 528||
na dezakAlAsanadigyamAdi-
lakSyAdyapekSA'pratibaddhavRtteH | (pAThabhedaH - pratibaddha
saMsiddhatattvasya mahAtmano'sti)
svavedane kA niyamAdyavasthA || 529||
ghaTo'yamiti vijJAtuM niyamaH ko'nvavekSate | (pAThabhedaH - apekSyate)
vinA pramANasuSThutvaM yasminsati padArthadhIH || 530||
ayamAtmA nityasiddhaH pramANe sati bhAsate |
na dezaM nApi vA kAlaM na zuddhiM vApyapekSate || 531||
devadatto'hamityetadvijJAnaM nirapekSakam |
tadvadbrahmavido'pyasya brahmAhamiti vedanam || 532||
bhAnuneva jagatsarvaM bhAsate yasya tejasA |
anAtmakamasattucchaM kiM nu tasyAvabhAsakam || 533||
vedazAstrapurANAni bhUtAni sakalAnyapi |
yenArthavanti taM kinnu vijJAtAraM prakAzayet || 534||
eSa svayaJjyotiranantazaktiH
AtmA'prameyaH sakalAnubhUtiH |
yameva vijJAya vimuktabandho
jayatyayaM brahmaviduttamottamaH || 535||
na khidyate no viSayaiH pramodate
na sajjate nApi virajyate ca |
svasminsadA krIDati nandati svayaM
nirantarAnandarasena tRptaH || 536||
kSudhAM dehavyathAM tyaktvA bAlaH krIDati vastuniH | (pAThabhedaH - vastuni)
tathaiva vidvAn ramate nirmamo nirahaM sukhI || 537||
cintAzUnyamadainyabhaikSamazanaM pAnaM saridvAriSu
svAtantryeNa niraGkuzA sthitirabhIrnidrA zmazAne vane |
vastraM kSAlanazoSaNAdirahitaM digvAstu zayyA mahI
saJcAro nigamAntavIthiSu vidAM krIDA pare brahmaNi || 538||
vimAnamAlambya zarIrametad
bhunaktyazeSAnviSayAnupasthitAn |
parecchayA bAlavadAtmavettA
yo'vyaktaliGgo'nanuSaktabAhyaH || 539||
digambaro vApi ca sAmbaro vA
tvagambaro vApi cidambarasthaH |
unmattavadvApi ca bAlavadvA
pizAcavadvApi caratyavanyAm || 540||
kAmAnniSkAmarUpI saMzcaratyekacaro muniH | (pAThabhedaH - kAmAnnI kAmarUpI)
svAtmanaiva sadA tuSTaH svayaM sarvAtmanA sthitaH || 541||
kvacinmUDho vidvAn kvacidapi mahArAjavibhavaH
kvacidbhrAntaH saumyaH kvacidajagarAcArakalitaH |
kvacitpAtrIbhUtaH kvacidavamataH kvApyaviditaH
caratyevaM prAjJaH satataparamAnandasukhitaH || 542||
nirdhano'pi sadA tuSTo'pyasahAyo mahAbalaH |
nityatRpto'pyabhuJjAno'pyasamaH samadarzanaH || 543||
api kurvannakurvANazcAbhoktA phalabhogyapi |
zarIryapyazarIryeSa paricchinno'pi sarvagaH || 544||
azarIraM sadA santamimaM brahmavidaM kvacit |
priyApriye na spRzatastathaiva ca zubhAzubhe || 545||
sthUlAdisambandhavato'bhimAninaH
sukhaM ca duHkhaM ca zubhAzubhe ca |
vidhvastabandhasya sadAtmano muneH
kutaH zubhaM vA'pyazubhaM phalaM vA || 546||
tamasA grastavadbhAnAdagrasto'pi ravirjanaiH |
grasta ityucyate bhrAntyAM hyajJAtvA vastulakSaNam || 547|| (pAThabhedaH - bhrAntyA)
tadvaddehAdibandhebhyo vimuktaM brahmavittamam |
pazyanti dehivanmUDhAH zarIrAbhAsadarzanAt || 548||
ahirnirlvayanIM vAyaM muktvA dehaM tu tiSThati | (pAThabhedaH - ahini)
itastatazcAlyamAno yatkiJcitprANavAyunA || 549||
strotasA nIyate dAru yathA nimnonnatasthalam |
daivena nIyate deho yathAkAlopabhuktiSu || 550||
prArabdhakarmaparikalpitavAsanAbhiH
saMsArivaccarati bhuktiSu muktadehaH |
siddhaH svayaM vasati sAkSivadatra tUSNIM
cakrasya mUlamiva kalpavikalpazUnyaH || 551||
naivendriyANi viSayeSu niyuGkta eSa
naivApayuGkta upadarzanalakSaNasthaH |
naiva kriyAphalamapISadavekSate sa (pAThabhedaH - apISadapekSate saH)
svAnandasAndrarasapAnasumattacittaH || 552||
lakSyAlakSyagatiM tyaktvA yastiSThetkevalAtmanA |
ziva eva svayaM sAkSAdayaM brahmaviduttamaH || 553||
jIvanneva sadA muktaH kRtArtho brahmavittamaH |
upAdhinAzAdbrahmaiva san brahmApyeti nirdvayam || 554||
zailUSo veSasadbhAvAbhAvayozca yathA pumAn |
tathaiva brahmavicchreSThaH sadA brahmaiva nAparaH || 555||
yatra kvApi vizIrNaM satparNamiva tarorvapuH patatAt | (pAThabhedaH - vizIrNaM parNamiva)
brahmIbhUtasya yateH prAgeva taccidagninA dagdham || 556||
sadAtmani brahmaNi tiSThato muneH
pUrNA'dvayAnandamayAtmanA sadA |
na dezakAlAdyucitapratIkSA
tvaGmAMsaviTpiNDavisarjanAya || 557||
dehasya mokSo no mokSo na daNDasya kamaNDaloH |
avidyAhRdayagranthimokSo mokSo yatastataH || 558||
kulyAyAmatha nadyAM vA zivakSetre'pi catvare |
parNaM patati cettena taroH kiM nu zubhAzubham || 559||
patrasya puSpasya phalasya nAzavad-
dehendriyaprANadhiyAM vinAzaH |
naivAtmanaH svasya sadAtmakasyA-
nandAkRtervRkSavadasti caiSaH || 560|| (pAThabhedaH - vadAsta eSaH)
prajJAnaghana ityAtmalakSaNaM satyasUcakam |
anUdyaupAdhikasyaiva kathayanti vinAzanam || 561||
avinAzI vA are'yamAtmeti zrutirAtmanaH |
prabravItyavinAzitvaM vinazyatsu vikAriSu || 562||
pASANavRkSatRNadhAnyakaDaGkarAdyA (pAThabhedaH - kaTAmbarAdyA)
dagdhA bhavanti hi mRdeva yathA tathaiva |
dehendriyAsumana Adi samastadRzyaM
jJAnAgnidagdhamupayAti parAtmabhAvam || 563||
vilakSaNaM yathA dhvAntaM lIyate bhAnutejasi |
tathaiva sakalaM dRzyaM brahmaNi pravilIyate || 564||
ghaTe naSTe yathA vyoma vyomaiva bhavati sphuTam |
tathaivopAdhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||
kSIraM kSIre yathA kSiptaM tailaM taile jalaM jale |
saMyuktamekatAM yAti tathA''tmanyAtmavinmuniH || 566||
evaM videhakaivalyaM sanmAtratvamakhaNDitam |
brahmabhAvaM prapadyaiSa yatirnAvartate punaH || 567||
sadAtmaikatvavijJAnadagdhAvidyAdivarSmaNaH |
amuSya brahmabhUtatvAd brahmaNaH kuta udbhavaH || 568||
mAyAklRptau bandhamokSau na staH svAtmani vastutaH |
yathA rajjau niSkriyAyAM sarpAbhAsavinirgamau || 569||
AvRteH sadasattvAbhyAM vaktavye bandhamokSaNe |
nAvRtirbrahmaNaH kAcidanyAbhAvAdanAvRtam |
yadyastyadvaitahAniH syAd dvaitaM no sahate zrutiH || 570||
bandhaJca mokSaJca mRSaiva mUDhA
buddherguNaM vastuni kalpayanti |
dRgAvRtiM meghakRtAM yathA ravau
yato'dvayA'saGgacidetadakSaram || 571|| (pAThabhedaH - cidekamakSaram)
astIti pratyayo yazca yazca nAstIti vastuni |
buddhereva guNAvetau na tu nityasya vastunaH || 572||
atastau mAyayA klRptau bandhamokSau na cAtmani |
niSkale niSkriye zAnte niravadye niraJjane |
advitIye pare tattve vyomavatkalpanA kutaH || 573||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sAdhakaH |
na mumukSurna vai mukta ityeSA paramArthatA || 574||
sakalanigamacUDAsvAntasiddhAntarUpaM
paramidamatiguhyaM darzitaM te mayAdya |
apagatakalidoSaM kAmanirmuktabuddhiM (pAThabhedaH - buddhiH)
svasutavadasakRttvAM bhAvayitvA mumukSum || 575||
iti zrutvA gurorvAkyaM prazrayeNa kRtAnatiH |
sa tena samanujJAto yayau nirmuktabandhanaH || 576||
gurureva sadAnandasindhau nirmagnamAnasaH | (pAThabhedaH - gurureSa)
pAvayanvasudhAM sarvAM vicacAra nirantaraH || 577||
ityAcAryasya ziSyasya saMvAdenAtmalakSaNam |
nirUpitaM mumukSUNAM sukhabodhopapattaye || 578||
hitamidamupadezamAdriyantAM
vihitanirastasamastacittadoSAH |
bhavasukhaviratAH prazAntacittAH (pAThabhedaH - sukhavimukhAH)
zrutirasikA yatayo mumukSavo ye || 579||
saMsArAdhvani tApabhAnukiraNaprodbhUtadAhavyathA-
khinnAnAM jalakAGkSayA marubhuvi bhrAntyA paribhrAmyatAm |
atyAsannasudhAmbudhiM sukhakaraM brahmAdvayaM darzaya-
tyeSA zaGkarabhAratI vijayate nirvANasandAyinI || 580||
|| iti zaGkarAcAryaviracitaM vivekacUDAmaNiH ||
|| OM tatsat ||
About This Stotram
Viveka Chudamani
Sanskrit Title: विवेक चूडामणि
IAST Transliteration:
Overview
Viveka Chudamani holds immense spiritual and philosophical significance within the Advaita Vedanta tradition. It is renowned for its clear and systematic exposition of the core tenets of non-dualism. The text meticulously differentiates between the real (Atman/Brahman) and the unreal (the empirical world of names and forms, Maya). It emphasizes the importance of Jnana Yoga (the path of knowledge) and the role of a qualified Guru in dispelling ignorance. The verses guide the seeker through stages of spiritual practice, from initial detachment to the ultimate realization of oneness with Brahman. Its title, 'The Crest Jewel of Discrimination,' aptly describes its purpose: to crown the seeker's discriminative wisdom with the ultimate truth.
Details
| Attribute | Information |
|---|---|
| Deity | Brahman (the ultimate reality) |
| Author | Adi Shankaracharya |
| Type | Prakarana Grantha (a treatise or manual) |
| Category | Advaita Vedanta Philosophy |
| Number of Verses | 577 |
| Origin | Viveka Chudamani is not a stotram in the traditional sense of a hymn praising a specific deity. Instead, it is a philosophical treatise in the form of verses, attributed to Adi Shankaracharya. It is considered a foundational text of Advaita Vedanta philosophy. The work expounds the nature of reality, the self (Atman), and the ultimate truth (Brahman), guiding the aspirant towards liberation (Moksha) through discriminative knowledge (Viveka). It is believed to have been composed during the period when Adi Shankaracharya was establishing and propagating the Advaita Vedanta tradition. The text is presented as a dialogue between a Guru and a disciple, where the Guru imparts the highest knowledge. |
Benefits of Recitation
- Attainment of discriminative knowledge (Viveka)
- Understanding the true nature of the Self (Atman)
- Realization of Brahman
- Liberation from the cycle of birth and death (Moksha)
- Overcoming ignorance and illusion (Maya)
Best Time to Recite
This text is best studied and contemplated rather than recited ritually. It is ideal for dedicated study during quiet hours, preferably in the morning or evening, when the mind is calm and receptive to philosophical inquiry.
Historical Context
Viveka Chudamani is widely attributed to the 8th-century CE philosopher Adi Shankaracharya, the principal exponent of Advaita Vedanta. He is credited with consolidating and systematizing the Advaita philosophy, establishing monastic orders (Mathas) across India, and authoring numerous influential commentaries and original works. Viveka Chudamani is considered one of his major original treatises, composed to provide a comprehensive guide to spiritual liberation for sincere aspirants. Its composition is placed within the period of his extensive travels and teachings aimed at reviving and spreading Vedic wisdom.
Alternate Names
- The Crest Jewel of Discrimination
Last Updated: 2025-12-01