Viveka Chudamani
Viveka Chudamani
viveka cUDAmaNi
zloka 1
sarvavedAntasiddhAntagocaraM tamagocaram |
govindaM paramAnandaM sadguruM praNato'smyaham || 1||
jantUnAM narajanma durlabhamataH puMstvaM tato vipratA
tasmAdvaidikadharmamArgaparatA vidvattvamasmAtparam |
AtmAnAtmavivecanaM svanubhavo brahmAtmanA saMsthitiH
muktirno zatajanmakoTisukRtaiH puNyairvinA labhyate || 2|| (pAThabhedaH - zatakoTijanmasu kRtaiH)
durlabhaM trayamevaitaddevAnugrahahetukam |
manuSyatvaM mumukSutvaM mahApuruSasaMzrayaH || 3||
labdhvA kathaJcinnarajanma durlabhaM (pAThabhedaH - kathaJcin)
tatrApi puMstvaM zrutipAradarzanam |
yastvAtmamuktau na yateta mUDhadhIH
sa hyAtmahA svaM vinihantyasadgrahAt || 4|| (pAThabhedaH - AtmahA svaM)
itaH ko nvasti mUDhAtmA yastu svArthe pramAdyati |
durlabhaM mAnuSaM dehaM prApya tatrApi pauruSam || 5||
vadantu zAstrANi yajantu devAn (pAThabhedaH - paThantu)
kurvantu karmANi bhajantu devatAH |
Atmaikyabodhena vinApi mukti- (pAThabhedaH - vinA vimuktiH na)
rna sidhyati brahmazatAntare'pi || 6||
amRtattvasya nAzAsti vittenetyeva hi zrutiH |
bravIti karmaNo mukterahetutvaM sphuTaM yataH || 7||
ato vimuktyai prayateta vidvAn
sannyastabAhyArthasukhaspRhaH san |
santaM mahAntaM samupetya dezikaM
tenopadiSTArthasamAhitAtmA || 8||
uddharedAtmanA''tmAnaM magnaM saMsAravAridhau |
yogArUDhatvamAsAdya samyagdarzananiSThayA || 9||
sannyasya sarvakarmANi bhavabandhavimuktaye |
yatyatAM paNDitairdhIrairAtmAbhyAsa upasthitaiH || 10||
cittasya zuddhaye karma na tu vastUpalabdhaye |
vastusiddhirvicAreNa na kiJcitkarmakoTibhiH || 11||
samyagvicArataH siddhA rajjutattvAvadhAraNA |
bhrAntoditamahAsarpabhayaduHkhavinAzinI || 12|| (pAThabhedaH - bhrAntyo)
arthasya nizcayo dRSTo vicAreNa hitoktitaH |
na snAnena na dAnena prANAyAmazatena vA || 13||
adhikAriNamAzAste phalasiddhirvizeSataH |
upAyA dezakAlAdyAH santyasminsahakAriNaH || 14|| (pAThabhedaH - santyasyAM)
ato vicAraH kartavyo jijJAsorAtmavastunaH ||
samAsAdya dayAsindhuM guruM brahmaviduttamam || 15||
medhAvI puruSo vidvAnUhApohavicakSaNaH |
adhikAryAtmavidyAyAmuktalakSaNalakSitaH || 16||
vivekino viraktasya zamAdiguNazAlinaH |
mumukSoreva hi brahmajijJAsAyogyatA matA || 17||
sAdhanAnyatra catvAri kathitAni manISibhiH |
yeSu satsveva sanniSThA yadabhAve na sidhyati || 18||
Adau nityAnityavastuvivekaH parigaNyate |
ihAmutraphalabhogavirAgastadanantaram |
zamAdiSaTkasampattirmumukSutvamiti sphuTam || 19||
brahma satyaM jaganmithyetyevaMrUpo vinizcayaH |
so'yaM nityAnityavastuvivekaH samudAhRtaH || 20||
tadvairAgyaM jihAsA yA darzanazravaNAdibhiH | (pAThabhedaH - jugupsA yA)
dehAdibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pAThabhedaH - bhogyavastuni)
virajya viSayavrAtAddoSadRSTyA muhurmuhuH |
svalakSye niyatAvasthA manasaH zama ucyate || 22||
viSayebhyaH parAvartya sthApanaM svasvagolake |
ubhayeSAmindriyANAM sa damaH parikIrtitaH |
bAhyAnAlambanaM vRttereSoparatiruttamA || 23||
sahanaM sarvaduHkhAnAmapratIkArapUrvakam |
cintAvilAparahitaM sA titikSA nigadyate || 24||
zAstrasya guruvAkyasya satyabuddhyavadhAraNam | (pAThabhedaH - satyabuddhyAvadhAraNA)
sA zraddhA kathitA sadbhiryayA vastUpalabhyate || 25||
sarvadA sthApanaM buddheH zuddhe brahmaNi sarvadA | (pAThabhedaH - samyagAsthApanaM)
tatsamAdhAnamityuktaM na tu cittasya lAlanam || 26||
ahaGkArAdidehAntAn bandhAnajJAnakalpitAn |
svasvarUpAvabodhena moktumicchA mumukSutA || 27||
mandamadhyamarUpApi vairAgyeNa zamAdinA |
prasAdena guroH seyaM pravRddhA sUyate phalam || 28||
vairAgyaM ca mumukSutvaM tIvraM yasya tu vidyate |
tasminnevArthavantaH syuH phalavantaH zamAdayaH || 29||
etayormandatA yatra viraktatvamumukSayoH |
marau salilavattatra zamAderbhAnamAtratA || 30||
mokSakAraNasAmagryAM bhaktireva garIyasI |
svasvarUpAnusandhAnaM bhaktirityabhidhIyate || 31||
svAtmatattvAnusandhAnaM bhaktirityapare jaguH |
uktasAdhanasampannastattvajijJAsurAtmanaH |
upasIdedguruM prAjJaM yasmAdbandhavimokSaNam || 32||
zrotriyo'vRjino'kAmahato yo brahmavittamaH |
brahmaNyuparataH zAnto nirindhana ivAnalaH |
ahetukadayAsindhurbandhurAnamatAM satAm || 33||
tamArAdhya guruM bhaktyA prahvaprazrayasevanaiH | (pAThabhedaH - prahvaH)
prasannaM tamanuprApya pRcchejjJAtavyamAtmanaH || 34||
svAminnamaste natalokabandho
kAruNyasindho patitaM bhavAbdhau |
mAmuddharAtmIyakaTAkSadRSTyA
RjvyAtikAruNyasudhAbhivRSTyA || 35||
durvArasaMsAradavAgnitaptaM
dodhUyamAnaM duradRSTavAtaiH |
bhItaM prapannaM paripAhi mRtyoH
zaraNyamanyadyadahaM na jAne || 36|| (pAThabhedaH - anyaM)
zAntA mahAnto nivasanti santo
vasantavallokahitaM carantaH |
tIrNAH svayaM bhImabhavArNavaM janA-
nahetunAnyAnapi tArayantaH || 37||
ayaM svabhAvaH svata eva yatpara-
zramApanodapravaNaM mahAtmanAm |
sudhAMzureSa svayamarkakarkaza-
prabhAbhitaptAmavati kSitiM kila || 38||
brahmAnandarasAnubhUtikalitaiH pUtaiH suzItairyutai- (pAThabhedaH - suzItaiH sitaiH)
ryuSmadvAkkalazojjhitaiH zrutisukhairvAkyAmRtaiH secaya |
santaptaM bhavatApadAvadahanajvAlAbhirenaM prabho
dhanyAste bhavadIkSaNakSaNagateH pAtrIkRtAH svIkRtAH || 39||
kathaM tareyaM bhavasindhumetaM
kA vA gatirme katamo'styupAyaH |
jAne na kiJcitkRpayA'va mAM prabho
saMsAraduHkhakSatimAtanuSva || 40||
tathA vadantaM zaraNAgataM svaM
saMsAradAvAnalatApataptam |
nirIkSya kAruNyarasArdradRSTyA
dadyAdabhItiM sahasA mahAtmA || 41||
vidvAn sa tasmA upasattimIyuSe
mumukSave sAdhu yathoktakAriNe |
prazAntacittAya zamAnvitAya
tattvopadezaM kRpayaiva kuryAt || 42||
mA bhaiSTa vidvaMstava nAstyapAyaH
saMsArasindhostaraNe'styupAyaH |
yenaiva yAtA yatayo'sya pAraM
tameva mArgaM tava nirdizAmi || 43||
astyupAyo mahAnkazcitsaMsArabhayanAzanaH |
tena tIrtvA bhavAmbhodhiM paramAnandamApsyasi || 44||
vedAntArthavicAreNa jAyate jJAnamuttamam |
tenAtyantikasaMsAraduHkhanAzo bhavatyanu || 45||
zraddhAbhaktidhyAnayogAnmumukSoH
mukterhetUnvakti sAkSAcchrutergIH |
yo vA eteSveva tiSThatyamuSya
mokSo'vidyAkalpitAddehabandhAt || 46||
ajJAnayogAtparamAtmanastava
hyanAtmabandhastata eva saMsRtiH |
tayorvivekoditabodhavahniH
ajJAnakAryaM pradahetsamUlam || 47||
ziSya uvAca |
kRpayA zrUyatAM svAminprazno'yaM kriyate mayA |
yaduttaramahaM zrutvA kRtArthaH syAM bhavanmukhAt || 48||
ko nAma bandhaH kathameSa AgataH
kathaM pratiSThAsya kathaM vimokSaH |
ko'sAvanAtmA paramaH ka AtmA
tayorvivekaH kathametaducyatAm || 49||
zrIguruvAca |
dhanyo'si kRtakRtyo'si pAvitaM te kulaM tvayA | (pAThabhedaH - pAvitaM)
yadavidyAbandhamuktyA brahmIbhavitumicchasi || 50||
RNamocanakartAraH pituH santi sutAdayaH |
bandhamocanakartA tu svasmAdanyo na kazcana || 51||
mastakanyastabhArAderduHkhamanyairnivAryate |
kSudhAdikRtaduHkhaM tu vinA svena na kenacit || 52||
pathyamauSadhasevA ca kriyate yena rogiNA |
ArogyasiddhirdRSTA'sya nAnyAnuSThitakarmaNA || 53||
vastusvarUpaM sphuTabodhacakSuSA
svenaiva vedyaM na tu paNDitena |
candrasvarUpaM nijacakSuSaiva
jJAtavyamanyairavagamyate kim || 54||
avidyAkAmakarmAdipAzabandhaM vimocitum |
kaH zaknuyAdvinA''tmAnaM kalpakoTizatairapi || 55||
na yogena na sAGkhyena karmaNA no na vidyayA |
brahmAtmaikatvabodhena mokSaH sidhyati nAnyathA || 56||
vINAyA rUpasaundaryaM tantrIvAdanasauSThavam |
prajAraJjanamAtraM tanna sAmrAjyAya kalpate || 57||
vAgvaikharI zabdajharI zAstravyAkhyAnakauzalam |
vaiduSyaM viduSAM tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||
avijJAte pare tattve zAstrAdhItistu niSphalA |
vijJAte'pi pare tattve zAstrAdhItistu niSphalA || 59||
zabdajAlaM mahAraNyaM cittabhramaNakAraNam |
ataH prayatnAjjJAtavyaM tattvajJaistattvamAtmanaH || 60|| tattvajJAttattva
ajJAnasarpadaSTasya brahmajJAnauSadhaM vinA |
kimu vedaizca zAstraizca kimu mantraiH kimauSadhaiH || 61||
na gacchati vinA pAnaM vyAdhirauSadhazabdataH |
vinA'parokSAnubhavaM brahmazabdairna mucyate || 62||
akRtvA dRzyavilayamajJAtvA tattvamAtmanaH |
brahmazabdaiH kuto muktiruktimAtraphalairnRNAm || 63|| (pAThabhedaH - bAhyazabdaiH)
akRtvA zatrusaMhAramagatvAkhilabhUzriyam |
rAjAhamiti zabdAnno rAjA bhavitumarhati || 64||
AptoktiM khananaM tathoparizilAdyutkarSaNaM svIkRtiM (pAThabhedaH - parizilApAkarSaNaM)
nikSepaH samapekSate na hi bahiHzabdaistu nirgacchati |
tadvadbrahmavidopadezamananadhyAnAdibhirlabhyate
mAyAkAryatirohitaM svamamalaM tattvaM na duryuktibhiH || 65||
tasmAtsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |
svaireva yatnaH kartavyo rogAdAviva paNDitaiH || 66|| (pAThabhedaH - rogAderiva)
yastvayAdya kRtaH prazno varIyAJchAstravinmataH | (pAThabhedaH - sammataH)
sUtraprAyo nigUDhArtho jJAtavyazca mumukSubhiH || 67||
zaRNuSvAvahito vidvanyanmayA samudIryate |
tadetacchravaNAtsadyo bhavabandhAdvimokSyase || 68||
mokSasya hetuH prathamo nigadyate
vairAgyamatyantamanityavastuSu |
tataH zamazcApi damastitikSA
nyAsaH prasaktAkhilakarmaNAM bhRzam || 69||
tataH zrutistanmananaM satattva-
dhyAnaM ciraM nityanirantaraM muneH |
tato'vikalpaM parametya vidvAn
ihaiva nirvANasukhaM samRcchati || 70||
yadboddhavyaM tavedAnImAtmAnAtmavivecanam |
taducyate mayA samyak zrutvAtmanyavadhAraya || 71||
majjAsthimedaHpalaraktacarma-
tvagAhvayairdhAtubhirebhiranvitam |
pAdoruvakSobhujapRSThamastakaiH
aGgairupAGgairupayuktametat || 72||
ahammameti prathitaM zarIraM
mohAspadaM sthUlamitIryate budhaiH |
nabhonabhasvaddahanAmbubhUmayaH
sUkSmANi bhUtAni bhavanti tAni || 73||
parasparAMzairmilitAni bhUtvA
sthUlAni ca sthUlazarIrahetavaH |
mAtrAstadIyA viSayA bhavanti
zabdAdayaH paJca sukhAya bhoktuH || 74||
ya eSu mUDhA viSayeSu baddhA
rAgorupAzena sudurdamena |
AyAnti niryAntyadha UrdhvamuccaiH
svakarmadUtena javena nItAH || 75||
zabdAdibhiH paJcabhireva paJca
paJcatvamApuH svaguNena baddhAH |
kuraGgamAtaGgapataGgamIna-
bhRGgA naraH paJcabhiraJcitaH kim || 76||
doSeNa tIvro viSayaH kRSNasarpaviSAdapi |
viSaM nihanti bhoktAraM draSTAraM cakSuSApyayam || 77||
viSayAzAmahApAzAdyo vimuktaH sudustyajAt |
sa eva kalpate muktyai nAnyaH SaTzAstravedyapi || 78||
ApAtavairAgyavato mumukSUn
bhavAbdhipAraM pratiyAtumudyatAn |
AzAgraho majjayate'ntarAle
nigRhya kaNThe vinivartya vegAt || 79||
viSayAkhyagraho yena suviraktyasinA hataH |
sa gacchati bhavAmbhodheH pAraM pratyUhavarjitaH || 80||
viSamaviSayamArgairgacchato'nacchabuddheH (pAThabhedaH - viSayamArge gacchato)
pratipadamabhiyAto mRtyurapyeSa viddhi | (pAThabhedaH - pratipadamabhighAto mRtyurapyeSa siddhaH)
hitasujanagurUktyA gacchataH svasya yuktyA
prabhavati phalasiddhiH satyamityeva viddhi || 81||
mokSasya kAGkSA yadi vai tavAsti
tyajAtidUrAdviSayAnviSaM yathA |
pIyUSavattoSadayAkSamArjava-
prazAntidAntIrbhaja nityamAdarAt || 82||
anukSaNaM yatparihRtya kRtyaM
anAdyavidyAkRtabandhamokSaNam |
dehaH parArtho'yamamuSya poSaNe
yaH sajjate sa svamanena hanti || 83||
zarIrapoSaNArthI san ya AtmAnaM didRkSati | (pAThabhedaH - didRkSate)
grAhaM dArudhiyA dhRtvA nadIM tartuM sa gacchati || 84|| (pAThabhedaH - sa icchati)
moha eva mahAmRtyurmumukSorvapurAdiSu |
moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||
mohaM jahi mahAmRtyuM dehadArasutAdiSu |
yaM jitvA munayo yAnti tadviSNoH paramaM padam || 86||
tvaGmAMsarudhirasnAyumedomajjAsthisaGkulam |
pUrNaM mUtrapurISAbhyAM sthUlaM nindyamidaM vapuH || 87||
paJcIkRtebhyo bhUtebhyaH sthUlebhyaH pUrvakarmaNA |
samutpannamidaM sthUlaM bhogAyatanamAtmanaH |
avasthA jAgarastasya sthUlArthAnubhavo yataH || 88||
bAhyendriyaiH sthUlapadArthasevAM
srakcandanastryAdivicitrarUpAm |
karoti jIvaH svayametadAtmanA
tasmAtprazastirvapuSo'sya jAgare || 89||
sarvo'pi bAhyasaMsAraH puruSasya yadAzrayaH |
viddhi dehamidaM sthUlaM gRhavadgRhamedhinaH || 90||
sthUlasya sambhavajarAmaraNAni dharmAH
sthaulyAdayo bahuvidhAH zizutAdyavasthAH |
varNAzramAdiniyamA bahudhA''mayAH syuH
pUjAvamAnabahumAnamukhA vizeSAH || 91||
buddhIndriyANi zravaNaM tvagakSi
ghrANaM ca jihvA viSayAvabodhanAt |
vAkpANipAdA gudamapyupasthaH (pAThabhedaH - upasthaM)
karmendriyANi pravaNena karmasu || 92|| (pAThabhedaH - pravaNAni)
nigadyate'ntaHkaraNaM manodhIH
ahaGkRtizcittamiti svavRttibhiH |
manastu saGkalpavikalpanAdibhiH
buddhiH padArthAdhyavasAyadharmataH || 93||
atrAbhimAnAdahamityahaGkRtiH |
svArthAnusandhAnaguNena cittam || 94||
prANApAnavyAnodAnasamAnA bhavatyasau prANaH |
svayameva vRttibhedAdvikRtibhedAtsuvarNasalilAdivat || 95|| (pAThabhedaH - vikRterbhedAtsuvarNasalilamiva)
vAgAdi paJca zravaNAdi paJca
prANAdi paJcAbhramukhAni paJca |
buddhyAdyavidyApi ca kAmakarmaNI
puryaSTakaM sUkSmazarIramAhuH || 96||
idaM zarIraM zaRNu sUkSmasaJjJitaM
liGgaM tvapaJcIkRtabhUtasambhavam |
savAsanaM karmaphalAnubhAvakaM
svAjJAnato'nAdirupAdhirAtmanaH || 97||
svapno bhavatyasya vibhaktyavasthA
svamAtrazeSeNa vibhAti yatra |
svapne tu buddhiH svayameva jAgrat
kAlInanAnAvidhavAsanAbhiH || 98||
kartrAdibhAvaM pratipadya rAjate
yatra svayaM bhAti hyayaM parAtmA | (pAThabhedaH - svayaJjyotirayaM)
dhImAtrakopAdhirazeSasAkSI
na lipyate tatkRtakarmalezaiH | karmalepaiH
yasmAdasaGgastata eva karmabhiH
na lipyate kiJcidupAdhinA kRtaiH || 99||
sarvavyApRtikaraNaM liGgamidaM syAccidAtmanaH puMsaH |
vAsyAdikamiva takSNastenaivAtmA bhavatyasaGgo'yam || 100||
andhatvamandatvapaTutvadharmAH
sauguNyavaiguNyavazAddhi cakSuSaH |
bAdhiryamUkatvamukhAstathaiva
zrotrAdidharmA na tu vetturAtmanaH || 101||
ucchvAsaniHzvAsavijRmbhaNakSu-
tprasyandanAdyutkramaNAdikAH kriyAH | (pAThabhedaH - praspandanAdy)
prANAdikarmANi vadanti tajJAH (pAThabhedaH - tajjJAH)
prANasya dharmAvazanApipAse || 102||
antaHkaraNameteSu cakSurAdiSu varSmaNi |
ahamityabhimAnena tiSThatyAbhAsatejasA || 103||
ahaGkAraH sa vijJeyaH kartA bhoktAbhimAnyayam |
sattvAdiguNayogena cAvasthAtrayamaznute || 104|| (pAThabhedaH - yogenAvasthAtritayamznute)
viSayANAmAnukUlye sukhI duHkhI viparyaye |
sukhaM duHkhaM ca taddharmaH sadAnandasya nAtmanaH || 105||
AtmArthatvena hi preyAnviSayo na svataH priyaH |
svata eva hi sarveSAmAtmA priyatamo yataH |
tata AtmA sadAnando nAsya duHkhaM kadAcana || 106||
yatsuSuptau nirviSaya AtmAnando'nubhUyate |
zrutiH pratyakSamaitihyamanumAnaM ca jAgrati || 107||
avyaktanAmnI paramezazaktiH
anAdyavidyA triguNAtmikA parA |
kAryAnumeyA sudhiyaiva mAyA
yayA jagatsarvamidaM prasUyate || 108||
sannApyasannApyubhayAtmikA no
bhinnApyabhinnApyubhayAtmikA no |
sAGgApyanaGgA hyubhayAtmikA no (pAThabhedaH - anaGgApyubhayAtmikA)
mahAdbhutA'nirvacanIyarUpA || 109||
zuddhAdvayabrahmavibodhanAzyA
sarpabhramo rajjuvivekato yathA |
rajastamaHsattvamiti prasiddhA
guNAstadIyAH prathitaiH svakAryaiH || 110||
vikSepazaktI rajasaH kriyAtmikA
yataH pravRttiH prasRtA purANI |
rAgAdayo'syAH prabhavanti nityaM
duHkhAdayo ye manaso vikArAH || 111||
kAmaH krodho lobhadambhAdyasUyA (pAThabhedaH - lobhadambhAbhyasUyA)
ahaGkArerSyAmatsarAdyAstu ghorAH |
dharmA ete rAjasAH pumpravRtti-
ryasmAdeSA tadrajo bandhahetuH || 112|| (pAThabhedaH - yasmAdetattadrajo)
eSA''vRtirnAma tamoguNasya
zaktirmayA vastvavabhAsate'nyathA | zaktiryayA
saiSA nidAnaM puruSasya saMsRteH
vikSepazakteH pravaNasya hetuH || 113|| (pAThabhedaH - prasarasya)
prajJAvAnapi paNDito'pi caturo'pyatyantasUkSmAtmadRg- (pAThabhedaH - sUkSmArthadRg)
vyAlIDhastamasA na vetti bahudhA sambodhito'pi sphuTam |
bhrAntyAropitameva sAdhu kalayatyAlambate tadguNAn
hantAsau prabalA durantatamasaH zaktirmahatyAvRtiH || 114||
abhAvanA vA viparItabhAvanA'- (pAThabhedaH - viparItabhAvanA)
sambhAvanA vipratipattirasyAH |
saMsargayuktaM na vimuJcati dhruvaM
vikSepazaktiH kSapayatyajasram || 115||
ajJAnamAlasyajaDatvanidrA-
pramAdamUDhatvamukhAstamoguNAH |
etaiH prayukto na hi vetti kiJcit
nidrAluvatstambhavadeva tiSThati || 116||
sattvaM vizuddhaM jalavattathApi
tAbhyAM militvA saraNAya kalpate |
yatrAtmabimbaH pratibimbitaH san
prakAzayatyarka ivAkhilaM jaDam || 117||
mizrasya sattvasya bhavanti dharmAH
tvamAnitAdyA niyamA yamAdyAH |
zraddhA ca bhaktizca mumukSutA ca
daivI ca sampattirasannivRttiH || 118||
vizuddhasattvasya guNAH prasAdaH
svAtmAnubhUtiH paramA prazAntiH |
tRptiH praharSaH paramAtmaniSThA
yayA sadAnandarasaM samRcchati || 119||
avyaktametattriguNairniruktaM
tatkAraNaM nAma zarIramAtmanaH |
suSuptiretasya vibhaktyavasthA
pralInasarvendriyabuddhivRttiH || 120||
sarvaprakArapramitiprazAntiH
bIjAtmanAvasthitireva buddheH |
suSuptiretasya kila pratItiH (pAThabhedaH - suSuptiratrAsya)
kiJcinna vedmIti jagatprasiddheH || 121||
dehendriyaprANamano'hamAdayaH
sarve vikArA viSayAH sukhAdayaH |
vyomAdibhUtAnyakhilaM ca vizvaM
avyaktaparyantamidaM hyanAtmA || 122||
mAyA mAyAkAryaM sarvaM mahadAdidehaparyantam |
asadidamanAtmatattvaM viddhi tvaM marumarIcikAkalpam || 123||
atha te sampravakSyAmi svarUpaM paramAtmanaH |
yadvijJAya naro bandhAnmuktaH kaivalyamaznute || 124||
asti kazcitsvayaM nityamahampratyayalambanaH |
avasthAtrayasAkSI sanpaJcakozavilakSaNaH || 125||
yo vijAnAti sakalaM jAgratsvapnasuSuptiSu |
buddhitadvRttisadbhAvamabhAvamahamityayam || 126||
yaH pazyati svayaM sarvaM yaM na pazyati kazcana | (pAThabhedaH - kiJcana)
yazcetayati buddhyAdi na tadyaM cetayatyayam || 127||
yena vizvamidaM vyAptaM yaM na vyApnoti kiJcana |
AbhArUpamidaM sarvaM yaM bhAntamanubhAtyayam || 128||
yasya sannidhimAtreNa dehendriyamanodhiyaH |
viSayeSu svakIyeSu vartante preritA iva || 129||
ahaGkArAdidehAntA viSayAzca sukhAdayaH |
vedyante ghaTavadyena nityabodhasvarUpiNA || 130||
eSo'ntarAtmA puruSaH purANo
nirantarAkhaNDasukhAnubhUtiH |
sadaikarUpaH pratibodhamAtro
yeneSitA vAgasavazcaranti || 131||
atraiva sattvAtmani dhIguhAyAM
avyAkRtAkAza uzatprakAzaH | (pAThabhedaH - uruprakAzaH)
AkAza uccai ravivatprakAzate
svatejasA vizvamidaM prakAzayan || 132||
jJAtA mano'haGkRtivikriyANAM
dehendriyaprANakRtakriyANAm |
ayo'gnivattAnanuvartamAno
na ceSTate no vikaroti kiJcana || 133||
na jAyate no mriyate na vardhate
na kSIyate no vikaroti nityaH |
vilIyamAne'pi vapuSyamuSmi-
nna lIyate kumbha ivAmbaraM svayam || 134||
prakRtivikRtibhinnaH zuddhabodhasvabhAvaH
sadasadidamazeSaM bhAsayannirvizeSaH |
vilasati paramAtmA jAgradAdiSvavasthA-
svahamahamiti sAkSAtsAkSirUpeNa buddheH || 135||
niyamitamanasAmuM tvaM svamAtmAnamAtma-
nyayamahamiti sAkSAdviddhi buddhiprasAdAt |
janimaraNataraGgApArasaMsArasindhuM
pratara bhava kRtArtho brahmarUpeNa saMsthaH || 136||
atrAnAtmanyahamiti matirbandha eSo'sya puMsaH
prApto'jJAnAjjananamaraNaklezasampAtahetuH |
yenaivAyaM vapuridamasatsatyamityAtmabuddhyA
puSyatyukSatyavati viSayaistantubhiH kozakRdvat || 137||
atasmiMstadbuddhiH prabhavati vimUDhasya tamasA
vivekAbhAvAdvai sphurati bhujage rajjudhiSaNA |
tato'narthavrAto nipatati samAdAturadhikaH
tato yo'sadgrAhaH sa hi bhavati bandhaH zaRNu sakhe || 138||
akhaNDanityAdvayabodhazaktyA
sphurantamAtmAnamanantavaibhavam |
samAvRNotyAvRtizaktireSA
tamomayI rAhurivArkabimbam || 139||
tirobhUte svAtmanyamalataratejovati pumAn
anAtmAnaM mohAdahamiti zarIraM kalayati |
tataH kAmakrodhaprabhRtibhiramuM bandhanaguNaiH (pAThabhedaH - bandhakaguNaiH)
paraM vikSepAkhyA rajasa uruzaktirvyathayati || 140||
mahAmohagrAhagrasanagalitAtmAvagamano
dhiyo nAnAvasthAM svayamabhinayaMstadguNatayA | (pAThabhedaH - nAnAvasthAH)
apAre saMsAre viSayaviSapUre jalanidhau
nimajyonmajyAyaM bhramati kumatiH kutsitagatiH || 141||
bhAnuprabhAsaJjanitAbhrapaGktiH
bhAnuM tirodhAya vijRmbhate yathA |
AtmoditAhaGkRtirAtmatattvaM
tathA tirodhAya vijRmbhate svayam || 142||
kavalitadinanAthe durdine sAndrameghaiH
vyathayati himajhaJjhAvAyurugro yathaitAn |
aviratatamasA''tmanyAvRte mUDhabuddhiM
kSapayati bahuduHkhaistIvravikSepazaktiH || 143||
etAbhyAmeva zaktibhyAM bandhaH puMsaH samAgataH |
yAbhyAM vimohito dehaM matvA''tmAnaM bhramatyayam || 144||
bIjaM saMsRtibhUmijasya tu tamo dehAtmadhIraGkuro
rAgaH pallavamambu karma tu vapuH skandho'savaH zAkhikAH |
agrANIndriyasaMhatizca viSayAH puSpANi duHkhaM phalaM
nAnAkarmasamudbhavaM bahuvidhaM bhoktAtra jIvaH khagaH || 145||
ajJAnamUlo'yamanAtmabandho
naisargiko'nAdirananta IritaH |
janmApyayavyAdhijarAdiduHkha-
pravAhapAtaM janayatyamuSya || 146||
nAstrairna zastrairanilena vahninA
chettuM na zakyo na ca karmakoTibhiH |
vivekavijJAnamahAsinA vinA
dhAtuH prasAdena zitena maJjunA || 147||
zrutipramANaikamateH svadharma
niSThA tayaivAtmavizuddhirasya |
vizuddhabuddheH paramAtmavedanaM
tenaiva saMsArasamUlanAzaH || 148||
kozairannamayAdyaiH paJcabhirAtmA na saMvRto bhAti |
nijazaktisamutpannaiH zaivAlapaTalairivAmbu vApIstham || 149||
tacchaivAlApanaye samyak salilaM pratIyate zuddham |
tRSNAsantApaharaM sadyaH saukhyapradaM paraM puMsaH || 150||
paJcAnAmapi kozAnAmapavAde vibhAtyayaM zuddhaH |
nityAnandaikarasaH pratyagrUpaH paraH svayaJjyotiH || 151||
AtmAnAtmavivekaH kartavyo bandhamuktaye viduSA |
tenaivAnandI bhavati svaM vijJAya saccidAnandam || 152||
muJjAdiSIkAmiva dRzyavargAt
pratyaJcamAtmAnamasaGgamakriyam |
vivicya tatra pravilApya sarvaM
tadAtmanA tiSThati yaH sa muktaH || 153||
deho'yamannabhavano'nnamayastu koza- (pAThabhedaH - kozo)
zcAnnena jIvati vinazyati tadvihInaH | (pAThabhedaH - hyannena)
tvakcarmamAMsarudhirAsthipurISarAzi-
rnAyaM svayaM bhavitumarhati nityazuddhaH || 154||
pUrvaM janeradhimRterapi nAyamasti (pAThabhedaH - janerapimRteratha)
jAtakSaNaH kSaNaguNo'niyatasvabhAvaH |
naiko jaDazca ghaTavatparidRzyamAnaH
svAtmA kathaM bhavati bhAvavikAravettA || 155||
pANipAdAdimAndeho nAtmA vyaGge'pi jIvanAt |
tattacchakteranAzAcca na niyamyo niyAmakaH || 156||
dehataddharmatatkarmatadavasthAdisAkSiNaH |
sata eva svataHsiddhaM tadvailakSaNyamAtmanaH || 157||
zalyarAzirmAMsalipto malapUrNo'tikazmalaH |
kathaM bhavedayaM vettA svayametadvilakSaNaH || 158||
tvaGmAMsamedo'sthipurISarAzA-
vahammatiM mUDhajanaH karoti |
vilakSaNaM vetti vicArazIlo
nijasvarUpaM paramArthabhUtam || 159||
deho'hamityeva jaDasya buddhiH
dehe ca jIve viduSastvahandhIH |
vivekavijJAnavato mahAtmano
brahmAhamityeva matiH sadAtmani || 160||
atrAtmabuddhiM tyaja mUDhabuddhe
tvaGmAMsamedo'sthipurISarAzau |
sarvAtmani brahmaNi nirvikalpe
kuruSva zAntiM paramAM bhajasva || 161||
dehendriyAdAvasati bhramoditAM
vidvAnahantAM na jahAti yAvat |
tAvanna tasyAsti vimuktivArtA-
pyastveSa vedAntanayAntadarzI || 162||
chAyAzarIre pratibimbagAtre
yatsvapnadehe hRdi kalpitAGge |
yathAtmabuddhistava nAsti kAci-
jjIvaccharIre ca tathaiva mA'stu || 163||
dehAtmadhIreva nRNAmasaddhiyAM
janmAdiduHkhaprabhavasya bIjam |
yatastatastvaM jahi tAM prayatnAt
tyakte tu citte na punarbhavAzA || 164||
karmendriyaiH paJcabhiraJcito'yaM
prANo bhavetprANamayastu kozaH ||
yenAtmavAnannamayo'nupUrNaH
pravartate'sau sakalakriyAsu || 165||
naivAtmApi prANamayo vAyuvikAro (pAThabhedaH - naivAtmAyaM)
gantA''gantA vAyuvadantarbahireSaH |
yasmAtkiJcitkvApi na vettISTamaniSTaM
svaM vAnyaM vA kiJcana nityaM paratantraH || 166||
jJAnendriyANi ca manazca manomayaH syAt
kozo mamAhamiti vastuvikalpahetuH |
saJjJAdibhedakalanAkalito balIyAM-
statpUrvakozamabhipUrya vijRmbhate yaH || 167|| (pAThabhedaH - anupUrya)
paJcendriyaiH paJcabhireva hotRbhiH
pracIyamAno viSayAjyadhArayA |
jAjvalyamAno bahuvAsanendhanaiH
manomayAgnirdahati prapaJcam || 168|| (pAThabhedaH - manomayo'gnirdahati)
na hyastyavidyA manaso'tiriktA
mano hyavidyA bhavabandhahetuH |
tasminvinaSTe sakalaM vinaSTaM
vijRmbhite'sminsakalaM vijRmbhate || 169||
svapne'rthazUnye sRjati svazaktyA
bhoktrAdivizvaM mana eva sarvam |
tathaiva jAgratyapi no vizeSaH
tatsarvametanmanaso vijRmbhaNam || 170||
suSuptikAle manasi pralIne
naivAsti kiJcitsakalaprasiddheH |
ato manaHkalpita eva puMsaH
saMsAra etasya na vastuto'sti || 171||
vAyunA''nIyate meghaH punastenaiva nIyate | (pAThabhedaH - vAyunA nIyate meghaH punastenaiva lIyate)
manasA kalpyate bandho mokSastenaiva kalpyate || 172||
dehAdisarvaviSaye parikalpya rAgaM
badhnAti tena puruSaM pazuvadguNena |
vairasyamatra viSavat suvidhAya pazcAd
enaM vimocayati tanmana eva bandhAt || 173||
tasmAnmanaH kAraNamasya jantoH
bandhasya mokSasya ca vA vidhAne |
bandhasya heturmalinaM rajoguNaiH
mokSasya zuddhaM virajastamaskam || 174||
vivekavairAgyaguNAtirekA-
cchuddhatvamAsAdya mano vimuktyai |
bhavatyato buddhimato mumukSo-
stAbhyAM dRDhAbhyAM bhavitavyamagre || 175||
mano nAma mahAvyAghro viSayAraNyabhUmiSu |
caratyatra na gacchantu sAdhavo ye mumukSavaH || 176||
manaH prasUte viSayAnazeSAn
sthUlAtmanA sUkSmatayA ca bhoktuH |
zarIravarNAzramajAtibhedAn
guNakriyAhetuphalAni nityam || 177||
asaGgacidrUpamamuM vimohya
dehendriyaprANaguNairnibaddhya |
ahammameti bhramayatyajasraM
manaH svakRtyeSu phalopabhuktiSu || 178||
adhyAsadoSAtpuruSasya saMsRtiH (pAThabhedaH - adhyAsayogAt)
adhyAsabandhastvamunaiva kalpitaH |
rajastamodoSavato'vivekino
janmAdiduHkhasya nidAnametat || 179||
ataH prAhurmano'vidyAM paNDitAstattvadarzinaH |
yenaiva bhrAmyate vizvaM vAyunevAbhramaNDalam || 180||
tanmanaHzodhanaM kAryaM prayatnena mumukSuNA |
vizuddhe sati caitasminmuktiH karaphalAyate || 181||
mokSaikasaktyA viSayeSu rAgaM
nirmUlya sannyasya ca sarvakarma |
sacchraddhayA yaH zravaNAdiniSTho
rajaHsvabhAvaM sa dhunoti buddheH || 182||
manomayo nApi bhavetparAtmA
hyAdyantavattvAtpariNAmibhAvAt |
duHkhAtmakatvAdviSayatvahetoH
draSTA hi dRzyAtmatayA na dRSTaH || 183||
buddhirbuddhIndriyaiH sArdhaM savRttiH kartRlakSaNaH |
vijJAnamayakozaH syAtpuMsaH saMsArakAraNam || 184||
anuvrajaccitpratibimbazaktiH
vijJAnasaJjJaH prakRtervikAraH |
jJAnakriyAvAnahamityajasraM
dehendriyAdiSvabhimanyate bhRzam || 185||
anAdikAlo'yamahaMsvabhAvo
jIvaH samastavyavahAravoDhA |
karoti karmANyapi pUrvavAsanaH (pAThabhedaH - karmANyanu)
puNyAnyapuNyAni ca tatphalAni || 186||
bhuGkte vicitrAsvapi yoniSu vraja-
nnAyAti niryAtyadha UrdhvameSaH |
asyaiva vijJAnamayasya jAgrat-
svapnAdyavasthAH sukhaduHkhabhogaH || 187||
dehAdiniSThAzramadharmakarma-
guNAbhimAnaH satataM mameti |
vijJAnakozo'yamatiprakAzaH
prakRSTasAnnidhyavazAtparAtmanaH |
ato bhavatyeSa upAdhirasya
yadAtmadhIH saMsarati bhrameNa || 188||
yo'yaM vijJAnamayaH prANeSu hRdi sphuratyayaM jyotiH | (pAThabhedaH - sphuratsvayaJjyotiH)
kUTasthaH sannAtmA kartA bhoktA bhavatyupAdhisthaH || 189||
svayaM paricchedamupetya buddheH
tAdAtmyadoSeNa paraM mRSAtmanaH |
sarvAtmakaH sannapi vIkSate svayaM
svataH pRthaktvena mRdo ghaTAniva || 190||
upAdhisambandhavazAtparAtmA
hyupAdhidharmAnanubhAti tadguNaH | (pAThabhedaH - 'pyupAdhi)
ayovikArAnavikArivahnivat
sadaikarUpo'pi paraH svabhAvAt || 191||
ziSya uvAca |
bhrameNApyanyathA vA'stu jIvabhAvaH parAtmanaH |
tadupAdheranAditvAnnAnAdernAza iSyate || 192||
ato'sya jIvabhAvo'pi nityA bhavati saMsRtiH |
na nivarteta tanmokSaH kathaM me zrIguro vada || 193||
zrIgururuvAca |
samyakpRSTaM tvayA vidvansAvadhAnena tacchRNu |
prAmANikI na bhavati bhrAntyA mohitakalpanA || 194||
bhrAntiM vinA tvasaGgasya niSkriyasya nirAkRteH |
na ghaTetArthasambandho nabhaso nIlatAdivat || 195||
svasya draSTurnirguNasyAkriyasya
pratyagbodhAnandarUpasya buddheH |
bhrAntyA prApto jIvabhAvo na satyo
mohApAye nAstyavastusvabhAvAt || 196||
yAvadbhrAntistAvadevAsya sattA
mithyAjJAnojjRmbhitasya pramAdAt |
rajjvAM sarpo bhrAntikAlIna eva
bhrAnternAze naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pAThabhedaH - sarpo'sti)
anAditvamavidyAyAH kAryasyApi tatheSyate |
utpannAyAM tu vidyAyAmAvidyakamanAdyapi || 198||
prabodhe svapnavatsarvaM sahamUlaM vinazyati |
anAdyapIdaM no nityaM prAgabhAva iva sphuTam || 199||
anAderapi vidhvaMsaH prAgabhAvasya vIkSitaH |
yadbuddhyupAdhisambandhAtparikalpitamAtmani || 200||
jIvatvaM na tato'nyastu svarUpeNa vilakSaNaH | (pAThabhedaH - tato'nyattu)
sambandhastvAtmano buddhyA mithyAjJAnapuraHsaraH || 201|| (pAThabhedaH - sambandhaH svAtmano)
vinivRttirbhavettasya samyagjJAnena nAnyathA |
brahmAtmaikatvavijJAnaM samyagjJAnaM zrutermatam || 202||
tadAtmAnAtmanoH samyagvivekenaiva sidhyati |
tato vivekaH kartavyaH pratyagAtmasadAtmanoH || 203|| (pAThabhedaH - pratyagAtmAsadAtmanoH)
jalaM paGkavadatyantaM paGkApAye jalaM sphuTam | (pAThabhedaH - paGkavadaspaSTaM)
yathA bhAti tathAtmApi doSAbhAve sphuTaprabhaH || 204||
asannivRttau tu sadAtmanA sphuTaM
pratItiretasya bhavetpratIcaH |
tato nirAsaH karaNIya eva
sadAtmanaH sAdhvahamAdivastunaH || 205|| (pAThabhedaH - asadAtmanaH)
ato nAyaM parAtmA syAdvijJAnamayazabdabhAk |
vikAritvAjjaDatvAcca paricchinnatvahetutaH |
dRzyatvAdvyabhicAritvAnnAnityo nitya iSyate || 206||
AnandapratibimbacumbitatanurvRttistamojRmbhitA
syAdAnandamayaH priyAdiguNakaH sveSTArthalAbhodayaH |
puNyasyAnubhave vibhAti kRtinAmAnandarUpaH svayaM
sarvo nandati yatra sAdhu tanubhRnmAtraH prayatnaM vinA || 207|| (pAThabhedaH - bhUtvA nandati)
Anandamayakozasya suSuptau sphUrtirutkaTA |
svapnajAgarayorISadiSTasandarzanAdinA || 208||
naivAyamAnandamayaH parAtmA
sopAdhikatvAtprakRtervikArAt |
kAryatvahetoH sukRtakriyAyA
vikArasaGghAtasamAhitatvAt || 209||
paJcAnAmapi kozAnAM niSedhe yuktitaH zruteH | (pAThabhedaH - yuktitaH kRte)
tanniSedhAvadhi sAkSI bodharUpo'vaziSyate || 210|| (pAThabhedaH - tanniSedhAvadhiH)
yo'yamAtmA svayaJjyotiH paJcakozavilakSaNaH |
avasthAtrayasAkSI sannirvikAro niraJjanaH |
sadAnandaH sa vijJeyaH svAtmatvena vipazcitA || 211||
ziSya uvAca |
mithyAtvena niSiddheSu kozeSveteSu paJcasu |
sarvAbhAvaM vinA kiJcinna pazyAmyatra he guro |
vijJeyaM kimu vastvasti svAtmanA''tmavipazcitA || 212|| (pAThabhedaH - svAtmanAtra vipazcitA)
zrIgururuvAca |
satyamuktaM tvayA vidvannipuNo'si vicAraNe |
ahamAdivikArAste tadabhAvo'yamapyanu || 213|| (pAThabhedaH - 'yamapyatha)
sarve yenAnubhUyante yaH svayaM nAnubhUyate |
tamAtmAnaM veditAraM viddhi buddhyA susUkSmayA || 214||
tatsAkSikaM bhavettattadyadyadyenAnubhUyate |
kasyApyananubhUtArthe sAkSitvaM nopayujyate || 215|| (pAThabhedaH - nopapadyate)
asau svasAkSiko bhAvo yataH svenAnubhUyate |
ataH paraM svayaM sAkSAtpratyagAtmA na cetaraH || 216||
jAgratsvapnasuSuptiSu sphuTataraM yo'sau samujjRmbhate
pratyagrUpatayA sadAhamahamityantaH sphurannaikadhA | (pAThabhedaH - sphurannekadhA)
nAnAkAravikArabhAgina imAn pazyannahandhImukhAn (pAThabhedaH - bhAjina)
nityAnandacidAtmanA sphurati taM viddhi svametaM hRdi || 217||
ghaTodake bimbitamarkabimba-
mAlokya mUDho ravimeva manyate |
tathA cidAbhAsamupAdhisaMsthaM
bhrAntyAhamityeva jaDo'bhimanyate || 218||
ghaTaM jalaM tadgatamarkabimbaM
vihAya sarvaM vinirIkSyate'rkaH | (pAThabhedaH - divi vIkSyate'rkaH)
taTastha etattritayAvabhAsakaH (pAThabhedaH - taTasthitaH tattri)
svayamprakAzo viduSA yathA tathA || 219||
dehaM dhiyaM citpratibimbamevaM (pAThabhedaH - citpratibimbametaM)
visRjya buddhau nihitaM guhAyAm |
draSTAramAtmAnamakhaNDabodhaM
sarvaprakAzaM sadasadvilakSaNam || 220||
nityaM vibhuM sarvagataM susUkSmaM
antarbahiHzUnyamananyamAtmanaH |
vijJAya samyaGnijarUpametat
pumAn vipApmA virajo vimRtyuH || 221||
vizoka Anandaghano vipazcit
svayaM kutazcinna bibheti kazcit |
nAnyo'sti panthA bhavabandhamukteH
vinA svatattvAvagamaM mumukSoH || 222||
brahmAbhinnatvavijJAnaM bhavamokSasya kAraNam |
yenAdvitIyamAnandaM brahma sampadyate budhaiH || 223|| (pAThabhedaH - sampadyate budhaH)
brahmabhUtastu saMsRtyai vidvAnnAvartate punaH |
vijJAtavyamataH samyagbrahmAbhinnatvamAtmanaH || 224||
satyaM jJAnamanantaM brahma vizuddhaM paraM svataHsiddham |
nityAnandaikarasaM pratyagabhinnaM nirantaraM jayati || 225||
sadidaM paramAdvaitaM svasmAdanyasya vastuno'bhAvAt |
na hyanyadasti kiJcit samyak paramArthatattvabodhadazAyAm || 226|| (pAThabhedaH - paratattvabodhasudazAyAm)
yadidaM sakalaM vizvaM nAnArUpaM pratItamajJAnAt |
tatsarvaM brahmaiva pratyastAzeSabhAvanAdoSam || 227||
mRtkAryabhUto'pi mRdo na bhinnaH
kumbho'sti sarvatra tu mRtsvarUpAt |
na kumbharUpaM pRthagasti kumbhaH
kuto mRSA kalpitanAmamAtraH || 228||
kenApi mRdbhinnatayA svarUpaM
ghaTasya sandarzayituM na zakyate |
ato ghaTaH kalpita eva mohA-
nmRdeva satyaM paramArthabhUtam || 229||
sadbrahmakAryaM sakalaM sadevaM (pAThabhedaH - sadaiva)
tanmAtrametanna tato'nyadasti | (pAThabhedaH - sanmAtrametanna)
astIti yo vakti na tasya moho
vinirgato nidritavatprajalpaH || 230||
brahmaivedaM vizvamityeva vANI
zrautI brUte'tharvaniSThA variSThA |
tasmAdetadbrahmamAtraM hi vizvaM
nAdhiSThAnAdbhinnatA''ropitasya || 231||
satyaM yadi syAjjagadetadAtmano'
nantattvahAnirnigamApramANatA |
asatyavAditvamapIzituH syA-
nnaitattrayaM sAdhu hitaM mahAtmanAm || 232||
Izvaro vastutattvajJo na cAhaM teSvavasthitaH |
na ca matsthAni bhUtAnItyevameva vyacIklRpat || 233|| (pAThabhedaH - vyacIkathat)
yadi satyaM bhavedvizvaM suSuptAvupalabhyatAm |
yannopalabhyate kiJcidato'satsvapnavanmRSA || 234||
ataH pRthaGnAsti jagatparAtmanaH
pRthakpratItistu mRSA guNAdivat | guNAhivat
AropitasyAsti kimarthavattA'-
dhiSThAnamAbhAti tathA bhrameNa || 235||
bhrAntasya yadyadbhramataH pratItaM
brahmaiva tattadrajataM hi zuktiH |
idantayA brahma sadaiva rUpyate (pAThabhedaH - sadeva)
tvAropitaM brahmaNi nAmamAtram || 236||
ataH paraM brahma sadadvitIyaM
vizuddhavijJAnaghanaM niraJjanam |
prazAntamAdyantavihInamakriyaM
nirantarAnandarasasvarUpam || 237||
nirastamAyAkRtasarvabhedaM
nityaM sukhaM niSkalamaprameyam | (pAThabhedaH - nityaM dhruvaM)
arUpamavyaktamanAkhyamavyayaM
jyotiH svayaM kiJcididaM cakAsti || 238||
jJAtRjJeyajJAnazUnyamanantaM nirvikalpakam |
kevalAkhaNDacinmAtraM paraM tattvaM vidurbudhAH || 239||
aheyamanupAdeyaM manovAcAmagocaram |
aprameyamanAdyantaM brahma pUrNamahaM mahaH || 240|| (pAThabhedaH - pUrNaM mahanmahaH)
tattvampadAbhyAmabhidhIyamAnayoH
brahmAtmanoH zodhitayoryadIttham | (pAThabhedaH - zodhitayoryadittham)
zrutyA tayostattvamasIti samyag
ekatvameva pratipAdyate muhuH || 241-
ekyaM tayorlakSitayorna vAcyayoH
nigadyate'nyonyaviruddhadharmiNoH |
khadyotabhAnvoriva rAjabhRtyayoH
kUpAmburAzyoH paramANumervoH || 242||
tayorvirodho'yamupAdhikalpito
na vAstavaH kazcidupAdhireSaH |
Izasya mAyA mahadAdikAraNaM
jIvasya kAryaM zaRNu paJcakozam || 243|| (pAThabhedaH - paJcakozAH)
etAvupAdhI parajIvayostayoH
samyaGnirAse na paro na jIvaH |
rAjyaM narendrasya bhaTasya kheTak-
stayorapohe na bhaTo na rAjA || 244||
athAta Adeza iti zrutiH svayaM
niSedhati brahmaNi kalpitaM dvayam |
zrutipramANAnugRhItabodhA- (pAThabhedaH - pramANAnugRhItayuktyA)
ttayornirAsaH karaNIya eva || 245||
nedaM nedaM kalpitatvAnna satyaM
rajjudRSTavyAlavatsvapnavacca | (pAThabhedaH - rajjau)
itthaM dRzyaM sAdhuyuktyA vyapohya
jJeyaH pazcAdekabhAvastayoryaH || 246||
tatastu tau lakSaNayA sulakSyau
tayorakhaNDaikarasatvasiddhaye |
nAlaM jahatyA na tathA'jahatyA
kintUbhayArthAtmikayaiva bhAvyam || 247|| (pAThabhedaH - bhayArthaikatayaiva)
sa devadatto'yamitIha caikatA
viruddhadharmAMzamapAsya kathyate |
yathA tathA tattvamasItivAkye
viruddhadharmAnubhayatra hitvA || 248||
saMlakSya cinmAtratayA sadAtmanoH
akhaNDabhAvaH paricIyate budhaiH |
evaM mahAvAkyazatena kathyate
brahmAtmanoraikyamakhaNDabhAvaH || 249||
asthUlamityetadasannirasya
siddhaM svato vyomavadapratarkyam |
ato mRSAmAtramidaM pratItaM
jahIhi yatsvAtmatayA gRhItam |
brahmAhamityeva vizuddhabuddhyA
viddhi svamAtmAnamakhaNDabodham || 250||
mRtkAryaM sakalaM ghaTAdi satataM mRnmAtramevAhitaM (pAThabhedaH - mRnmAtramevAbhitaH)
tadvatsajjanitaM sadAtmakamidaM sanmAtramevAkhilam |
yasmAnnAsti sataH paraM kimapi tatsatyaM sa AtmA svayaM
tasmAttattvamasi prazAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 251||
nidrAkalpitadezakAlaviSayajJAtrAdi sarvaM yathA
mithyA tadvadihApi jAgrati jagatsvAjJAnakAryatvataH |
yasmAdevamidaM zarIrakaraNaprANAhamAdyapyasat
tasmAttattvamasi prazAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 252||
yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)
tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |
svapne naSTaM svapnavizvaM vicitraM
svasmAdbhinnaM kinnu dRSTaM prabodhe || 253||
jAtinItikulagotradUragaM
nAmarUpaguNadoSavarjitam |
dezakAlaviSayAtivarti yad
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 254||
yatparaM sakalavAgagocaraM
gocaraM vimalabodhacakSuSaH |
zuddhacidghanamanAdi vastu yad
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 255||
SaDbhirUrmibhirayogi yogihRd-
bhAvitaM na karaNairvibhAvitam |
buddhyavedyamanavadyamasti yad (pAThabhedaH - bhUti yad)
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 256||
bhrAntikalpitajagatkalAzrayaM
svAzrayaM ca sadasadvilakSaNam |
niSkalaM nirupamAnavaddhi yad (pAThabhedaH - nirupamAnamRddhimat)
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 257||
janmavRddhipariNatyapakSaya-
vyAdhinAzanavihInamavyayam |
vizvasRSTyavavighAtakAraNaM (pAThabhedaH - vanaghAtakAraNaM)
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 258||
astabhedamanapAstalakSaNaM
nistaraGgajalarAzinizcalam |
nityamuktamavibhaktamUrti yad
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 259||
ekameva sadanekakAraNaM
kAraNAntaranirAsyakAraNam | (pAThabhedaH - sakAraNam)
kAryakAraNavilakSaNaM svayaM
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 260||
nirvikalpakamanalpamakSaraM
yatkSarAkSaravilakSaNaM param |
nityamavyayasukhaM niraJjanaM
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 261||
yadvibhAti sadanekadhA bhramA-
nnAmarUpaguNavikriyAtmanA |
hemavatsvayamavikriyaM sadA
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 262||
yaccakAstyanaparaM parAtparaM
pratyagekarasamAtmalakSaNam |
satyacitsukhamanantamavyayaM
brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 263||
uktamarthamimamAtmani svayaM
bhAvayetprathitayuktibhirdhiyA | (pAThabhedaH - bhAvaya prathita)
saMzayAdirahitaM karAmbuvat
tena tattvanigamo bhaviSyati || 264||
sambodhamAtraM parizuddhatattvaM (pAThabhedaH - svaM bodhamAtraM)
vijJAya saGghe nRpavacca sainye |
tadAzrayaH svAtmani sarvadA sthito (pAThabhedaH - tadAtmanaivAtmani)
vilApaya brahmaNi vizvajAtam || 265|| (pAThabhedaH - dRzyajAtam)
buddhau guhAyAM sadasadvilakSaNaM
brahmAsti satyaM paramadvitIyam |
tadAtmanA yo'tra vasedguhAyAM
punarna tasyAGgaguhApravezaH || 266||
jJAte vastunyapi balavatI vAsanA'nAdireSA
kartA bhoktApyahamiti dRDhA yA'sya saMsArahetuH |
pratyagdRSTyA''tmani nivasatA sApaneyA prayatnA-
nmuktiM prAhustadiha munayo vAsanAtAnavaM yat || 267||
ahaM mameti yo bhAvo dehAkSAdAvanAtmani |
adhyAso'yaM nirastavyo viduSA svAtmaniSThayA || 268||
jJAtvA svaM pratyagAtmAnaM buddhitadvRttisAkSiNam |
so'hamityeva sadvRttyA'nAtmanyAtmamatiM jahi || 269||
lokAnuvartanaM tyaktvA tyaktvA dehAnuvartanam |
zAstrAnuvartanaM tyaktvA svAdhyAsApanayaM kuru || 270||
lokavAsanayA jantoH zAstravAsanayApi ca |
dehavAsanayA jJAnaM yathAvannaiva jAyate || 271
saMsArakArAgRhamokSamiccho-
rayomayaM pAdanibandhazaRGkhalam | (pAThabhedaH - nibaddha)
vadanti tajjJAH paTu vAsanAtrayaM
yo'smAdvimuktaH samupaiti muktim || 272||
jalAdisaMsargavazAtprabhUta- (pAThabhedaH - jalAdisamparkavazAt)
durgandhadhUtA'garudivyavAsanA |
saGgharSaNenaiva vibhAti samya-
gvidhUyamAne sati bAhyagandhe || 273||
antaHzritAnantadurantavAsanA-
dhUlIviliptA paramAtmavAsanA |
prajJAtisaGgharSaNato vizuddhA
pratIyate candanagandhavat sphuTam || 274|| (pAThabhedaH - sphuTA)
anAtmavAsanAjAlaistirobhUtAtmavAsanA |
nityAtmaniSThayA teSAM nAze bhAti svayaM sphuTam || 275|| (pAThabhedaH - sphuTA)
yathA yathA pratyagavasthitaM manaH
tathA tathA muJcati bAhyavAsanAm | (pAThabhedaH - bAhyavAsanAH)
niHzeSamokSe sati vAsanAnAM
AtmAnubhUtiH pratibandhazUnyA || 276||
svAtmanyeva sadA sthitvA mano nazyati yoginaH | (pAThabhedaH - sthityA)
vAsanAnAM kSayazcAtaH svAdhyAsApanayaM kuru || 277||
tamo dvAbhyAM rajaH sattvAtsattvaM zuddhena nazyati |
tasmAtsattvamavaSTabhya svAdhyAsApanayaM kuru || 278||
prArabdhaM puSyati vapuriti nizcitya nizcalaH |
dhairyamAlambya yatnena svAdhyAsApanayaM kuru || 279||
nAhaM jIvaH paraM brahmetyatadvyAvRttipUrvakam |
vAsanAvegataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 280||
zrutyA yuktyA svAnubhUtyA jJAtvA sArvAtmyamAtmanaH |
kvacidAbhAsataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 281||
anAdAnavisargAbhyAmISannAsti kriyA muneH | (pAThabhedaH - annAdAnavisargA)
tadekaniSThayA nityaM svAdhyAsApanayaM kuru || 282||
tattvamasyAdivAkyotthabrahmAtmaikatvabodhataH |
brahmaNyAtmatvadArDhyAya svAdhyAsApanayaM kuru || 283||
ahambhAvasya dehe'sminniHzeSavilayAvadhi |
sAvadhAnena yuktAtmA svAdhyAsApanayaM kuru || 284||
pratItirjIvajagatoH svapnavadbhAti yAvatA |
tAvannirantaraM vidvansvAdhyAsApanayaM kuru || 285||
nidrAyA lokavArtAyAH zabdAderapi vismRteH |
kvacinnAvasaraM dattvA cintayAtmAnamAtmani || 286||
mAtApitrormalodbhUtaM malamAMsamayaM vapuH |
tyaktvA cANDAlavaddUraM brahmIbhUya kRtI bhava || 287||
ghaTAkAzaM mahAkAza ivAtmAnaM parAtmani |
vilApyAkhaNDabhAvena tUSNI bhava sadA mune || 288|| (pAThabhedaH - tUSNIM)
svaprakAzamadhiSThAnaM svayambhUya sadAtmanA |
brahmANDamapi piNDANDaM tyajyatAM malabhANDavat || 289||
cidAtmani sadAnande dehArUDhAmahandhiyam |
nivezya liGgamutsRjya kevalo bhava sarvadA || 290||
yatraiSa jagadAbhAso darpaNAntaH puraM yathA |
tadbrahmAhamiti jJAtvA kRtakRtyo bhaviSyasi || 291||
yatsatyabhUtaM nijarUpamAdyaM
cidadvayAnandamarUpamakriyam |
tadetya mithyAvapurutsRjeta (pAThabhedaH - sRjaita)
zailUSavadveSamupAttamAtmanaH || 292||
sarvAtmanA dRzyamidaM mRSaiva
naivAhamarthaH kSaNikatvadarzanAt |
jAnAmyahaM sarvamiti pratItiH
kuto'hamAdeH kSaNikasya sidhyet || 293||
ahampadArthastvahamAdisAkSI
nityaM suSuptAvapi bhAvadarzanAt |
brUte hyajo nitya iti zrutiH svayaM
tatpratyagAtmA sadasadvilakSaNaH || 294||
vikAriNAM sarvavikAravettA
nityAvikAro bhavituM samarhati | (pAThabhedaH - nityo'vikAro)
manorathasvapnasuSuptiSu sphuTaM
punaH punardRSTamasattvametayoH || 295||
ato'bhimAnaM tyaja mAMsapiNDe
piNDAbhimAninyapi buddhikalpite |
kAlatrayAbAdhyamakhaNDabodhaM
jJAtvA svamAtmAnamupaihi zAntim || 296||
tyajAbhimAnaM kulagotranAma-
rUpAzrameSvArdrazavAzriteSu |
liGgasya dharmAnapi kartRtAdIM-
styaktvA bhavAkhaNDasukhasvarUpaH || 297||
santyanye pratibandhAH puMsaH saMsArahetavo dRSTAH |
teSAmevaM mUlaM prathamavikAro bhavatyahaGkAraH || 298|| (pAThabhedaH - teSAmeSAM)
yAvatsyAtsvasya sambandho'haGkAreNa durAtmanA |
tAvanna lezamAtrApi muktivArtA vilakSaNA || 299||
ahaGkAragrahAnmuktaH svarUpamupapadyate |
candravadvimalaH pUrNaH sadAnandaH svayamprabhaH || 300||
yo vA pure so'hamiti pratIto (pAThabhedaH - puraiSo'hamiti)
buddhyA praklRptastamasA'timUDhayA | (pAThabhedaH - buddhyA'viviktastamasA)
tasyaiva niHzeSatayA vinAze
brahmAtmabhAvaH pratibandhazUnyaH || 301||
brahmAnandanidhirmahAbalavatA'haGkAraghorAhinA
saMveSTyAtmani rakSyate guNamayaizcaNDestribhirmastakaiH (pAThabhedaH - caNDai)
vijJAnAkhyamahAsinA zrutimatA vicchidya zIrSatrayaM (pAThabhedaH - dyutimatA)
nirmUlyAhimimaM nidhiM sukhakaraM dhIro'nubhoktuGkSamaH || 302||
yAvadvA yatkiJcidviSadoSasphUrtirasti ceddehe |
kathamArogyAya bhavettadvadahantApi yogino muktyai || 303||
ahamo'tyantanivRttyA tatkRtanAnAvikalpasaMhRtyA |
pratyaktattvavivekAdidamahamasmIti vindate tattvam || 304|| (pAThabhedaH - vivekAdayam)
ahaGkAre kartaryahamiti matiM muJca sahasA (pAThabhedaH - ahaGkartaryasminnahamiti)
vikArAtmanyAtmapratiphalajuSi svasthitimuSi |
yadadhyAsAtprAptA janimRtijarAduHkhabahulA
pratIcazcinmUrtestava sukhatanoH saMsRtiriyam || 305||
sadaikarUpasya cidAtmano vibho-
rAnandamUrteranavadyakIrteH |
naivAnyathA kvApyavikAriNaste
vinAhamadhyAsamamuSya saMsRtiH || 306||
tasmAdahaGkAramimaM svazatruM
bhokturgale kaNTakavatpratItam |
vicchidya vijJAnamahAsinA sphuTaM
bhuGkSvAtmasAmrAjyasukhaM yatheSTam || 307||
tato'hamAdervinivartya vRttiM
santyaktarAgaH paramArthalAbhAt |
tUSNIM samAssvAtmasukhAnubhUtyA
pUrNAtmanA brahmaNi nirvikalpaH || 308||
samUlakRtto'pi mahAnahaM punaH
vyullekhitaH syAdyadi cetasA kSaNam |
saJjIvya vikSepazataM karoti
nabhasvatA prAvRSi vArido yathA || 309||
nigRhya zatrorahamo'vakAzaH
kvacinna deyo viSayAnucintayA |
sa eva saJjIvanaheturasya
prakSINajambIratarorivAmbu || 310||
dehAtmanA saMsthita eva kAmI
vilakSaNaH kAmayitA kathaM syAt |
ato'rthasandhAnaparatvameva
bhedaprasaktyA bhavabandhahetuH || 311||
kAryapravardhanAdbIjapravRddhiH paridRzyate |
kAryanAzAdbIjanAzastasmAtkAryaM nirodhayet || 312||
vAsanAvRddhitaH kAryaM kAryavRddhyA ca vAsanA |
vardhate sarvathA puMsaH saMsAro na nivartate || 313||
saMsArabandhavicchittyai tad dvayaM pradahedyatiH |
vAsanAvRddhiretAbhyAM cintayA kriyayA bahiH || 314|| (pAThabhedaH - vAsanA preryate hyantaH)
tAbhyAM pravardhamAnA sA sUte saMsRtimAtmanaH |
trayANAM ca kSayopAyaH sarvAvasthAsu sarvadA || 315||
sarvatra sarvataH sarvabrahmamAtrAvalokanaiH | (pAThabhedaH - mAtrAvalokanam)
sadbhAvavAsanAdArDhyAttattrayaM layamaznute || 316||
kriyAnAze bhaveccintAnAzo'smAdvAsanAkSayaH |
vAsanAprakSayo mokSaH sA jIvanmuktiriSyate || 317|| (pAThabhedaH - sa)
sadvAsanAsphUrtivijRmbhaNe sati
hyasau vilInApyahamAdivAsanA | (pAThabhedaH - vilInA tvahamAdivAsanA)
atiprakRSTApyaruNaprabhAyAM
vilIyate sAdhu yathA tamisrA || 318||
tamastamaHkAryamanarthajAlaM
na dRzyate satyudite dineze |
tathA'dvayAnandarasAnubhUtau
naivAsti bandho na ca duHkhagandhaH || 319||
dRzyaM pratItaM pravilApayansan (pAThabhedaH - pravilApayansvayaM)
sanmAtramAnandaghanaM vibhAvayan |
samAhitaH sanbahirantaraM vA
kAlaM nayethAH sati karmabandhe || 320||
pramAdo brahmaniSThAyAM na kartavyaH kadAcana |
pramAdo mRtyurityAha bhagavAnbrahmaNaH sutaH || 321||
na pramAdAdanartho'nyo jJAninaH svasvarUpataH |
tato mohastato'handhIstato bandhastato vyathA || 322||
viSayAbhimukhaM dRSTvA vidvAMsamapi vismRtiH |
vikSepayati dhIdoSairyoSA jAramiva priyam || 323||
yathApakRSTaM zaivAlaM kSaNamAtraM na tiSThati |
AvRNoti tathA mAyA prAjJaM vApi parAGmukham || 324||
lakSyacyutaM cedyadi cittamISad
bahirmukhaM sannipatettatastataH |
pramAdataH pracyutakelikandukaH
sopAnapaGktau patito yathA tathA || 325||
viSayeSvAvizaccetaH saGkalpayati tadguNAn |
samyaksaGkalpanAtkAmaH kAmAtpuMsaH pravartanam || 326||
ataH pramAdAnna paro'sti mRtyuH
vivekino brahmavidaH samAdhau |
samAhitaH siddhimupaiti samyak
samAhitAtmA bhava sAvadhAnaH || 327||
tataH svarUpavibhraMzo vibhraSTastu patatyadhaH |
patitasya vinA nAzaM punarnAroha IkSyate || 328||
saGkalpaM varjayettasmAtsarvAnarthasya kAraNam |
apathyAni hi vastUni vyAdhigrasto yathotsRje |
jIvato yasya kaivalyaM videhe sa ca kevalaH |
yatkiJcit pazyato bhedaM bhayaM brUte yajuHzrutiH || 329||
yadA kadA vApi vipazcideSa
brahmaNyanante'pyaNumAtrabhedam |
pazyatyathAmuSya bhayaM tadaiva
yadvIkSitaM bhinnatayA pramAdAt || 330|| (pAThabhedaH - yadIkSitaM)
zrutismRtinyAyazatairniSiddhe
dRzye'tra yaH svAtmamatiM karoti |
upaiti duHkhopari duHkhajAtaM
niSiddhakartA sa malimluco yathA || 331||
satyAbhisandhAnarato vimukto
mahattvamAtmIyamupaiti nityam |
mithyAbhisandhAnaratastu nazyed
dRSTaM tadetadyadacauracaurayoH || 332|| (pAThabhedaH - coracorayoH)
yatirasadanusandhiM bandhahetuM vihAya
svayamayamahamasmItyAtmadRSTyaiva tiSThet
sukhayati nanu niSThA brahmaNi svAnubhUtyA
harati paramavidyAkAryaduHkhaM pratItam || 333||
bAhyAnusandhiH parivardhayetphalaM (pAThabhedaH - bAhyAbhisandhiH)
durvAsanAmeva tatastato'dhikAm |
jJAtvA vivekaiH parihRtya bAhyaM
svAtmAnusandhiM vidadhIta nityam || 334||
bAhye niruddhe manasaH prasannatA
manaHprasAde paramAtmadarzanam |
tasminsudRSTe bhavabandhanAzo
bahirnirodhaH padavI vimukteH || 335||
kaH paNDitaH sansadasadvivekI
zrutipramANaH paramArthadarzI |
jAnanhi kuryAdasato'valambaM
svapAtahetoH zizuvanmumukSuH || 336||
dehAdisaMsaktimato na muktiH
muktasya dehAdyabhimatyabhAvaH |
suptasya no jAgaraNaM na jAgrataH
svapnastayorbhinnaguNAzrayatvAt || 337||
antarbahiH svaM sthirajaGgameSu
jJAtvA''tmanAdhAratayA vilokya | (pAThabhedaH - jJAnAtman)
tyaktAkhilopAdhirakhaNDarUpaH
pUrNAtmanA yaH sthita eSa muktaH || 338||
sarvAtmanA bandhavimuktihetuH
sarvAtmabhAvAnna paro'sti kazcit |
dRzyAgrahe satyupapadyate'sau
sarvAtmabhAvo'sya sadAtmaniSThayA || 339||
dRzyasyAgrahaNaM kathaM nu ghaTate dehAtmanA tiSThato
bAhyArthAnubhavaprasaktamanasastattatkriyAM kurvataH |
sannyastAkhiladharmakarmaviSayairnityAtmaniSThAparaiH
tattvajJaiH karaNIyamAtmani sadAnandecchubhiryatnataH || 340||
sarvAtmasiddhaye bhikSoH kRtazravaNakarmaNaH | (pAThabhedaH - sArvAtmya)
samAdhiM vidadhAtyeSA zAnto dAnta iti zrutiH || 341||
ArUDhazakterahamo vinAzaH
kartunna zakya sahasApi paNDitaiH | (pAThabhedaH - kartuM na)
ye nirvikalpAkhyasamAdhinizcalAH
tAnantarA'nantabhavA hi vAsanAH || 342||
ahambuddhyaiva mohinyA yojayitvA''vRterbalAt |
vikSepazaktiH puruSaM vikSepayati tadguNaiH || 343||
vikSepazaktivijayo viSamo vidhAtuM
niHzeSamAvaraNazaktinivRttyabhAve |
dRgdRzyayoH sphuTapayojalavadvibhAge
nazyettadAvaraNamAtmani ca svabhAvAt |
niHsaMzayena bhavati pratibandhazUnyo
vikSepaNaM na hi tadA yadi cenmRSArthe || 344|| (pAThabhedaH - nikSepaNaM)
samyagvivekaH sphuTabodhajanyo
vibhajya dRgdRzyapadArthatattvam |
chinatti mAyAkRtamohabandhaM
yasmAdvimuktastu punarna saMsRtiH || 345|| (pAThabhedaH - vimuktasya)
parAvaraikatvavivekavahniH
dahatyavidyAgahanaM hyazeSam |
kiM syAtpunaH saMsaraNasya bIjaM
advaitabhAvaM samupeyuSo'sya || 346||
AvaraNasya nivRttirbhavati hi samyakpadArthadarzanataH |
mithyAjJAnavinAzastadvikSepajanitaduHkhanivRttiH || 347||
etattritayaM dRSTaM samyagrajjusvarUpavijJAnAt |
tasmAdvastusatattvaM jJAtavyaM bandhamuktaye viduSA || 348||
ayo'gniyogAdiva satsamanvayAn
mAtrAdirUpeNa vijRmbhate dhIH |
tatkAryametaddvitayaM yato mRSA (pAThabhedaH - tatkAryameva tritayaM)
dRSTaM bhramasvapnamanoratheSu || 349||
tato vikArAH prakRterahammukhA
dehAvasAnA viSayAzca sarve |
kSaNe'nyathAbhAvitayA hyamISA- (pAThabhedaH - bhAvina eSa AtmA)
masattvamAtmA tu kadApi nAnyathA || 350|| (pAThabhedaH - masattvamAtmA tu kadApi)
nityAdvayAkhaNDacidekarUpo
buddhyAdisAkSI sadasadvilakSaNaH |
ahampadapratyayalakSitArthaH
pratyak sadAnandaghanaH parAtmA || 351||
itthaM vipazcitsadasadvibhajya
nizcitya tattvaM nijabodhadRSTyA |
jJAtvA svamAtmAnamakhaNDabodhaM
tebhyo vimuktaH svayameva zAmyati || 352||
ajJAnahRdayagrantherniHzeSavilayastadA |
samAdhinA'vikalpena yadA'dvaitAtmadarzanam || 353||
tvamahamidamitIyaM kalpanA buddhidoSAt
prabhavati paramAtmanyadvaye nirvizeSe |
pravilasati samAdhAvasya sarvo vikalpo
vilayanamupagacchedvastutattvAvadhRtyA || 354||
zAnto dAntaH paramuparataH kSAntiyuktaH samAdhiM
kurvannityaM kalayati yatiH svasya sarvAtmabhAvam |
tenAvidyAtimirajanitAnsAdhu dagdhvA vikalpAn
brahmAkRtyA nivasati sukhaM niSkriyo nirvikalpaH || 355||
samAhitA ye pravilApya bAhyaM
zrotrAdi cetaH svamahaM cidAtmani |
ta eva muktA bhavapAzabandhaiH
nAnye tu pArokSyakathAbhidhAyinaH || 356||
upAdhibhedAtsvayameva bhidyate (pAThabhedaH - yogAtsvayameva)
copAdhyapohe svayameva kevalaH |
tasmAdupAdhervilayAya vidvAn
vasetsadA'kalpasamAdhiniSThayA || 357||
sati sakto naro yAti sadbhAvaM hyekaniSThayA |
kITako bhramaraM dhyAyan bhramaratvAya kalpate || 358||
kriyAntarAsaktimapAsya kITako
dhyAyannalitvaM hyalibhAvamRcchati | (pAThabhedaH - dhyAyanyathAliM)
tathaiva yogI paramAtmatattvaM
dhyAtvA samAyAti tadekaniSThayA || 359||
atIva sUkSmaM paramAtmatattvaM
na sthUladRSTyA pratipattumarhati |
samAdhinAtyantasusUkSmavRttyA
jJAtavyamAryairatizuddhabuddhibhiH || 360||
yathA suvarNaM puTapAkazodhitaM
tyaktvA malaM svAtmaguNaM samRcchati |
tathA manaH sattvarajastamomalaM
dhyAnena santyajya sameti tattvam || 361||
nirantarAbhyAsavazAttaditthaM
pakvaM mano brahmaNi lIyate yadA |
tadA samAdhiH savikalpavarjitaH (pAThabhedaH - sa vikalpavarjitaH)
svato'dvayAnandarasAnubhAvakaH || 362||
samAdhinA'nena samastavAsanA-
granthervinAzo'khilakarmanAzaH |
antarbahiH sarvata eva sarvadA
svarUpavisphUrtirayatnataH syAt || 363||
zruteH zataguNaM vidyAnmananaM mananAdapi |
nididhyAsaM lakSaguNamanantaM nirvikalpakam || 364||
nirvikalpakasamAdhinA sphuTaM
brahmatattvamavagamyate dhruvam |
nAnyathA calatayA manogateH
pratyayAntaravimizritaM bhavet || 365||
ataH samAdhatsva yatendriyaH san
nirantaraM zAntamanAH pratIci |
vidhvaMsaya dhvAntamanAdyavidyayA
kRtaM sadekatvavilokanena || 366||
yogasya prathamadvAraM vAGnirodho'parigrahaH | (pAThabhedaH - prathamaM dvAraM)
nirAzA ca nirIhA ca nityamekAntazIlatA || 367||
ekAntasthitirindriyoparamaNe heturdamazcetasaH
saMrodhe karaNaM zamena vilayaM yAyAdahaMvAsanA |
tenAnandarasAnubhUtiracalA brAhmI sadA yoginaH
tasmAccittanirodha eva satataM kAryaH prayatno muneH || 368|| prayatnAnmuneH
vAcaM niyacchAtmani taM niyaccha
buddhau dhiyaM yaccha ca buddhisAkSiNi |
taM cApi pUrNAtmani nirvikalpe
vilApya zAntiM paramAM bhajasva || 369||
dehaprANendriyamanobuddhyAdibhirupAdhibhiH |
yairyairvRtteHsamAyogastattadbhAvo'sya yoginaH || 370||
tannivRttyA muneH samyak sarvoparamaNaM sukham |
sandRzyate sadAnandarasAnubhavaviplavaH || 371||
antastyAgo bahistyAgo viraktasyaiva yujyate |
tyajatyantarbahiHsaGgaM viraktastu mumukSayA || 372||
bahistu viSayaiH saGgaM tathAntarahamAdibhiH | (pAThabhedaH - saGgaH)
virakta eva zaknoti tyaktuM brahmaNi niSThitaH || 373||
vairAgyabodhau puruSasya pakSivat
pakSau vijAnIhi vicakSaNa tvam |
vimuktisaudhAgralatAdhirohaNaM
tAbhyAM vinA nAnyatareNa sidhyati || 374||
atyantavairAgyavataH samAdhiH
samAhitasyaiva dRDhaprabodhaH |
prabuddhatattvasya hi bandhamuktiH
muktAtmano nityasukhAnubhUtiH || 375||
vairAgyAnna paraM sukhasya janakaM pazyAmi vazyAtmanaH
taccecchuddhatarAtmabodhasahitaM svArAjyasAmrAjyadhuk |
etaddvAramajasramuktiyuvateryasmAttvamasmAtparaM
sarvatrAspRhayA sadAtmani sadA prajJAM kuru zreyase || 376||
AzAM chinddhi viSopameSu viSayeSveSaiva mRtyoH kRti- (pAThabhedaH - mRtyoH sRti)
styaktvA jAtikulAzrameSvabhimatiM muJcAtidUrAtkriyAH |
dehAdAvasati tyajAtmadhiSaNAM prajJAM kuruSvAtmani
tvaM draSTAsyamano'si nirdvayaparaM brahmAsi yadvastutaH || 377|| (pAThabhedaH - draSTAsyamalo)
lakSye brahmaNi mAnasaM dRDhataraM saMsthApya bAhyendriyaM
svasthAne vinivezya nizcalatanuzcopekSya dehasthitim |
brahmAtmaikyamupetya tanmayatayA cAkhaNDavRttyA'nizaM
brahmAnandarasaM pibAtmani mudA zUnyaiH kimanyairbhRzam || 378|| (pAThabhedaH - kimanyairbhramaiH)
anAtmacintanaM tyaktvA kazmalaM duHkhakAraNam |
cintayAtmAnamAnandarUpaM yanmuktikAraNam || 379||
eSa svayaJjyotirazeSasAkSI
vijJAnakozo vilasatyajasram | vijJAnakoze
lakSyaM vidhAyainamasadvilakSaNa-
makhaNDavRttyA''tmatayA'nubhAvaya || 380||
etamacchinnayA vRttyA pratyayAntarazUnyayA |
ullekhayanvijAnIyAtsvasvarUpatayA sphuTam || 381||
atrAtmatvaM dRDhIkurvannahamAdiSu santyajan |
udAsInatayA teSu tiSThetsphuTaghaTAdivat || 382|| (pAThabhedaH - tiSThedghaTapaTAdivat)
vizuddhamantaHkaraNaM svarUpe
nivezya sAkSiNyavabodhamAtre |
zanaiH zanairnizcalatAmupAnayan
pUrNaM svamevAnuvilokayettataH || 383|| (pAThabhedaH - pUrNatvamevAnu)
dehendriyaprANamano'hamAdibhiH
svAjJAnaklRptairakhilairupAdhibhiH |
vimuktamAtmAnamakhaNDarUpaM
pUrNaM mahAkAzamivAvalokayet || 384||
ghaTakalazakusUlasUcimukhyaiH
gaganamupAdhizatairvimuktamekam |
bhavati na vividhaM tathaiva zuddhaM
paramahamAdivimuktamekameva || 385||
brahmAdistambaparyantA mRSAmAtrA upAdhayaH | (pAThabhedaH - brahmAdyAH stamba)
tataH pUrNaM svamAtmAnaM pazyedekAtmanA sthitam || 386||
yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)
tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |
bhrAnternAze bhAti dRSTAhitattvaM (pAThabhedaH - bhrAntidRSTA)
rajjustadvadvizvamAtmasvarUpam || 387||
svayaM brahmA svayaM viSNuH svayamindraH svayaM zivaH |
svayaM vizvamidaM sarvaM svasmAdanyanna kiJcana || 388||
antaH svayaM cApi bahiH svayaM ca
svayaM purastAt svayameva pazcAt |
svayaM hyAvAcyAM svayamapyudIcyAM (pAThabhedaH - hyavAcyAM)
tathopariSTAtsvayamapyadhastAt || 389||
taraGgaphenabhramabudbudAdi
sarvaM svarUpeNa jalaM yathA tathA |
cideva dehAdyahamantametat
sarvaM cidevaikarasaM vizuddham || 390||
sadevedaM sarvaM jagadavagataM vAGmanasayoH
sato'nyannAstyeva prakRtiparasImni sthitavataH |
pRthak kiM mRtsnAyAH kalazaghaTakumbhAdyavagataM
vadatyeSa bhrAntastvamahamiti mAyAmadirayA || 391||
kriyAsamabhihAreNa yatra nAnyaditi zrutiH |
bravIti dvaitarAhityaM mithyAdhyAsanivRttaye || 392||
AkAzavannirmalanirvikalpaM (pAThabhedaH - nirvikalpa)
niHsImaniHspandananirvikAram |
antarbahiHzUnyamananyamadvayaM
svayaM paraM brahma kimasti bodhyam || 393||
vaktavyaM kimu vidyate'tra bahudhA brahmaiva jIvaH svayaM
brahmaitajjagadAtataM nu sakalaM brahmAdvitIyaM zrutiH | (pAThabhedaH - jagadAparANu sakalaM)
brahmaivAhamiti prabuddhamatayaH santyaktabAhyAH sphuTaM
brahmIbhUya vasanti santatacidAnandAtmanaitaddhruvam || 394|| (pAThabhedaH - AnandAtmanaiva dhruvam)
jahi malamayakoze'handhiyotthApitAzAM
prasabhamanilakalpe liGgadehe'pi pazcAt |
nigamagaditakIrtiM nityamAnandamUrtiM
svayamiti paricIya brahmarUpeNa tiSTha || 395||
zavAkAraM yAvadbhajati manujastAvadazuciH
parebhyaH syAtklezo jananamaraNavyAdhinilayaH | (pAThabhedaH - vyAdhinirayAH)
yadAtmAnaM zuddhaM kalayati zivAkAramacalam
tadA tebhyo mukto bhavati hi tadAha zrutirapi || 396||
svAtmanyAropitAzeSAbhAsavastunirAsataH |
svayameva paraM brahma pUrNamadvayamakriyam || 397||
samAhitAyAM sati cittavRttau
parAtmani brahmaNi nirvikalpe |
na dRzyate kazcidayaM vikalpaH
prajalpamAtraH pariziSyate yataH || 398|| (pAThabhedaH - tataH)
asatkalpo vikalpo'yaM vizvamityekavastuni |
nirvikAre nirAkAre nirvizeSe bhidA kutaH || 399||
draSTudarzanadRzyAdibhAvazUnyaikavastuni | (pAThabhedaH - draSTRdarzana)
nirvikAre nirAkAre nirvizeSe bhidA kutaH || 400||
kalpArNava ivAtyantaparipUrNaikavastuni |
nirvikAre nirAkAre nirvizeSe bhidA kutaH || 401||
tejasIva tamo yatra pralInaM bhrAntikAraNam | (pAThabhedaH - yatra vilInaM)
advitIye pare tattve nirvizeSe bhidA kutaH || 402||
ekAtmake pare tattve bhedavArtA kathaM vaset | (pAThabhedaH - kathaM bhavet)
suSuptau sukhamAtrAyAM bhedaH kenAvalokitaH || 403||
na hyasti vizvaM paratattvabodhAt
sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |
kAlatraye nApyahirIkSito guNe
na hyambubindurmRgatRSNikAyAm || 404||
mAyAmAtramidaM dvaitamadvaitaM paramArthataH |
iti brUte zrutiH sAkSAtsuSuptAvanubhUyate || 405||
ananyatvamadhiSThAnAdAropyasya nirIkSitam |
paNDitai rajjusarpAdau vikalpo bhrAntijIvanaH || 406||
cittamUlo vikalpo'yaM cittAbhAve na kazcana |
atazcittaM samAdhehi pratyagrUpe parAtmani || 407||
kimapi satatabodhaM kevalAnandarUpaM
nirupamamativelaM nityamuktaM nirIham |
niravadhigaganAbhaM niSkalaM nirvikalpaM
hRdi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 408||
prakRtivikRtizUnyaM bhAvanAtItabhAvaM
samarasamasamAnaM mAnasambandhadUram |
nigamavacanasiddhaM nityamasmatprasiddhaM
hRdi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 409||
ajaramamaramastAbhAvavastusvarUpaM (pAThabhedaH - bhAsavastu)
stimitasalilarAziprakhyamAkhyAvihInam |
zamitaguNavikAraM zAzvataM zAntamekaM
hRdi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 410||
samAhitAntaHkaraNaH svarUpe
vilokayAtmAnamakhaNDavaibhavam |
vicchinddhi bandhaM bhavagandhagandhitaM (pAThabhedaH - gandhagandhilaM)
yatnena puMstvaM saphalIkuruSva || 411-
sarvopAdhivinirmuktaM saccidAnandamadvayam |
bhAvayAtmAnamAtmasthaM na bhUyaH kalpase'dhvane || 412||
chAyeva puMsaH paridRzyamAna-
mAbhAsarUpeNa phalAnubhUtyA |
zarIramArAcchavavannirastaM
punarna sandhatta idaM mahAtmA || 413||
satatavimalabodhAnandarUpaM sametya (pAThabhedaH - svametya)
tyaja jaDamalarUpopAdhimetaM sudUre |
atha punarapi naiSa smaryatAM vAntavastu (pAThabhedaH - punarapi naiva)
smaraNaviSayabhUtaM kalpate kutsanAya || 414||
samUlametatparidAhya vahnau (pAThabhedaH - paridahya)
sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |
tataH svayaM nityavizuddhabodhA-
nandAtmanA tiSThati vidvariSThaH || 415||
prArabdhasUtragrathitaM zarIraM
prayAtu vA tiSThatu goriva srak |
na tatpunaH pazyati tattvavettA-
''nandAtmani brahmaNi lInavRttiH || 416||
akhaNDAnandamAtmAnaM vijJAya svasvarUpataH |
kimicchan kasya vA hetordehaM puSNAti tattvavit || 417||
saMsiddhasya phalaM tvetajjIvanmuktasya yoginaH |
bahirantaH sadAnandarasAsvAdanamAtmani || 418||
vairAgyasya phalaM bodho bodhasyoparatiH phalam |
svAnandAnubhavAcchAntireSaivoparateH phalam || 419||
yadyuttarottarAbhAvaH pUrvapUrvantu niSphalam |
nivRttiH paramA tRptirAnando'nupamaH svataH || 420||
dRSTaduHkheSvanudvego vidyAyAH prastutaM phalam |
yatkRtaM bhrAntivelAyAM nAnA karma jugupsitam |
pazcAnnaro vivekena tatkathaM kartumarhati || 421||
vidyAphalaM syAdasato nivRttiH
pravRttirajJAnaphalaM tadIkSitam |
tajjJAjJayoryanmRgatRSNikAdau
nocedvidAM dRSTaphalaM kimasmAt || 422|| (pAThabhedaH - nocedvido)
ajJAnahRdayagranthervinAzo yadyazeSataH |
anicchorviSayaH kiM nu pravRtteH kAraNaM svataH || 423|| (pAThabhedaH - viduSaH kiM)
vAsanAnudayo bhogye vairAgyasya tadAvadhiH |
ahambhAvodayAbhAvo bodhasya paramAvadhiH |
lInavRttairanutpattirmaryAdoparatestu sA || 424|| (pAThabhedaH - vRttera)
brahmAkAratayA sadA sthitatayA nirmuktabAhyArthadhI-
ranyAveditabhogyabhogakalano nidrAluvadbAlavat |
svapnAlokitalokavajjagadidaM pazyankvacillabdhadhI-
rAste kazcidanantapuNyaphalabhugdhanyaH sa mAnyo bhuvi || 425||
sthitaprajJo yatirayaM yaH sadAnandamaznute |
brahmaNyeva vilInAtmA nirvikAro viniSkriyaH || 426||
brahmAtmanoH zodhitayorekabhAvAvagAhinI |
nirvikalpA ca cinmAtrA vRttiH prajJeti kathyate |
susthitA'sau bhavedyasya sthitaprajJaH sa ucyate || 427||
yasya sthitA bhavetprajJA yasyAnando nirantaraH |
prapaJco vismRtaprAyaH sa jIvanmukta iSyate || 428||
lInadhIrapi jAgarti jAgraddharmavivarjitaH |
bodho nirvAsano yasya sa jIvanmukta iSyate || 429||
zAntasaMsArakalanaH kalAvAnapi niSkalaH |
yasya cittaM vinizcintaM sa jIvanmukta iSyate || 430|| (pAThabhedaH - yaH sacitto'pi nizcittaH)
vartamAne'pi dehe'smiJchAyAvadanuvartini |
ahantAmamatA'bhAvo jIvanmuktasya lakSaNam || 431||
atItAnanusandhAnaM bhaviSyadavicAraNam |
audAsInyamapi prAptaM jIvanmuktasya lakSaNam || 432|| (pAThabhedaH - prApte)
guNadoSaviziSTe'sminsvabhAvena vilakSaNe |
sarvatra samadarzitvaM jIvanmuktasya lakSaNam || 433||
iSTAniSTArthasamprAptau samadarzitayA''tmani |
ubhayatrAvikAritvaM jIvanmuktasya lakSaNam || 434||
brahmAnandarasAsvAdAsaktacittatayA yateH |
antarbahiravijJAnaM jIvanmuktasya lakSaNam || 435||
dehendriyAdau kartavye mamAhambhAvavarjitaH |
audAsInyena yastiSThetsa jIvanmuktalakSaNaH || 436|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)
vijJAta Atmano yasya brahmabhAvaH zruterbalAt |
bhavabandhavinirmuktaH sa jIvanmuktalakSaNaH || 437|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)
dehendriyeSvahambhAva idambhAvastadanyake |
yasya no bhavataH kvApi sa jIvanmukta iSyate || 438||
jIvezobhayasaMsArarUpadurvAsanojjhitA |
sA sarvadA bhavedyasya sa jIvanmukta iSyate ||
na pratyagbrahmaNorbhedaM kadApi brahmasargayoH |
prajJayA yo vijAniti sa jIvanmuktalakSaNaH || 439|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)
sAdhubhiH pUjyamAne'sminpIDyamAne'pi durjanaiH |
samabhAvo bhavedyasya sa jIvanmuktalakSaNaH || 440|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)
yatra praviSTA viSayAH pareritA
nadIpravAhA iva vArirAzau |
linanti sanmAtratayA na vikriyAM
utpAdayantyeSa yatirvimuktaH || 441||
vijJAtabrahmatattvasya yathApUrvaM na saMsRtiH |
asti cenna sa vijJAtabrahmabhAvo bahirmukhaH || 442||
prAcInavAsanAvegAdasau saMsaratIti cet |
na sadekatvavijJAnAnmandI bhavati vAsanA || 443||
atyantakAmukasyApi vRttiH kuNThati mAtari |
tathaiva brahmaNi jJAte pUrNAnande manISiNaH || 444||
nididhyAsanazIlasya bAhyapratyaya IkSyate |
bravIti zrutiretasya prArabdhaM phaladarzanAt || 445||
sukhAdyanubhavo yAvattAvatprArabdhamiSyate |
phalodayaH kriyApUrvo niSkriyo na hi kutracit || 446||
ahaM brahmeti vijJAnAtkalpakoTizatArjitam |
saJcitaM vilayaM yAti prabodhAtsvapnakarmavat || 447||
yatkRtaM svapnavelAyAM puNyaM vA pApamulbaNam |
suptotthitasya kintatsyAtsvargAya narakAya vA || 448||
svamasaGgamudAsInaM parijJAya nabho yathA |
na zliSyati ca yatkiJcitkadAcidbhAvikarmabhiH || 449|| (pAThabhedaH - zliSyate yatiH kiJcit)
na nabho ghaTayogena surAgandhena lipyate |
tathAtmopAdhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||
jJAnodayAtpurArabdhaM karmajJAnAnna nazyati |
adatvA svaphalaM lakSyamuddizyotsRSTabANavat || 451||
vyAghrabuddhyA vinirmukto bANaH pazcAttu gomatau |
na tiSThati chinatyeva lakSyaM vegena nirbharam || 452||
prArabdhaM balavattaraM khalu vidAM bhogena tasya kSayaH
samyagjJAnahutAzanena vilayaH prAksaJcitAgAminAm |
brahmAtmaikyamavekSya tanmayatayA ye sarvadA saMsthitAH
teSAM tattritayaM nahi kvacidapi brahmaiva te nirguNam || 453||
upAdhitAdAtmyavihInakevala-
brahmAtmanaivAtmani tiSThato muneH |
prArabdhasadbhAvakathA na yuktA
svapnArthasambandhakatheva jAgrataH || 454||
na hi prabuddhaH pratibhAsadehe
dehopayoginyapi ca prapaJce |
karotyahantAM mamatAmidantAM
kintu svayaM tiSThati jAgareNa || 455||
na tasya mithyArthasamarthanecchA
na saGgrahastajjagato'pi dRSTaH |
tatrAnuvRttiryadi cenmRSArthe
na nidrayA mukta itISyate dhruvam || 456||
tadvatpare brahmaNi vartamAnaH
sadAtmanA tiSThati nAnyadIkSate |
smRtiryathA svapnavilokitArthe
tathA vidaH prAzanamocanAdau || 457||
karmaNA nirmito dehaH prArabdhaM tasya kalpyatAm |
nAnAderAtmano yuktaM naivAtmA karmanirmitaH || 458||
ajo nityaH zAzvata iti brUte zrutiramoghavAk | (pAThabhedaH - ajo nitya iti brUte zrutireSA tvamoghavAk)
tadAtmanA tiSThato'sya kutaH prArabdhakalpanA || 459||
prArabdhaM sidhyati tadA yadA dehAtmanA sthitiH |
dehAtmabhAvo naiveSTaH prArabdhaM tyajyatAmataH || 460||
zarIrasyApi prArabdhakalpanA bhrAntireva hi |
adhyastasya kutaH sattvamasatyasya kuto janiH | (pAThabhedaH - sattvamasattvasya)
ajAtasya kuto nAzaH prArabdhamasataH kutaH || 461||
jJAnenAjJAnakAryasya samUlasya layo yadi |
tiSThatyayaM kathaM deha iti zaGkAvato jaDAn || 462||
samAdhAtuM bAhyadRSTyA prArabdhaM vadati zrutiH |
na tu dehAdisatyatvabodhanAya vipazcitAm |
yataH zruterabhiprAyaH paramArthaikagocaraH || 463||
paripUrNamanAdyantamaprameyamavikriyam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 464||
sadghanaM cidghanaM nityamAnandaghanamakriyam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 465||
pratyagekarasaM pUrNamanantaM sarvatomukham |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 466||
aheyamanupAdeyamanAdeyamanAzrayam | manAdheyamanA
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 467||
nirguNaM niSkalaM sUkSmaM nirvikalpaM niraJjanam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 468||
anirUpya svarUpaM yanmanovAcAmagocaram |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 469||
satsamRddhaM svataHsiddhaM zuddhaM buddhamanIdRzam |
ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 470||
nirastarAgA vinirastabhogAH (pAThabhedaH - nirapAstabhogAH)
zAntAH sudAntA yatayo mahAntaH |
vijJAya tattvaM parametadante
prAptAH parAM nirvRtimAtmayogAt || 471||
bhavAnapIdaM paratattvamAtmanaH
svarUpamAnandaghanaM vicArya | (pAThabhedaH - nicAyya)
vidhUya mohaM svamanaHprakalpitaM
muktaH kRtArtho bhavatu prabuddhaH || 472||
samAdhinA sAdhuvinizcalAtmanA (pAThabhedaH - sunizcalAtmanA)
pazyAtmatattvaM sphuTabodhacakSuSA |
niHsaMzayaM samyagavekSitazce-
cchrutaH padArtho na punarvikalpyate || 473|| (pAThabhedaH - punarvikalpate)
svasyAvidyAbandhasambandhamokSA-
tsatyajJAnAnandarUpAtmalabdhau |
zAstraM yuktirdezikoktiH pramANaM
cAntaHsiddhA svAnubhUtiH pramANam || 474||
bandho mokSazca tRptizca cintA''rogyakSudhAdayaH |
svenaiva vedyA yajjJAnaM pareSAmAnumAnikam || 475||
taTasthitA bodhayanti guravaH zrutayo yathA |
prajJayaiva taredvidvAnIzvarAnugRhItayA || 476||
svAnubhUtyA svayaM jJAtvA svamAtmAnamakhaNDitam |
saMsiddhaH sammukhaM tiSThennirvikalpAtmanA''tmani || 477|| (pAThabhedaH - susukhaM tiSThen)
vedAntasiddhAntaniruktireSA
brahmaiva jIvaH sakalaM jagacca |
akhaNDarUpasthitireva mokSo
brahmAdvitIye zrutayaH pramANam || 478|| (pAThabhedaH - brahmAdvitIyaM)
iti guruvacanAcchrutipramANAt
paramavagamya satattvamAtmayuktyA |
prazamitakaraNaH samAhitAtmA
kvacidacalAkRtirAtmaniSThato'bhUt || 479|| (pAThabhedaH - AtmaniSThito)
kiJcitkAlaM samAdhAya pare brahmaNi mAnasam | (pAThabhedaH - kaJcitkAlaM)
utthAya paramAnandAdidaM vacanamabravIt || 480|| (pAThabhedaH - vyutthAya)
buddhirvinaSTA galitA pravRttiH
brahmAtmanorekatayA'dhigatyA |
idaM na jAne'pyanidaM na jAne
kiM vA kiyadvA sukhamastyapAram || 481|| (pAThabhedaH - sukhamasya pAram)
vAcA vaktumazakyameva manasA mantuM na vA zakyate
svAnandAmRtapUrapUritaparabrahmAmbudhervaibhavam |
ambhorAzivizIrNavArSikazilAbhAvaM bhajanme mano
yasyAMzAMzalave vilInamadhunA''nandAtmanA nirvRtam || 482||
kva gataM kena vA nItaM kutra lInamidaM jagat |
adhunaiva mayA dRSTaM nAsti kiM mahadadbhutam || 483||
kiM heyaM kimupAdeyaM kimanyatkiM vilakSaNam |
akhaNDAnandapIyUSapUrNe brahmamahArNave || 484||
na kiJcidatra pazyAmi na zaRNomi na vedmyaham |
svAtmanaiva sadAnandarUpeNAsmi vilakSaNaH || 485||
namo namaste gurave mahAtmane
vimuktasaGgAya saduttamAya |
nityAdvayAnandarasasvarUpiNe
bhUmne sadA'pAradayAmbudhAmne || 486||
yatkaTAkSazazisAndracandrikA-
pAtadhUtabhavatApajazramaH |
prAptavAnahamakhaNDavaibhavA-
nandamAtmapadamakSayaM kSaNAt || 487||
dhanyo'haM kRtakRtyo'haM vimukto'haM bhavagrahAt |
nityAnandasvarUpo'haM pUrNo'haM tvadanugrahAt || 488||
asaGgo'hamanaGgo'hamaliGgo'hamabhaGguraH |
prazAnto'hamananto'hamamalo'haM cirantanaH || 489|| (pAThabhedaH - 'hamatAnto'haM)
akartAhamabhoktAhamavikAro'hamakriyaH |
zuddhabodhasvarUpo'haM kevalo'haM sadAzivaH || 490||
draSTuH zroturvaktuH karturbhokturvibhinna evAham |
nityanirantaraniSkriyaniHsImAsaGgapUrNabodhAtmA || 491||
nAhamidaM nAhamado'pyubhayoravabhAsakaM paraM zuddham |
bAhyAbhyantarazUnyaM pUrNaM brahmAdvitIyamevAham || 492||
nirupamamanAditattvaM tvamahamidamada iti kalpanAdUram |
nityAnandaikarasaM satyaM brahmAdvitIyamevAham || 493||
nArAyaNo'haM narakAntako'haM
purAntako'haM puruSo'hamIzaH |
akhaNDabodho'hamazeSasAkSI
nirIzvaro'haM nirahaM ca nirmamaH || 494||
sarveSu bhUteSvahameva saMsthito
jJAnAtmanA'ntarbahirAzrayaH san |
bhoktA ca bhogyaM svayameva sarvaM
yadyatpRthagdRSTamidantayA purA || 495||
mayyakhaNDasukhAmbhodhau bahudhA vizvavIcayaH |
utpadyante vilIyante mAyAmArutavibhramAt || 496||
sthulAdibhAvA mayi kalpitA bhramA-
dAropitAnusphuraNena lokaiH |
kAle yathA kalpakavatsarAya-
NartvAdayo niSkalanirvikalpe || 497||
AropitaM nAzrayadUSakaM bhavet
kadApi mUDhairatidoSadUSitaiH | mUDhairmati
nArdrIkarotyUSarabhUmibhAgaM
marIcikAvAri mahApravAhaH || 498||
AkAzavallepavidUrago'haM (pAThabhedaH - AkAzavat kalpavi)
AdityavadbhAsyavilakSaNo'ham |
ahAryavannityavinizcalo'haM
ambhodhivatpAravivarjito'ham || 499||
na me dehena sambandho megheneva vihAyasaH |
ataH kuto me taddharmA jAgratsvapnasuSuptayaH || 500||
upAdhirAyAti sa eva gacchati
sa eva karmANi karoti bhuGkte |
sa eva jIryan mriyate sadAhaM (pAThabhedaH - eva jIvan)
kulAdrivannizcala eva saMsthitaH || 501||
na me pravRttirna ca me nivRttiH
sadaikarUpasya niraMzakasya |
ekAtmako yo niviDo nirantaro (pAThabhedaH - nibiDo)
vyomeva pUrNaH sa kathaM nu ceSTate || 502||
puNyAni pApAni nirindriyasya
nizcetaso nirvikRternirAkRteH |
kuto mamAkhaNDasukhAnubhUteH
brUte hyananvAgatamityapi zrutiH || 503||
chAyayA spRSTamuSNaM vA zItaM vA suSThu duHSThu vA |
na spRzatyeva yatkiJcitpuruSaM tadvilakSaNam || 504||
na sAkSiNaM sAkSyadharmAH saMspRzanti vilakSaNam |
avikAramudAsInaM gRhadharmAH pradIpavat |
dehendriyamanodharmA naivAtmAnaM spRzantyaho || 505|| ekStra
raveryathA karmaNi sAkSibhAvo
vahneryathA dAhaniyAmakatvam | (pAThabhedaH - vA'yasi dAhakatvam)
rajjoryathA''ropitavastusaGgaH
tathaiva kUTasthacidAtmano me || 506||
kartApi vA kArayitApi nAhaM
bhoktApi vA bhojayitApi nAham |
draSTApi vA darzayitApi nAhaM
so'haM svayaJjyotiranIdRgAtmA || 507||
calatyupAdhau pratibimbalaulya-
maupAdhikaM mUDhadhiyo nayanti |
svabimbabhUtaM ravivadviniSkriyaM
kartAsmi bhoktAsmi hato'smi heti || 508||
jale vApi sthale vApi luThatveSa jaDAtmakaH |
nAhaM vilipye taddharmairghaTadharmairnabho yathA || 509||
kartRtvabhoktRtvakhalatvamattatA-
jaDatvabaddhatvavimuktatAdayaH |
buddhervikalpA na tu santi vastutaH
svasminpare brahmaNi kevale'dvaye || 510||
santu vikArAH prakRterdazadhA zatadhA sahasradhA vApi |
kiM me'saGgacitastairna ghanaH kvacidambaraM spRzati || 511|| (pAThabhedaH - taiH kiM me'saGgaciterna hyambudaDambaro'mbaraM)
avyaktAdisthUlaparyantametat
vizvaM yatrAbhAsamAtraM pratItam |
vyomaprakhyaM sUkSmamAdyantahInaM
brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 512||
sarvAdhAraM sarvavastuprakAzaM
sarvAkAraM sarvagaM sarvazUnyam |
nityaM zuddhaM nizcalaM nirvikalpaM (pAThabhedaH - niSkalaM)
brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 513||
yatpratyastAzeSamAyAvizeSaM
pratyagrUpaM pratyayAgamyamAnam |
satyajJAnAnantamAnandarUpaM
brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 514||
niSkriyo'smyavikAro'smi
niSkalo'smi nirAkRtiH |
nirvikalpo'smi nityo'smi
nirAlambo'smi nirdvayaH || 515||
sarvAtmako'haM sarvo'haM sarvAtIto'hamadvayaH |
kevalAkhaNDabodho'hamAnando'haM nirantaraH || 516||
svArAjyasAmrAjyavibhUtireSA
bhavatkRpAzrImahimaprasAdAt |
prAptA mayA zrIgurave mahAtmane
namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||
mahAsvapne mAyAkRtajanijarAmRtyugahane
bhramantaM klizyantaM bahulataratApairanudinam | (pAThabhedaH - ranukalam)
ahaGkAravyAghravyathitamimamatyantakRpayA
prabodhya prasvApAtparamavitavAnmAmasi guro || 518||
namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaH | (pAThabhedaH - sadekasmai namazcinmahase muhuH)
yadetadvizvarUpeNa rAjate gururAja te || 519||
iti natamavalokya ziSyavaryaM
samadhigatAtmasukhaM prabuddhatattvam |
pramuditahRdayaM sa dezikendraH (pAThabhedaH - hRdayaH)
punaridamAha vacaH paraM mahAtmA || 520||
brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataH (pAThabhedaH - satsarvataH)
pazyAdhyAtmadRzA prazAntamanasA sarvAsvavasthAsvapi |
rUpAdanyadavekSitaM kimabhitazcakSuSmatAM dRzyate (pAThabhedaH - vidyate)
tadvadbrahmavidaH sataH kimaparaM buddhervihArAspadam || 521||
kastAM parAnandarasAnubhUti-
mRtsRjya zUnyeSu rameta vidvAn | (pAThabhedaH - mutsRjya
candre mahAhlAdini dIpyamAne)
citrendumAlokayituM ka icchet || 522||
asatpadArthAnubhavena kiJcin
na hyasti tRptirna ca duHkhahAniH |
tadadvayAnandarasAnubhUtyA
tRptaH sukhaM tiSTha sadAtmaniSThayA || 523||
svameva sarvathA pazyanmanyamAnaH svamadvayam | (pAThabhedaH - sarvataH)
svAnandamanubhuJjAnaH kAlaM naya mahAmate || 524||
akhaNDabodhAtmani nirvikalpe
vikalpanaM vyomni puraprakalpanam |
tadadvayAnandamayAtmanA sadA
zAntiM parAmetya bhajasva maunam || 525||
tUSNImavasthA paramopazAntiH
buddherasatkalpavikalpahetoH |
brahmAtmano brahmavido mahAtmano
yatrAdvayAnandasukhaM nirantaram || 526||
nAsti nirvAsanAnmaunAtparaM sukhakRduttamam |
vijJAtAtmasvarUpasya svAnandarasapAyinaH || 527||
gacchaMstiSThannupavizaJchayAno vA'nyathApi vA |
yathecchayA vasedvidvAnAtmArAmaH sadA muniH || 528||
na dezakAlAsanadigyamAdi-
lakSyAdyapekSA'pratibaddhavRtteH | (pAThabhedaH - pratibaddha
saMsiddhatattvasya mahAtmano'sti)
svavedane kA niyamAdyavasthA || 529||
ghaTo'yamiti vijJAtuM niyamaH ko'nvavekSate | (pAThabhedaH - apekSyate)
vinA pramANasuSThutvaM yasminsati padArthadhIH || 530||
ayamAtmA nityasiddhaH pramANe sati bhAsate |
na dezaM nApi vA kAlaM na zuddhiM vApyapekSate || 531||
devadatto'hamityetadvijJAnaM nirapekSakam |
tadvadbrahmavido'pyasya brahmAhamiti vedanam || 532||
bhAnuneva jagatsarvaM bhAsate yasya tejasA |
anAtmakamasattucchaM kiM nu tasyAvabhAsakam || 533||
vedazAstrapurANAni bhUtAni sakalAnyapi |
yenArthavanti taM kinnu vijJAtAraM prakAzayet || 534||
eSa svayaJjyotiranantazaktiH
AtmA'prameyaH sakalAnubhUtiH |
yameva vijJAya vimuktabandho
jayatyayaM brahmaviduttamottamaH || 535||
na khidyate no viSayaiH pramodate
na sajjate nApi virajyate ca |
svasminsadA krIDati nandati svayaM
nirantarAnandarasena tRptaH || 536||
kSudhAM dehavyathAM tyaktvA bAlaH krIDati vastuniH | (pAThabhedaH - vastuni)
tathaiva vidvAn ramate nirmamo nirahaM sukhI || 537||
cintAzUnyamadainyabhaikSamazanaM pAnaM saridvAriSu
svAtantryeNa niraGkuzA sthitirabhIrnidrA zmazAne vane |
vastraM kSAlanazoSaNAdirahitaM digvAstu zayyA mahI
saJcAro nigamAntavIthiSu vidAM krIDA pare brahmaNi || 538||
vimAnamAlambya zarIrametad
bhunaktyazeSAnviSayAnupasthitAn |
parecchayA bAlavadAtmavettA
yo'vyaktaliGgo'nanuSaktabAhyaH || 539||
digambaro vApi ca sAmbaro vA
tvagambaro vApi cidambarasthaH |
unmattavadvApi ca bAlavadvA
pizAcavadvApi caratyavanyAm || 540||
kAmAnniSkAmarUpI saMzcaratyekacaro muniH | (pAThabhedaH - kAmAnnI kAmarUpI)
svAtmanaiva sadA tuSTaH svayaM sarvAtmanA sthitaH || 541||
kvacinmUDho vidvAn kvacidapi mahArAjavibhavaH
kvacidbhrAntaH saumyaH kvacidajagarAcArakalitaH |
kvacitpAtrIbhUtaH kvacidavamataH kvApyaviditaH
caratyevaM prAjJaH satataparamAnandasukhitaH || 542||
nirdhano'pi sadA tuSTo'pyasahAyo mahAbalaH |
nityatRpto'pyabhuJjAno'pyasamaH samadarzanaH || 543||
api kurvannakurvANazcAbhoktA phalabhogyapi |
zarIryapyazarIryeSa paricchinno'pi sarvagaH || 544||
azarIraM sadA santamimaM brahmavidaM kvacit |
priyApriye na spRzatastathaiva ca zubhAzubhe || 545||
sthUlAdisambandhavato'bhimAninaH
sukhaM ca duHkhaM ca zubhAzubhe ca |
vidhvastabandhasya sadAtmano muneH
kutaH zubhaM vA'pyazubhaM phalaM vA || 546||
tamasA grastavadbhAnAdagrasto'pi ravirjanaiH |
grasta ityucyate bhrAntyAM hyajJAtvA vastulakSaNam || 547|| (pAThabhedaH - bhrAntyA)
tadvaddehAdibandhebhyo vimuktaM brahmavittamam |
pazyanti dehivanmUDhAH zarIrAbhAsadarzanAt || 548||
ahirnirlvayanIM vAyaM muktvA dehaM tu tiSThati | (pAThabhedaH - ahini)
itastatazcAlyamAno yatkiJcitprANavAyunA || 549||
strotasA nIyate dAru yathA nimnonnatasthalam |
daivena nIyate deho yathAkAlopabhuktiSu || 550||
prArabdhakarmaparikalpitavAsanAbhiH
saMsArivaccarati bhuktiSu muktadehaH |
siddhaH svayaM vasati sAkSivadatra tUSNIM
cakrasya mUlamiva kalpavikalpazUnyaH || 551||
naivendriyANi viSayeSu niyuGkta eSa
naivApayuGkta upadarzanalakSaNasthaH |
naiva kriyAphalamapISadavekSate sa (pAThabhedaH - apISadapekSate saH)
svAnandasAndrarasapAnasumattacittaH || 552||
lakSyAlakSyagatiM tyaktvA yastiSThetkevalAtmanA |
ziva eva svayaM sAkSAdayaM brahmaviduttamaH || 553||
jIvanneva sadA muktaH kRtArtho brahmavittamaH |
upAdhinAzAdbrahmaiva san brahmApyeti nirdvayam || 554||
zailUSo veSasadbhAvAbhAvayozca yathA pumAn |
tathaiva brahmavicchreSThaH sadA brahmaiva nAparaH || 555||
yatra kvApi vizIrNaM satparNamiva tarorvapuH patatAt | (pAThabhedaH - vizIrNaM parNamiva)
brahmIbhUtasya yateH prAgeva taccidagninA dagdham || 556||
sadAtmani brahmaNi tiSThato muneH
pUrNA'dvayAnandamayAtmanA sadA |
na dezakAlAdyucitapratIkSA
tvaGmAMsaviTpiNDavisarjanAya || 557||
dehasya mokSo no mokSo na daNDasya kamaNDaloH |
avidyAhRdayagranthimokSo mokSo yatastataH || 558||
kulyAyAmatha nadyAM vA zivakSetre'pi catvare |
parNaM patati cettena taroH kiM nu zubhAzubham || 559||
patrasya puSpasya phalasya nAzavad-
dehendriyaprANadhiyAM vinAzaH |
naivAtmanaH svasya sadAtmakasyA-
nandAkRtervRkSavadasti caiSaH || 560|| (pAThabhedaH - vadAsta eSaH)
prajJAnaghana ityAtmalakSaNaM satyasUcakam |
anUdyaupAdhikasyaiva kathayanti vinAzanam || 561||
avinAzI vA are'yamAtmeti zrutirAtmanaH |
prabravItyavinAzitvaM vinazyatsu vikAriSu || 562||
pASANavRkSatRNadhAnyakaDaGkarAdyA (pAThabhedaH - kaTAmbarAdyA)
dagdhA bhavanti hi mRdeva yathA tathaiva |
dehendriyAsumana Adi samastadRzyaM
jJAnAgnidagdhamupayAti parAtmabhAvam || 563||
vilakSaNaM yathA dhvAntaM lIyate bhAnutejasi |
tathaiva sakalaM dRzyaM brahmaNi pravilIyate || 564||
ghaTe naSTe yathA vyoma vyomaiva bhavati sphuTam |
tathaivopAdhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||
kSIraM kSIre yathA kSiptaM tailaM taile jalaM jale |
saMyuktamekatAM yAti tathA''tmanyAtmavinmuniH || 566||
evaM videhakaivalyaM sanmAtratvamakhaNDitam |
brahmabhAvaM prapadyaiSa yatirnAvartate punaH || 567||
sadAtmaikatvavijJAnadagdhAvidyAdivarSmaNaH |
amuSya brahmabhUtatvAd brahmaNaH kuta udbhavaH || 568||
mAyAklRptau bandhamokSau na staH svAtmani vastutaH |
yathA rajjau niSkriyAyAM sarpAbhAsavinirgamau || 569||
AvRteH sadasattvAbhyAM vaktavye bandhamokSaNe |
nAvRtirbrahmaNaH kAcidanyAbhAvAdanAvRtam |
yadyastyadvaitahAniH syAd dvaitaM no sahate zrutiH || 570||
bandhaJca mokSaJca mRSaiva mUDhA
buddherguNaM vastuni kalpayanti |
dRgAvRtiM meghakRtAM yathA ravau
yato'dvayA'saGgacidetadakSaram || 571|| (pAThabhedaH - cidekamakSaram)
astIti pratyayo yazca yazca nAstIti vastuni |
buddhereva guNAvetau na tu nityasya vastunaH || 572||
atastau mAyayA klRptau bandhamokSau na cAtmani |
niSkale niSkriye zAnte niravadye niraJjane |
advitIye pare tattve vyomavatkalpanA kutaH || 573||
na nirodho na cotpattirna baddho na ca sAdhakaH |
na mumukSurna vai mukta ityeSA paramArthatA || 574||
sakalanigamacUDAsvAntasiddhAntarUpaM
paramidamatiguhyaM darzitaM te mayAdya |
apagatakalidoSaM kAmanirmuktabuddhiM (pAThabhedaH - buddhiH)
svasutavadasakRttvAM bhAvayitvA mumukSum || 575||
iti zrutvA gurorvAkyaM prazrayeNa kRtAnatiH |
sa tena samanujJAto yayau nirmuktabandhanaH || 576||
gurureva sadAnandasindhau nirmagnamAnasaH | (pAThabhedaH - gurureSa)
pAvayanvasudhAM sarvAM vicacAra nirantaraH || 577||
ityAcAryasya ziSyasya saMvAdenAtmalakSaNam |
nirUpitaM mumukSUNAM sukhabodhopapattaye || 578||
hitamidamupadezamAdriyantAM
vihitanirastasamastacittadoSAH |
bhavasukhaviratAH prazAntacittAH (pAThabhedaH - sukhavimukhAH)
zrutirasikA yatayo mumukSavo ye || 579||
saMsArAdhvani tApabhAnukiraNaprodbhUtadAhavyathA-
khinnAnAM jalakAGkSayA marubhuvi bhrAntyA paribhrAmyatAm |
atyAsannasudhAmbudhiM sukhakaraM brahmAdvayaM darzaya-
tyeSA zaGkarabhAratI vijayate nirvANasandAyinI || 580||
|| iti zaGkarAcAryaviracitaM vivekacUDAmaNiH ||
|| OM tatsat ||
