Stotram - Sacred Scripture

Viveka Chudamani

Viveka Chudamani

Stotram
Unknown
577 Verses
110%

viveka cUDAmaNi

zloka 1

sarvavedAntasiddhAntagocaraM tamagocaram |

govindaM paramAnandaM sadguruM praNato'smyaham || 1||

jantUnAM narajanma durlabhamataH puMstvaM tato vipratA

tasmAdvaidikadharmamArgaparatA vidvattvamasmAtparam |

AtmAnAtmavivecanaM svanubhavo brahmAtmanA saMsthitiH

muktirno zatajanmakoTisukRtaiH puNyairvinA labhyate || 2|| (pAThabhedaH - zatakoTijanmasu kRtaiH)

durlabhaM trayamevaitaddevAnugrahahetukam |

manuSyatvaM mumukSutvaM mahApuruSasaMzrayaH || 3||

labdhvA kathaJcinnarajanma durlabhaM (pAThabhedaH - kathaJcin)

tatrApi puMstvaM zrutipAradarzanam |

yastvAtmamuktau na yateta mUDhadhIH

sa hyAtmahA svaM vinihantyasadgrahAt || 4|| (pAThabhedaH - AtmahA svaM)

itaH ko nvasti mUDhAtmA yastu svArthe pramAdyati |

durlabhaM mAnuSaM dehaM prApya tatrApi pauruSam || 5||

vadantu zAstrANi yajantu devAn (pAThabhedaH - paThantu)

kurvantu karmANi bhajantu devatAH |

Atmaikyabodhena vinApi mukti- (pAThabhedaH - vinA vimuktiH na)

rna sidhyati brahmazatAntare'pi || 6||

amRtattvasya nAzAsti vittenetyeva hi zrutiH |

bravIti karmaNo mukterahetutvaM sphuTaM yataH || 7||

ato vimuktyai prayateta vidvAn

sannyastabAhyArthasukhaspRhaH san |

santaM mahAntaM samupetya dezikaM

tenopadiSTArthasamAhitAtmA || 8||

uddharedAtmanA''tmAnaM magnaM saMsAravAridhau |

yogArUDhatvamAsAdya samyagdarzananiSThayA || 9||

sannyasya sarvakarmANi bhavabandhavimuktaye |

yatyatAM paNDitairdhIrairAtmAbhyAsa upasthitaiH || 10||

cittasya zuddhaye karma na tu vastUpalabdhaye |

vastusiddhirvicAreNa na kiJcitkarmakoTibhiH || 11||

samyagvicArataH siddhA rajjutattvAvadhAraNA |

bhrAntoditamahAsarpabhayaduHkhavinAzinI || 12|| (pAThabhedaH - bhrAntyo)

arthasya nizcayo dRSTo vicAreNa hitoktitaH |

na snAnena na dAnena prANAyAmazatena vA || 13||

adhikAriNamAzAste phalasiddhirvizeSataH |

upAyA dezakAlAdyAH santyasminsahakAriNaH || 14|| (pAThabhedaH - santyasyAM)

ato vicAraH kartavyo jijJAsorAtmavastunaH ||

samAsAdya dayAsindhuM guruM brahmaviduttamam || 15||

medhAvI puruSo vidvAnUhApohavicakSaNaH |

adhikAryAtmavidyAyAmuktalakSaNalakSitaH || 16||

vivekino viraktasya zamAdiguNazAlinaH |

mumukSoreva hi brahmajijJAsAyogyatA matA || 17||

sAdhanAnyatra catvAri kathitAni manISibhiH |

yeSu satsveva sanniSThA yadabhAve na sidhyati || 18||

Adau nityAnityavastuvivekaH parigaNyate |

ihAmutraphalabhogavirAgastadanantaram |

zamAdiSaTkasampattirmumukSutvamiti sphuTam || 19||

brahma satyaM jaganmithyetyevaMrUpo vinizcayaH |

so'yaM nityAnityavastuvivekaH samudAhRtaH || 20||

tadvairAgyaM jihAsA yA darzanazravaNAdibhiH | (pAThabhedaH - jugupsA yA)

dehAdibrahmaparyante hyanitye bhogavastuni || 21|| (pAThabhedaH - bhogyavastuni)

virajya viSayavrAtAddoSadRSTyA muhurmuhuH |

svalakSye niyatAvasthA manasaH zama ucyate || 22||

viSayebhyaH parAvartya sthApanaM svasvagolake |

ubhayeSAmindriyANAM sa damaH parikIrtitaH |

bAhyAnAlambanaM vRttereSoparatiruttamA || 23||

sahanaM sarvaduHkhAnAmapratIkArapUrvakam |

cintAvilAparahitaM sA titikSA nigadyate || 24||

zAstrasya guruvAkyasya satyabuddhyavadhAraNam | (pAThabhedaH - satyabuddhyAvadhAraNA)

sA zraddhA kathitA sadbhiryayA vastUpalabhyate || 25||

sarvadA sthApanaM buddheH zuddhe brahmaNi sarvadA | (pAThabhedaH - samyagAsthApanaM)

tatsamAdhAnamityuktaM na tu cittasya lAlanam || 26||

ahaGkArAdidehAntAn bandhAnajJAnakalpitAn |

svasvarUpAvabodhena moktumicchA mumukSutA || 27||

mandamadhyamarUpApi vairAgyeNa zamAdinA |

prasAdena guroH seyaM pravRddhA sUyate phalam || 28||

vairAgyaM ca mumukSutvaM tIvraM yasya tu vidyate |

tasminnevArthavantaH syuH phalavantaH zamAdayaH || 29||

etayormandatA yatra viraktatvamumukSayoH |

marau salilavattatra zamAderbhAnamAtratA || 30||

mokSakAraNasAmagryAM bhaktireva garIyasI |

svasvarUpAnusandhAnaM bhaktirityabhidhIyate || 31||

svAtmatattvAnusandhAnaM bhaktirityapare jaguH |

uktasAdhanasampannastattvajijJAsurAtmanaH |

upasIdedguruM prAjJaM yasmAdbandhavimokSaNam || 32||

zrotriyo'vRjino'kAmahato yo brahmavittamaH |

brahmaNyuparataH zAnto nirindhana ivAnalaH |

ahetukadayAsindhurbandhurAnamatAM satAm || 33||

tamArAdhya guruM bhaktyA prahvaprazrayasevanaiH | (pAThabhedaH - prahvaH)

prasannaM tamanuprApya pRcchejjJAtavyamAtmanaH || 34||

svAminnamaste natalokabandho

kAruNyasindho patitaM bhavAbdhau |

mAmuddharAtmIyakaTAkSadRSTyA

RjvyAtikAruNyasudhAbhivRSTyA || 35||

durvArasaMsAradavAgnitaptaM

dodhUyamAnaM duradRSTavAtaiH |

bhItaM prapannaM paripAhi mRtyoH

zaraNyamanyadyadahaM na jAne || 36|| (pAThabhedaH - anyaM)

zAntA mahAnto nivasanti santo

vasantavallokahitaM carantaH |

tIrNAH svayaM bhImabhavArNavaM janA-

nahetunAnyAnapi tArayantaH || 37||

ayaM svabhAvaH svata eva yatpara-

zramApanodapravaNaM mahAtmanAm |

sudhAMzureSa svayamarkakarkaza-

prabhAbhitaptAmavati kSitiM kila || 38||

brahmAnandarasAnubhUtikalitaiH pUtaiH suzItairyutai- (pAThabhedaH - suzItaiH sitaiH)

ryuSmadvAkkalazojjhitaiH zrutisukhairvAkyAmRtaiH secaya |

santaptaM bhavatApadAvadahanajvAlAbhirenaM prabho

dhanyAste bhavadIkSaNakSaNagateH pAtrIkRtAH svIkRtAH || 39||

kathaM tareyaM bhavasindhumetaM

kA vA gatirme katamo'styupAyaH |

jAne na kiJcitkRpayA'va mAM prabho

saMsAraduHkhakSatimAtanuSva || 40||

tathA vadantaM zaraNAgataM svaM

saMsAradAvAnalatApataptam |

nirIkSya kAruNyarasArdradRSTyA

dadyAdabhItiM sahasA mahAtmA || 41||

vidvAn sa tasmA upasattimIyuSe

mumukSave sAdhu yathoktakAriNe |

prazAntacittAya zamAnvitAya

tattvopadezaM kRpayaiva kuryAt || 42||

mA bhaiSTa vidvaMstava nAstyapAyaH

saMsArasindhostaraNe'styupAyaH |

yenaiva yAtA yatayo'sya pAraM

tameva mArgaM tava nirdizAmi || 43||

astyupAyo mahAnkazcitsaMsArabhayanAzanaH |

tena tIrtvA bhavAmbhodhiM paramAnandamApsyasi || 44||

vedAntArthavicAreNa jAyate jJAnamuttamam |

tenAtyantikasaMsAraduHkhanAzo bhavatyanu || 45||

zraddhAbhaktidhyAnayogAnmumukSoH

mukterhetUnvakti sAkSAcchrutergIH |

yo vA eteSveva tiSThatyamuSya

mokSo'vidyAkalpitAddehabandhAt || 46||

ajJAnayogAtparamAtmanastava

hyanAtmabandhastata eva saMsRtiH |

tayorvivekoditabodhavahniH

ajJAnakAryaM pradahetsamUlam || 47||

ziSya uvAca |

kRpayA zrUyatAM svAminprazno'yaM kriyate mayA |

yaduttaramahaM zrutvA kRtArthaH syAM bhavanmukhAt || 48||

ko nAma bandhaH kathameSa AgataH

kathaM pratiSThAsya kathaM vimokSaH |

ko'sAvanAtmA paramaH ka AtmA

tayorvivekaH kathametaducyatAm || 49||

zrIguruvAca |

dhanyo'si kRtakRtyo'si pAvitaM te kulaM tvayA | (pAThabhedaH - pAvitaM)

yadavidyAbandhamuktyA brahmIbhavitumicchasi || 50||

RNamocanakartAraH pituH santi sutAdayaH |

bandhamocanakartA tu svasmAdanyo na kazcana || 51||

mastakanyastabhArAderduHkhamanyairnivAryate |

kSudhAdikRtaduHkhaM tu vinA svena na kenacit || 52||

pathyamauSadhasevA ca kriyate yena rogiNA |

ArogyasiddhirdRSTA'sya nAnyAnuSThitakarmaNA || 53||

vastusvarUpaM sphuTabodhacakSuSA

svenaiva vedyaM na tu paNDitena |

candrasvarUpaM nijacakSuSaiva

jJAtavyamanyairavagamyate kim || 54||

avidyAkAmakarmAdipAzabandhaM vimocitum |

kaH zaknuyAdvinA''tmAnaM kalpakoTizatairapi || 55||

na yogena na sAGkhyena karmaNA no na vidyayA |

brahmAtmaikatvabodhena mokSaH sidhyati nAnyathA || 56||

vINAyA rUpasaundaryaM tantrIvAdanasauSThavam |

prajAraJjanamAtraM tanna sAmrAjyAya kalpate || 57||

vAgvaikharI zabdajharI zAstravyAkhyAnakauzalam |

vaiduSyaM viduSAM tadvadbhuktaye na tu muktaye || 58||

avijJAte pare tattve zAstrAdhItistu niSphalA |

vijJAte'pi pare tattve zAstrAdhItistu niSphalA || 59||

zabdajAlaM mahAraNyaM cittabhramaNakAraNam |

ataH prayatnAjjJAtavyaM tattvajJaistattvamAtmanaH || 60|| tattvajJAttattva

ajJAnasarpadaSTasya brahmajJAnauSadhaM vinA |

kimu vedaizca zAstraizca kimu mantraiH kimauSadhaiH || 61||

na gacchati vinA pAnaM vyAdhirauSadhazabdataH |

vinA'parokSAnubhavaM brahmazabdairna mucyate || 62||

akRtvA dRzyavilayamajJAtvA tattvamAtmanaH |

brahmazabdaiH kuto muktiruktimAtraphalairnRNAm || 63|| (pAThabhedaH - bAhyazabdaiH)

akRtvA zatrusaMhAramagatvAkhilabhUzriyam |

rAjAhamiti zabdAnno rAjA bhavitumarhati || 64||

AptoktiM khananaM tathoparizilAdyutkarSaNaM svIkRtiM (pAThabhedaH - parizilApAkarSaNaM)

nikSepaH samapekSate na hi bahiHzabdaistu nirgacchati |

tadvadbrahmavidopadezamananadhyAnAdibhirlabhyate

mAyAkAryatirohitaM svamamalaM tattvaM na duryuktibhiH || 65||

tasmAtsarvaprayatnena bhavabandhavimuktaye |

svaireva yatnaH kartavyo rogAdAviva paNDitaiH || 66|| (pAThabhedaH - rogAderiva)

yastvayAdya kRtaH prazno varIyAJchAstravinmataH | (pAThabhedaH - sammataH)

sUtraprAyo nigUDhArtho jJAtavyazca mumukSubhiH || 67||

zaRNuSvAvahito vidvanyanmayA samudIryate |

tadetacchravaNAtsadyo bhavabandhAdvimokSyase || 68||

mokSasya hetuH prathamo nigadyate

vairAgyamatyantamanityavastuSu |

tataH zamazcApi damastitikSA

nyAsaH prasaktAkhilakarmaNAM bhRzam || 69||

tataH zrutistanmananaM satattva-

dhyAnaM ciraM nityanirantaraM muneH |

tato'vikalpaM parametya vidvAn

ihaiva nirvANasukhaM samRcchati || 70||

yadboddhavyaM tavedAnImAtmAnAtmavivecanam |

taducyate mayA samyak zrutvAtmanyavadhAraya || 71||

majjAsthimedaHpalaraktacarma-

tvagAhvayairdhAtubhirebhiranvitam |

pAdoruvakSobhujapRSThamastakaiH

aGgairupAGgairupayuktametat || 72||

ahammameti prathitaM zarIraM

mohAspadaM sthUlamitIryate budhaiH |

nabhonabhasvaddahanAmbubhUmayaH

sUkSmANi bhUtAni bhavanti tAni || 73||

parasparAMzairmilitAni bhUtvA

sthUlAni ca sthUlazarIrahetavaH |

mAtrAstadIyA viSayA bhavanti

zabdAdayaH paJca sukhAya bhoktuH || 74||

ya eSu mUDhA viSayeSu baddhA

rAgorupAzena sudurdamena |

AyAnti niryAntyadha UrdhvamuccaiH

svakarmadUtena javena nItAH || 75||

zabdAdibhiH paJcabhireva paJca

paJcatvamApuH svaguNena baddhAH |

kuraGgamAtaGgapataGgamIna-

bhRGgA naraH paJcabhiraJcitaH kim || 76||

doSeNa tIvro viSayaH kRSNasarpaviSAdapi |

viSaM nihanti bhoktAraM draSTAraM cakSuSApyayam || 77||

viSayAzAmahApAzAdyo vimuktaH sudustyajAt |

sa eva kalpate muktyai nAnyaH SaTzAstravedyapi || 78||

ApAtavairAgyavato mumukSUn

bhavAbdhipAraM pratiyAtumudyatAn |

AzAgraho majjayate'ntarAle

nigRhya kaNThe vinivartya vegAt || 79||

viSayAkhyagraho yena suviraktyasinA hataH |

sa gacchati bhavAmbhodheH pAraM pratyUhavarjitaH || 80||

viSamaviSayamArgairgacchato'nacchabuddheH (pAThabhedaH - viSayamArge gacchato)

pratipadamabhiyAto mRtyurapyeSa viddhi | (pAThabhedaH - pratipadamabhighAto mRtyurapyeSa siddhaH)

hitasujanagurUktyA gacchataH svasya yuktyA

prabhavati phalasiddhiH satyamityeva viddhi || 81||

mokSasya kAGkSA yadi vai tavAsti

tyajAtidUrAdviSayAnviSaM yathA |

pIyUSavattoSadayAkSamArjava-

prazAntidAntIrbhaja nityamAdarAt || 82||

anukSaNaM yatparihRtya kRtyaM

anAdyavidyAkRtabandhamokSaNam |

dehaH parArtho'yamamuSya poSaNe

yaH sajjate sa svamanena hanti || 83||

zarIrapoSaNArthI san ya AtmAnaM didRkSati | (pAThabhedaH - didRkSate)

grAhaM dArudhiyA dhRtvA nadIM tartuM sa gacchati || 84|| (pAThabhedaH - sa icchati)

moha eva mahAmRtyurmumukSorvapurAdiSu |

moho vinirjito yena sa muktipadamarhati || 85||

mohaM jahi mahAmRtyuM dehadArasutAdiSu |

yaM jitvA munayo yAnti tadviSNoH paramaM padam || 86||

tvaGmAMsarudhirasnAyumedomajjAsthisaGkulam |

pUrNaM mUtrapurISAbhyAM sthUlaM nindyamidaM vapuH || 87||

paJcIkRtebhyo bhUtebhyaH sthUlebhyaH pUrvakarmaNA |

samutpannamidaM sthUlaM bhogAyatanamAtmanaH |

avasthA jAgarastasya sthUlArthAnubhavo yataH || 88||

bAhyendriyaiH sthUlapadArthasevAM

srakcandanastryAdivicitrarUpAm |

karoti jIvaH svayametadAtmanA

tasmAtprazastirvapuSo'sya jAgare || 89||

sarvo'pi bAhyasaMsAraH puruSasya yadAzrayaH |

viddhi dehamidaM sthUlaM gRhavadgRhamedhinaH || 90||

sthUlasya sambhavajarAmaraNAni dharmAH

sthaulyAdayo bahuvidhAH zizutAdyavasthAH |

varNAzramAdiniyamA bahudhA''mayAH syuH

pUjAvamAnabahumAnamukhA vizeSAH || 91||

buddhIndriyANi zravaNaM tvagakSi

ghrANaM ca jihvA viSayAvabodhanAt |

vAkpANipAdA gudamapyupasthaH (pAThabhedaH - upasthaM)

karmendriyANi pravaNena karmasu || 92|| (pAThabhedaH - pravaNAni)

nigadyate'ntaHkaraNaM manodhIH

ahaGkRtizcittamiti svavRttibhiH |

manastu saGkalpavikalpanAdibhiH

buddhiH padArthAdhyavasAyadharmataH || 93||

atrAbhimAnAdahamityahaGkRtiH |

svArthAnusandhAnaguNena cittam || 94||

prANApAnavyAnodAnasamAnA bhavatyasau prANaH |

svayameva vRttibhedAdvikRtibhedAtsuvarNasalilAdivat || 95|| (pAThabhedaH - vikRterbhedAtsuvarNasalilamiva)

vAgAdi paJca zravaNAdi paJca

prANAdi paJcAbhramukhAni paJca |

buddhyAdyavidyApi ca kAmakarmaNI

puryaSTakaM sUkSmazarIramAhuH || 96||

idaM zarIraM za‍RNu sUkSmasaJjJitaM

liGgaM tvapaJcIkRtabhUtasambhavam |

savAsanaM karmaphalAnubhAvakaM

svAjJAnato'nAdirupAdhirAtmanaH || 97||

svapno bhavatyasya vibhaktyavasthA

svamAtrazeSeNa vibhAti yatra |

svapne tu buddhiH svayameva jAgrat

kAlInanAnAvidhavAsanAbhiH || 98||

kartrAdibhAvaM pratipadya rAjate

yatra svayaM bhAti hyayaM parAtmA | (pAThabhedaH - svayaJjyotirayaM)

dhImAtrakopAdhirazeSasAkSI

na lipyate tatkRtakarmalezaiH | karmalepaiH

yasmAdasaGgastata eva karmabhiH

na lipyate kiJcidupAdhinA kRtaiH || 99||

sarvavyApRtikaraNaM liGgamidaM syAccidAtmanaH puMsaH |

vAsyAdikamiva takSNastenaivAtmA bhavatyasaGgo'yam || 100||

andhatvamandatvapaTutvadharmAH

sauguNyavaiguNyavazAddhi cakSuSaH |

bAdhiryamUkatvamukhAstathaiva

zrotrAdidharmA na tu vetturAtmanaH || 101||

ucchvAsaniHzvAsavijRmbhaNakSu-

tprasyandanAdyutkramaNAdikAH kriyAH | (pAThabhedaH - praspandanAdy)

prANAdikarmANi vadanti tajJAH (pAThabhedaH - tajjJAH)

prANasya dharmAvazanApipAse || 102||

antaHkaraNameteSu cakSurAdiSu varSmaNi |

ahamityabhimAnena tiSThatyAbhAsatejasA || 103||

ahaGkAraH sa vijJeyaH kartA bhoktAbhimAnyayam |

sattvAdiguNayogena cAvasthAtrayamaznute || 104|| (pAThabhedaH - yogenAvasthAtritayamznute)

viSayANAmAnukUlye sukhI duHkhI viparyaye |

sukhaM duHkhaM ca taddharmaH sadAnandasya nAtmanaH || 105||

AtmArthatvena hi preyAnviSayo na svataH priyaH |

svata eva hi sarveSAmAtmA priyatamo yataH |

tata AtmA sadAnando nAsya duHkhaM kadAcana || 106||

yatsuSuptau nirviSaya AtmAnando'nubhUyate |

zrutiH pratyakSamaitihyamanumAnaM ca jAgrati || 107||

avyaktanAmnI paramezazaktiH

anAdyavidyA triguNAtmikA parA |

kAryAnumeyA sudhiyaiva mAyA

yayA jagatsarvamidaM prasUyate || 108||

sannApyasannApyubhayAtmikA no

bhinnApyabhinnApyubhayAtmikA no |

sAGgApyanaGgA hyubhayAtmikA no (pAThabhedaH - anaGgApyubhayAtmikA)

mahAdbhutA'nirvacanIyarUpA || 109||

zuddhAdvayabrahmavibodhanAzyA

sarpabhramo rajjuvivekato yathA |

rajastamaHsattvamiti prasiddhA

guNAstadIyAH prathitaiH svakAryaiH || 110||

vikSepazaktI rajasaH kriyAtmikA

yataH pravRttiH prasRtA purANI |

rAgAdayo'syAH prabhavanti nityaM

duHkhAdayo ye manaso vikArAH || 111||

kAmaH krodho lobhadambhAdyasUyA (pAThabhedaH - lobhadambhAbhyasUyA)

ahaGkArerSyAmatsarAdyAstu ghorAH |

dharmA ete rAjasAH pumpravRtti-

ryasmAdeSA tadrajo bandhahetuH || 112|| (pAThabhedaH - yasmAdetattadrajo)

eSA''vRtirnAma tamoguNasya

zaktirmayA vastvavabhAsate'nyathA | zaktiryayA

saiSA nidAnaM puruSasya saMsRteH

vikSepazakteH pravaNasya hetuH || 113|| (pAThabhedaH - prasarasya)

prajJAvAnapi paNDito'pi caturo'pyatyantasUkSmAtmadRg- (pAThabhedaH - sUkSmArthadRg)

vyAlIDhastamasA na vetti bahudhA sambodhito'pi sphuTam |

bhrAntyAropitameva sAdhu kalayatyAlambate tadguNAn

hantAsau prabalA durantatamasaH zaktirmahatyAvRtiH || 114||

abhAvanA vA viparItabhAvanA'- (pAThabhedaH - viparItabhAvanA)

sambhAvanA vipratipattirasyAH |

saMsargayuktaM na vimuJcati dhruvaM

vikSepazaktiH kSapayatyajasram || 115||

ajJAnamAlasyajaDatvanidrA-

pramAdamUDhatvamukhAstamoguNAH |

etaiH prayukto na hi vetti kiJcit

nidrAluvatstambhavadeva tiSThati || 116||

sattvaM vizuddhaM jalavattathApi

tAbhyAM militvA saraNAya kalpate |

yatrAtmabimbaH pratibimbitaH san

prakAzayatyarka ivAkhilaM jaDam || 117||

mizrasya sattvasya bhavanti dharmAH

tvamAnitAdyA niyamA yamAdyAH |

zraddhA ca bhaktizca mumukSutA ca

daivI ca sampattirasannivRttiH || 118||

vizuddhasattvasya guNAH prasAdaH

svAtmAnubhUtiH paramA prazAntiH |

tRptiH praharSaH paramAtmaniSThA

yayA sadAnandarasaM samRcchati || 119||

avyaktametattriguNairniruktaM

tatkAraNaM nAma zarIramAtmanaH |

suSuptiretasya vibhaktyavasthA

pralInasarvendriyabuddhivRttiH || 120||

sarvaprakArapramitiprazAntiH

bIjAtmanAvasthitireva buddheH |

suSuptiretasya kila pratItiH (pAThabhedaH - suSuptiratrAsya)

kiJcinna vedmIti jagatprasiddheH || 121||

dehendriyaprANamano'hamAdayaH

sarve vikArA viSayAH sukhAdayaH |

vyomAdibhUtAnyakhilaM ca vizvaM

avyaktaparyantamidaM hyanAtmA || 122||

mAyA mAyAkAryaM sarvaM mahadAdidehaparyantam |

asadidamanAtmatattvaM viddhi tvaM marumarIcikAkalpam || 123||

atha te sampravakSyAmi svarUpaM paramAtmanaH |

yadvijJAya naro bandhAnmuktaH kaivalyamaznute || 124||

asti kazcitsvayaM nityamahampratyayalambanaH |

avasthAtrayasAkSI sanpaJcakozavilakSaNaH || 125||

yo vijAnAti sakalaM jAgratsvapnasuSuptiSu |

buddhitadvRttisadbhAvamabhAvamahamityayam || 126||

yaH pazyati svayaM sarvaM yaM na pazyati kazcana | (pAThabhedaH - kiJcana)

yazcetayati buddhyAdi na tadyaM cetayatyayam || 127||

yena vizvamidaM vyAptaM yaM na vyApnoti kiJcana |

AbhArUpamidaM sarvaM yaM bhAntamanubhAtyayam || 128||

yasya sannidhimAtreNa dehendriyamanodhiyaH |

viSayeSu svakIyeSu vartante preritA iva || 129||

ahaGkArAdidehAntA viSayAzca sukhAdayaH |

vedyante ghaTavadyena nityabodhasvarUpiNA || 130||

eSo'ntarAtmA puruSaH purANo

nirantarAkhaNDasukhAnubhUtiH |

sadaikarUpaH pratibodhamAtro

yeneSitA vAgasavazcaranti || 131||

atraiva sattvAtmani dhIguhAyAM

avyAkRtAkAza uzatprakAzaH | (pAThabhedaH - uruprakAzaH)

AkAza uccai ravivatprakAzate

svatejasA vizvamidaM prakAzayan || 132||

jJAtA mano'haGkRtivikriyANAM

dehendriyaprANakRtakriyANAm |

ayo'gnivattAnanuvartamAno

na ceSTate no vikaroti kiJcana || 133||

na jAyate no mriyate na vardhate

na kSIyate no vikaroti nityaH |

vilIyamAne'pi vapuSyamuSmi-

nna lIyate kumbha ivAmbaraM svayam || 134||

prakRtivikRtibhinnaH zuddhabodhasvabhAvaH

sadasadidamazeSaM bhAsayannirvizeSaH |

vilasati paramAtmA jAgradAdiSvavasthA-

svahamahamiti sAkSAtsAkSirUpeNa buddheH || 135||

niyamitamanasAmuM tvaM svamAtmAnamAtma-

nyayamahamiti sAkSAdviddhi buddhiprasAdAt |

janimaraNataraGgApArasaMsArasindhuM

pratara bhava kRtArtho brahmarUpeNa saMsthaH || 136||

atrAnAtmanyahamiti matirbandha eSo'sya puMsaH

prApto'jJAnAjjananamaraNaklezasampAtahetuH |

yenaivAyaM vapuridamasatsatyamityAtmabuddhyA

puSyatyukSatyavati viSayaistantubhiH kozakRdvat || 137||

atasmiMstadbuddhiH prabhavati vimUDhasya tamasA

vivekAbhAvAdvai sphurati bhujage rajjudhiSaNA |

tato'narthavrAto nipatati samAdAturadhikaH

tato yo'sadgrAhaH sa hi bhavati bandhaH zaRNu sakhe || 138||

akhaNDanityAdvayabodhazaktyA

sphurantamAtmAnamanantavaibhavam |

samAvRNotyAvRtizaktireSA

tamomayI rAhurivArkabimbam || 139||

tirobhUte svAtmanyamalataratejovati pumAn

anAtmAnaM mohAdahamiti zarIraM kalayati |

tataH kAmakrodhaprabhRtibhiramuM bandhanaguNaiH (pAThabhedaH - bandhakaguNaiH)

paraM vikSepAkhyA rajasa uruzaktirvyathayati || 140||

mahAmohagrAhagrasanagalitAtmAvagamano

dhiyo nAnAvasthAM svayamabhinayaMstadguNatayA | (pAThabhedaH - nAnAvasthAH)

apAre saMsAre viSayaviSapUre jalanidhau

nimajyonmajyAyaM bhramati kumatiH kutsitagatiH || 141||

bhAnuprabhAsaJjanitAbhrapaGktiH

bhAnuM tirodhAya vijRmbhate yathA |

AtmoditAhaGkRtirAtmatattvaM

tathA tirodhAya vijRmbhate svayam || 142||

kavalitadinanAthe durdine sAndrameghaiH

vyathayati himajhaJjhAvAyurugro yathaitAn |

aviratatamasA''tmanyAvRte mUDhabuddhiM

kSapayati bahuduHkhaistIvravikSepazaktiH || 143||

etAbhyAmeva zaktibhyAM bandhaH puMsaH samAgataH |

yAbhyAM vimohito dehaM matvA''tmAnaM bhramatyayam || 144||

bIjaM saMsRtibhUmijasya tu tamo dehAtmadhIraGkuro

rAgaH pallavamambu karma tu vapuH skandho'savaH zAkhikAH |

agrANIndriyasaMhatizca viSayAH puSpANi duHkhaM phalaM

nAnAkarmasamudbhavaM bahuvidhaM bhoktAtra jIvaH khagaH || 145||

ajJAnamUlo'yamanAtmabandho

naisargiko'nAdirananta IritaH |

janmApyayavyAdhijarAdiduHkha-

pravAhapAtaM janayatyamuSya || 146||

nAstrairna zastrairanilena vahninA

chettuM na zakyo na ca karmakoTibhiH |

vivekavijJAnamahAsinA vinA

dhAtuH prasAdena zitena maJjunA || 147||

zrutipramANaikamateH svadharma

niSThA tayaivAtmavizuddhirasya |

vizuddhabuddheH paramAtmavedanaM

tenaiva saMsArasamUlanAzaH || 148||

kozairannamayAdyaiH paJcabhirAtmA na saMvRto bhAti |

nijazaktisamutpannaiH zaivAlapaTalairivAmbu vApIstham || 149||

tacchaivAlApanaye samyak salilaM pratIyate zuddham |

tRSNAsantApaharaM sadyaH saukhyapradaM paraM puMsaH || 150||

paJcAnAmapi kozAnAmapavAde vibhAtyayaM zuddhaH |

nityAnandaikarasaH pratyagrUpaH paraH svayaJjyotiH || 151||

AtmAnAtmavivekaH kartavyo bandhamuktaye viduSA |

tenaivAnandI bhavati svaM vijJAya saccidAnandam || 152||

muJjAdiSIkAmiva dRzyavargAt

pratyaJcamAtmAnamasaGgamakriyam |

vivicya tatra pravilApya sarvaM

tadAtmanA tiSThati yaH sa muktaH || 153||

deho'yamannabhavano'nnamayastu koza- (pAThabhedaH - kozo)

zcAnnena jIvati vinazyati tadvihInaH | (pAThabhedaH - hyannena)

tvakcarmamAMsarudhirAsthipurISarAzi-

rnAyaM svayaM bhavitumarhati nityazuddhaH || 154||

pUrvaM janeradhimRterapi nAyamasti (pAThabhedaH - janerapimRteratha)

jAtakSaNaH kSaNaguNo'niyatasvabhAvaH |

naiko jaDazca ghaTavatparidRzyamAnaH

svAtmA kathaM bhavati bhAvavikAravettA || 155||

pANipAdAdimAndeho nAtmA vyaGge'pi jIvanAt |

tattacchakteranAzAcca na niyamyo niyAmakaH || 156||

dehataddharmatatkarmatadavasthAdisAkSiNaH |

sata eva svataHsiddhaM tadvailakSaNyamAtmanaH || 157||

zalyarAzirmAMsalipto malapUrNo'tikazmalaH |

kathaM bhavedayaM vettA svayametadvilakSaNaH || 158||

tvaGmAMsamedo'sthipurISarAzA-

vahammatiM mUDhajanaH karoti |

vilakSaNaM vetti vicArazIlo

nijasvarUpaM paramArthabhUtam || 159||

deho'hamityeva jaDasya buddhiH

dehe ca jIve viduSastvahandhIH |

vivekavijJAnavato mahAtmano

brahmAhamityeva matiH sadAtmani || 160||

atrAtmabuddhiM tyaja mUDhabuddhe

tvaGmAMsamedo'sthipurISarAzau |

sarvAtmani brahmaNi nirvikalpe

kuruSva zAntiM paramAM bhajasva || 161||

dehendriyAdAvasati bhramoditAM

vidvAnahantAM na jahAti yAvat |

tAvanna tasyAsti vimuktivArtA-

pyastveSa vedAntanayAntadarzI || 162||

chAyAzarIre pratibimbagAtre

yatsvapnadehe hRdi kalpitAGge |

yathAtmabuddhistava nAsti kAci-

jjIvaccharIre ca tathaiva mA'stu || 163||

dehAtmadhIreva nRNAmasaddhiyAM

janmAdiduHkhaprabhavasya bIjam |

yatastatastvaM jahi tAM prayatnAt

tyakte tu citte na punarbhavAzA || 164||

karmendriyaiH paJcabhiraJcito'yaM

prANo bhavetprANamayastu kozaH ||

yenAtmavAnannamayo'nupUrNaH

pravartate'sau sakalakriyAsu || 165||

naivAtmApi prANamayo vAyuvikAro (pAThabhedaH - naivAtmAyaM)

gantA''gantA vAyuvadantarbahireSaH |

yasmAtkiJcitkvApi na vettISTamaniSTaM

svaM vAnyaM vA kiJcana nityaM paratantraH || 166||

jJAnendriyANi ca manazca manomayaH syAt

kozo mamAhamiti vastuvikalpahetuH |

saJjJAdibhedakalanAkalito balIyAM-

statpUrvakozamabhipUrya vijRmbhate yaH || 167|| (pAThabhedaH - anupUrya)

paJcendriyaiH paJcabhireva hotRbhiH

pracIyamAno viSayAjyadhArayA |

jAjvalyamAno bahuvAsanendhanaiH

manomayAgnirdahati prapaJcam || 168|| (pAThabhedaH - manomayo'gnirdahati)

na hyastyavidyA manaso'tiriktA

mano hyavidyA bhavabandhahetuH |

tasminvinaSTe sakalaM vinaSTaM

vijRmbhite'sminsakalaM vijRmbhate || 169||

svapne'rthazUnye sRjati svazaktyA

bhoktrAdivizvaM mana eva sarvam |

tathaiva jAgratyapi no vizeSaH

tatsarvametanmanaso vijRmbhaNam || 170||

suSuptikAle manasi pralIne

naivAsti kiJcitsakalaprasiddheH |

ato manaHkalpita eva puMsaH

saMsAra etasya na vastuto'sti || 171||

vAyunA''nIyate meghaH punastenaiva nIyate | (pAThabhedaH - vAyunA nIyate meghaH punastenaiva lIyate)

manasA kalpyate bandho mokSastenaiva kalpyate || 172||

dehAdisarvaviSaye parikalpya rAgaM

badhnAti tena puruSaM pazuvadguNena |

vairasyamatra viSavat suvidhAya pazcAd

enaM vimocayati tanmana eva bandhAt || 173||

tasmAnmanaH kAraNamasya jantoH

bandhasya mokSasya ca vA vidhAne |

bandhasya heturmalinaM rajoguNaiH

mokSasya zuddhaM virajastamaskam || 174||

vivekavairAgyaguNAtirekA-

cchuddhatvamAsAdya mano vimuktyai |

bhavatyato buddhimato mumukSo-

stAbhyAM dRDhAbhyAM bhavitavyamagre || 175||

mano nAma mahAvyAghro viSayAraNyabhUmiSu |

caratyatra na gacchantu sAdhavo ye mumukSavaH || 176||

manaH prasUte viSayAnazeSAn

sthUlAtmanA sUkSmatayA ca bhoktuH |

zarIravarNAzramajAtibhedAn

guNakriyAhetuphalAni nityam || 177||

asaGgacidrUpamamuM vimohya

dehendriyaprANaguNairnibaddhya |

ahammameti bhramayatyajasraM

manaH svakRtyeSu phalopabhuktiSu || 178||

adhyAsadoSAtpuruSasya saMsRtiH (pAThabhedaH - adhyAsayogAt)

adhyAsabandhastvamunaiva kalpitaH |

rajastamodoSavato'vivekino

janmAdiduHkhasya nidAnametat || 179||

ataH prAhurmano'vidyAM paNDitAstattvadarzinaH |

yenaiva bhrAmyate vizvaM vAyunevAbhramaNDalam || 180||

tanmanaHzodhanaM kAryaM prayatnena mumukSuNA |

vizuddhe sati caitasminmuktiH karaphalAyate || 181||

mokSaikasaktyA viSayeSu rAgaM

nirmUlya sannyasya ca sarvakarma |

sacchraddhayA yaH zravaNAdiniSTho

rajaHsvabhAvaM sa dhunoti buddheH || 182||

manomayo nApi bhavetparAtmA

hyAdyantavattvAtpariNAmibhAvAt |

duHkhAtmakatvAdviSayatvahetoH

draSTA hi dRzyAtmatayA na dRSTaH || 183||

buddhirbuddhIndriyaiH sArdhaM savRttiH kartRlakSaNaH |

vijJAnamayakozaH syAtpuMsaH saMsArakAraNam || 184||

anuvrajaccitpratibimbazaktiH

vijJAnasaJjJaH prakRtervikAraH |

jJAnakriyAvAnahamityajasraM

dehendriyAdiSvabhimanyate bhRzam || 185||

anAdikAlo'yamahaMsvabhAvo

jIvaH samastavyavahAravoDhA |

karoti karmANyapi pUrvavAsanaH (pAThabhedaH - karmANyanu)

puNyAnyapuNyAni ca tatphalAni || 186||

bhuGkte vicitrAsvapi yoniSu vraja-

nnAyAti niryAtyadha UrdhvameSaH |

asyaiva vijJAnamayasya jAgrat-

svapnAdyavasthAH sukhaduHkhabhogaH || 187||

dehAdiniSThAzramadharmakarma-

guNAbhimAnaH satataM mameti |

vijJAnakozo'yamatiprakAzaH

prakRSTasAnnidhyavazAtparAtmanaH |

ato bhavatyeSa upAdhirasya

yadAtmadhIH saMsarati bhrameNa || 188||

yo'yaM vijJAnamayaH prANeSu hRdi sphuratyayaM jyotiH | (pAThabhedaH - sphuratsvayaJjyotiH)

kUTasthaH sannAtmA kartA bhoktA bhavatyupAdhisthaH || 189||

svayaM paricchedamupetya buddheH

tAdAtmyadoSeNa paraM mRSAtmanaH |

sarvAtmakaH sannapi vIkSate svayaM

svataH pRthaktvena mRdo ghaTAniva || 190||

upAdhisambandhavazAtparAtmA

hyupAdhidharmAnanubhAti tadguNaH | (pAThabhedaH - 'pyupAdhi)

ayovikArAnavikArivahnivat

sadaikarUpo'pi paraH svabhAvAt || 191||

ziSya uvAca |

bhrameNApyanyathA vA'stu jIvabhAvaH parAtmanaH |

tadupAdheranAditvAnnAnAdernAza iSyate || 192||

ato'sya jIvabhAvo'pi nityA bhavati saMsRtiH |

na nivarteta tanmokSaH kathaM me zrIguro vada || 193||

zrIgururuvAca |

samyakpRSTaM tvayA vidvansAvadhAnena tacchRNu |

prAmANikI na bhavati bhrAntyA mohitakalpanA || 194||

bhrAntiM vinA tvasaGgasya niSkriyasya nirAkRteH |

na ghaTetArthasambandho nabhaso nIlatAdivat || 195||

svasya draSTurnirguNasyAkriyasya

pratyagbodhAnandarUpasya buddheH |

bhrAntyA prApto jIvabhAvo na satyo

mohApAye nAstyavastusvabhAvAt || 196||

yAvadbhrAntistAvadevAsya sattA

mithyAjJAnojjRmbhitasya pramAdAt |

rajjvAM sarpo bhrAntikAlIna eva

bhrAnternAze naiva sarpo'pi tadvat || 197|| (pAThabhedaH - sarpo'sti)

anAditvamavidyAyAH kAryasyApi tatheSyate |

utpannAyAM tu vidyAyAmAvidyakamanAdyapi || 198||

prabodhe svapnavatsarvaM sahamUlaM vinazyati |

anAdyapIdaM no nityaM prAgabhAva iva sphuTam || 199||

anAderapi vidhvaMsaH prAgabhAvasya vIkSitaH |

yadbuddhyupAdhisambandhAtparikalpitamAtmani || 200||

jIvatvaM na tato'nyastu svarUpeNa vilakSaNaH | (pAThabhedaH - tato'nyattu)

sambandhastvAtmano buddhyA mithyAjJAnapuraHsaraH || 201|| (pAThabhedaH - sambandhaH svAtmano)

vinivRttirbhavettasya samyagjJAnena nAnyathA |

brahmAtmaikatvavijJAnaM samyagjJAnaM zrutermatam || 202||

tadAtmAnAtmanoH samyagvivekenaiva sidhyati |

tato vivekaH kartavyaH pratyagAtmasadAtmanoH || 203|| (pAThabhedaH - pratyagAtmAsadAtmanoH)

jalaM paGkavadatyantaM paGkApAye jalaM sphuTam | (pAThabhedaH - paGkavadaspaSTaM)

yathA bhAti tathAtmApi doSAbhAve sphuTaprabhaH || 204||

asannivRttau tu sadAtmanA sphuTaM

pratItiretasya bhavetpratIcaH |

tato nirAsaH karaNIya eva

sadAtmanaH sAdhvahamAdivastunaH || 205|| (pAThabhedaH - asadAtmanaH)

ato nAyaM parAtmA syAdvijJAnamayazabdabhAk |

vikAritvAjjaDatvAcca paricchinnatvahetutaH |

dRzyatvAdvyabhicAritvAnnAnityo nitya iSyate || 206||

AnandapratibimbacumbitatanurvRttistamojRmbhitA

syAdAnandamayaH priyAdiguNakaH sveSTArthalAbhodayaH |

puNyasyAnubhave vibhAti kRtinAmAnandarUpaH svayaM

sarvo nandati yatra sAdhu tanubhRnmAtraH prayatnaM vinA || 207|| (pAThabhedaH - bhUtvA nandati)

Anandamayakozasya suSuptau sphUrtirutkaTA |

svapnajAgarayorISadiSTasandarzanAdinA || 208||

naivAyamAnandamayaH parAtmA

sopAdhikatvAtprakRtervikArAt |

kAryatvahetoH sukRtakriyAyA

vikArasaGghAtasamAhitatvAt || 209||

paJcAnAmapi kozAnAM niSedhe yuktitaH zruteH | (pAThabhedaH - yuktitaH kRte)

tanniSedhAvadhi sAkSI bodharUpo'vaziSyate || 210|| (pAThabhedaH - tanniSedhAvadhiH)

yo'yamAtmA svayaJjyotiH paJcakozavilakSaNaH |

avasthAtrayasAkSI sannirvikAro niraJjanaH |

sadAnandaH sa vijJeyaH svAtmatvena vipazcitA || 211||

ziSya uvAca |

mithyAtvena niSiddheSu kozeSveteSu paJcasu |

sarvAbhAvaM vinA kiJcinna pazyAmyatra he guro |

vijJeyaM kimu vastvasti svAtmanA''tmavipazcitA || 212|| (pAThabhedaH - svAtmanAtra vipazcitA)

zrIgururuvAca |

satyamuktaM tvayA vidvannipuNo'si vicAraNe |

ahamAdivikArAste tadabhAvo'yamapyanu || 213|| (pAThabhedaH - 'yamapyatha)

sarve yenAnubhUyante yaH svayaM nAnubhUyate |

tamAtmAnaM veditAraM viddhi buddhyA susUkSmayA || 214||

tatsAkSikaM bhavettattadyadyadyenAnubhUyate |

kasyApyananubhUtArthe sAkSitvaM nopayujyate || 215|| (pAThabhedaH - nopapadyate)

asau svasAkSiko bhAvo yataH svenAnubhUyate |

ataH paraM svayaM sAkSAtpratyagAtmA na cetaraH || 216||

jAgratsvapnasuSuptiSu sphuTataraM yo'sau samujjRmbhate

pratyagrUpatayA sadAhamahamityantaH sphurannaikadhA | (pAThabhedaH - sphurannekadhA)

nAnAkAravikArabhAgina imAn pazyannahandhImukhAn (pAThabhedaH - bhAjina)

nityAnandacidAtmanA sphurati taM viddhi svametaM hRdi || 217||

ghaTodake bimbitamarkabimba-

mAlokya mUDho ravimeva manyate |

tathA cidAbhAsamupAdhisaMsthaM

bhrAntyAhamityeva jaDo'bhimanyate || 218||

ghaTaM jalaM tadgatamarkabimbaM

vihAya sarvaM vinirIkSyate'rkaH | (pAThabhedaH - divi vIkSyate'rkaH)

taTastha etattritayAvabhAsakaH (pAThabhedaH - taTasthitaH tattri)

svayamprakAzo viduSA yathA tathA || 219||

dehaM dhiyaM citpratibimbamevaM (pAThabhedaH - citpratibimbametaM)

visRjya buddhau nihitaM guhAyAm |

draSTAramAtmAnamakhaNDabodhaM

sarvaprakAzaM sadasadvilakSaNam || 220||

nityaM vibhuM sarvagataM susUkSmaM

antarbahiHzUnyamananyamAtmanaH |

vijJAya samyaGnijarUpametat

pumAn vipApmA virajo vimRtyuH || 221||

vizoka Anandaghano vipazcit

svayaM kutazcinna bibheti kazcit |

nAnyo'sti panthA bhavabandhamukteH

vinA svatattvAvagamaM mumukSoH || 222||

brahmAbhinnatvavijJAnaM bhavamokSasya kAraNam |

yenAdvitIyamAnandaM brahma sampadyate budhaiH || 223|| (pAThabhedaH - sampadyate budhaH)

brahmabhUtastu saMsRtyai vidvAnnAvartate punaH |

vijJAtavyamataH samyagbrahmAbhinnatvamAtmanaH || 224||

satyaM jJAnamanantaM brahma vizuddhaM paraM svataHsiddham |

nityAnandaikarasaM pratyagabhinnaM nirantaraM jayati || 225||

sadidaM paramAdvaitaM svasmAdanyasya vastuno'bhAvAt |

na hyanyadasti kiJcit samyak paramArthatattvabodhadazAyAm || 226|| (pAThabhedaH - paratattvabodhasudazAyAm)

yadidaM sakalaM vizvaM nAnArUpaM pratItamajJAnAt |

tatsarvaM brahmaiva pratyastAzeSabhAvanAdoSam || 227||

mRtkAryabhUto'pi mRdo na bhinnaH

kumbho'sti sarvatra tu mRtsvarUpAt |

na kumbharUpaM pRthagasti kumbhaH

kuto mRSA kalpitanAmamAtraH || 228||

kenApi mRdbhinnatayA svarUpaM

ghaTasya sandarzayituM na zakyate |

ato ghaTaH kalpita eva mohA-

nmRdeva satyaM paramArthabhUtam || 229||

sadbrahmakAryaM sakalaM sadevaM (pAThabhedaH - sadaiva)

tanmAtrametanna tato'nyadasti | (pAThabhedaH - sanmAtrametanna)

astIti yo vakti na tasya moho

vinirgato nidritavatprajalpaH || 230||

brahmaivedaM vizvamityeva vANI

zrautI brUte'tharvaniSThA variSThA |

tasmAdetadbrahmamAtraM hi vizvaM

nAdhiSThAnAdbhinnatA''ropitasya || 231||

satyaM yadi syAjjagadetadAtmano'

nantattvahAnirnigamApramANatA |

asatyavAditvamapIzituH syA-

nnaitattrayaM sAdhu hitaM mahAtmanAm || 232||

Izvaro vastutattvajJo na cAhaM teSvavasthitaH |

na ca matsthAni bhUtAnItyevameva vyacIklRpat || 233|| (pAThabhedaH - vyacIkathat)

yadi satyaM bhavedvizvaM suSuptAvupalabhyatAm |

yannopalabhyate kiJcidato'satsvapnavanmRSA || 234||

ataH pRthaGnAsti jagatparAtmanaH

pRthakpratItistu mRSA guNAdivat | guNAhivat

AropitasyAsti kimarthavattA'-

dhiSThAnamAbhAti tathA bhrameNa || 235||

bhrAntasya yadyadbhramataH pratItaM

brahmaiva tattadrajataM hi zuktiH |

idantayA brahma sadaiva rUpyate (pAThabhedaH - sadeva)

tvAropitaM brahmaNi nAmamAtram || 236||

ataH paraM brahma sadadvitIyaM

vizuddhavijJAnaghanaM niraJjanam |

prazAntamAdyantavihInamakriyaM

nirantarAnandarasasvarUpam || 237||

nirastamAyAkRtasarvabhedaM

nityaM sukhaM niSkalamaprameyam | (pAThabhedaH - nityaM dhruvaM)

arUpamavyaktamanAkhyamavyayaM

jyotiH svayaM kiJcididaM cakAsti || 238||

jJAtRjJeyajJAnazUnyamanantaM nirvikalpakam |

kevalAkhaNDacinmAtraM paraM tattvaM vidurbudhAH || 239||

aheyamanupAdeyaM manovAcAmagocaram |

aprameyamanAdyantaM brahma pUrNamahaM mahaH || 240|| (pAThabhedaH - pUrNaM mahanmahaH)

tattvampadAbhyAmabhidhIyamAnayoH

brahmAtmanoH zodhitayoryadIttham | (pAThabhedaH - zodhitayoryadittham)

zrutyA tayostattvamasIti samyag

ekatvameva pratipAdyate muhuH || 241-

ekyaM tayorlakSitayorna vAcyayoH

nigadyate'nyonyaviruddhadharmiNoH |

khadyotabhAnvoriva rAjabhRtyayoH

kUpAmburAzyoH paramANumervoH || 242||

tayorvirodho'yamupAdhikalpito

na vAstavaH kazcidupAdhireSaH |

Izasya mAyA mahadAdikAraNaM

jIvasya kAryaM zaRNu paJcakozam || 243|| (pAThabhedaH - paJcakozAH)

etAvupAdhI parajIvayostayoH

samyaGnirAse na paro na jIvaH |

rAjyaM narendrasya bhaTasya kheTak-

stayorapohe na bhaTo na rAjA || 244||

athAta Adeza iti zrutiH svayaM

niSedhati brahmaNi kalpitaM dvayam |

zrutipramANAnugRhItabodhA- (pAThabhedaH - pramANAnugRhItayuktyA)

ttayornirAsaH karaNIya eva || 245||

nedaM nedaM kalpitatvAnna satyaM

rajjudRSTavyAlavatsvapnavacca | (pAThabhedaH - rajjau)

itthaM dRzyaM sAdhuyuktyA vyapohya

jJeyaH pazcAdekabhAvastayoryaH || 246||

tatastu tau lakSaNayA sulakSyau

tayorakhaNDaikarasatvasiddhaye |

nAlaM jahatyA na tathA'jahatyA

kintUbhayArthAtmikayaiva bhAvyam || 247|| (pAThabhedaH - bhayArthaikatayaiva)

sa devadatto'yamitIha caikatA

viruddhadharmAMzamapAsya kathyate |

yathA tathA tattvamasItivAkye

viruddhadharmAnubhayatra hitvA || 248||

saMlakSya cinmAtratayA sadAtmanoH

akhaNDabhAvaH paricIyate budhaiH |

evaM mahAvAkyazatena kathyate

brahmAtmanoraikyamakhaNDabhAvaH || 249||

asthUlamityetadasannirasya

siddhaM svato vyomavadapratarkyam |

ato mRSAmAtramidaM pratItaM

jahIhi yatsvAtmatayA gRhItam |

brahmAhamityeva vizuddhabuddhyA

viddhi svamAtmAnamakhaNDabodham || 250||

mRtkAryaM sakalaM ghaTAdi satataM mRnmAtramevAhitaM (pAThabhedaH - mRnmAtramevAbhitaH)

tadvatsajjanitaM sadAtmakamidaM sanmAtramevAkhilam |

yasmAnnAsti sataH paraM kimapi tatsatyaM sa AtmA svayaM

tasmAttattvamasi prazAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 251||

nidrAkalpitadezakAlaviSayajJAtrAdi sarvaM yathA

mithyA tadvadihApi jAgrati jagatsvAjJAnakAryatvataH |

yasmAdevamidaM zarIrakaraNaprANAhamAdyapyasat

tasmAttattvamasi prazAntamamalaM brahmAdvayaM yatparam || 252||

yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)

tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |

svapne naSTaM svapnavizvaM vicitraM

svasmAdbhinnaM kinnu dRSTaM prabodhe || 253||

jAtinItikulagotradUragaM

nAmarUpaguNadoSavarjitam |

dezakAlaviSayAtivarti yad

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 254||

yatparaM sakalavAgagocaraM

gocaraM vimalabodhacakSuSaH |

zuddhacidghanamanAdi vastu yad

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 255||

SaDbhirUrmibhirayogi yogihRd-

bhAvitaM na karaNairvibhAvitam |

buddhyavedyamanavadyamasti yad (pAThabhedaH - bhUti yad)

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 256||

bhrAntikalpitajagatkalAzrayaM

svAzrayaM ca sadasadvilakSaNam |

niSkalaM nirupamAnavaddhi yad (pAThabhedaH - nirupamAnamRddhimat)

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 257||

janmavRddhipariNatyapakSaya-

vyAdhinAzanavihInamavyayam |

vizvasRSTyavavighAtakAraNaM (pAThabhedaH - vanaghAtakAraNaM)

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 258||

astabhedamanapAstalakSaNaM

nistaraGgajalarAzinizcalam |

nityamuktamavibhaktamUrti yad

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 259||

ekameva sadanekakAraNaM

kAraNAntaranirAsyakAraNam | (pAThabhedaH - sakAraNam)

kAryakAraNavilakSaNaM svayaM

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 260||

nirvikalpakamanalpamakSaraM

yatkSarAkSaravilakSaNaM param |

nityamavyayasukhaM niraJjanaM

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 261||

yadvibhAti sadanekadhA bhramA-

nnAmarUpaguNavikriyAtmanA |

hemavatsvayamavikriyaM sadA

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 262||

yaccakAstyanaparaM parAtparaM

pratyagekarasamAtmalakSaNam |

satyacitsukhamanantamavyayaM

brahma tattvamasi bhAvayAtmani || 263||

uktamarthamimamAtmani svayaM

bhAvayetprathitayuktibhirdhiyA | (pAThabhedaH - bhAvaya prathita)

saMzayAdirahitaM karAmbuvat

tena tattvanigamo bhaviSyati || 264||

sambodhamAtraM parizuddhatattvaM (pAThabhedaH - svaM bodhamAtraM)

vijJAya saGghe nRpavacca sainye |

tadAzrayaH svAtmani sarvadA sthito (pAThabhedaH - tadAtmanaivAtmani)

vilApaya brahmaNi vizvajAtam || 265|| (pAThabhedaH - dRzyajAtam)

buddhau guhAyAM sadasadvilakSaNaM

brahmAsti satyaM paramadvitIyam |

tadAtmanA yo'tra vasedguhAyAM

punarna tasyAGgaguhApravezaH || 266||

jJAte vastunyapi balavatI vAsanA'nAdireSA

kartA bhoktApyahamiti dRDhA yA'sya saMsArahetuH |

pratyagdRSTyA''tmani nivasatA sApaneyA prayatnA-

nmuktiM prAhustadiha munayo vAsanAtAnavaM yat || 267||

ahaM mameti yo bhAvo dehAkSAdAvanAtmani |

adhyAso'yaM nirastavyo viduSA svAtmaniSThayA || 268||

jJAtvA svaM pratyagAtmAnaM buddhitadvRttisAkSiNam |

so'hamityeva sadvRttyA'nAtmanyAtmamatiM jahi || 269||

lokAnuvartanaM tyaktvA tyaktvA dehAnuvartanam |

zAstrAnuvartanaM tyaktvA svAdhyAsApanayaM kuru || 270||

lokavAsanayA jantoH zAstravAsanayApi ca |

dehavAsanayA jJAnaM yathAvannaiva jAyate || 271

saMsArakArAgRhamokSamiccho-

rayomayaM pAdanibandhazaRGkhalam | (pAThabhedaH - nibaddha)

vadanti tajjJAH paTu vAsanAtrayaM

yo'smAdvimuktaH samupaiti muktim || 272||

jalAdisaMsargavazAtprabhUta- (pAThabhedaH - jalAdisamparkavazAt)

durgandhadhUtA'garudivyavAsanA |

saGgharSaNenaiva vibhAti samya-

gvidhUyamAne sati bAhyagandhe || 273||

antaHzritAnantadurantavAsanA-

dhUlIviliptA paramAtmavAsanA |

prajJAtisaGgharSaNato vizuddhA

pratIyate candanagandhavat sphuTam || 274|| (pAThabhedaH - sphuTA)

anAtmavAsanAjAlaistirobhUtAtmavAsanA |

nityAtmaniSThayA teSAM nAze bhAti svayaM sphuTam || 275|| (pAThabhedaH - sphuTA)

yathA yathA pratyagavasthitaM manaH

tathA tathA muJcati bAhyavAsanAm | (pAThabhedaH - bAhyavAsanAH)

niHzeSamokSe sati vAsanAnAM

AtmAnubhUtiH pratibandhazUnyA || 276||

svAtmanyeva sadA sthitvA mano nazyati yoginaH | (pAThabhedaH - sthityA)

vAsanAnAM kSayazcAtaH svAdhyAsApanayaM kuru || 277||

tamo dvAbhyAM rajaH sattvAtsattvaM zuddhena nazyati |

tasmAtsattvamavaSTabhya svAdhyAsApanayaM kuru || 278||

prArabdhaM puSyati vapuriti nizcitya nizcalaH |

dhairyamAlambya yatnena svAdhyAsApanayaM kuru || 279||

nAhaM jIvaH paraM brahmetyatadvyAvRttipUrvakam |

vAsanAvegataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 280||

zrutyA yuktyA svAnubhUtyA jJAtvA sArvAtmyamAtmanaH |

kvacidAbhAsataH prAptasvAdhyAsApanayaM kuru || 281||

anAdAnavisargAbhyAmISannAsti kriyA muneH | (pAThabhedaH - annAdAnavisargA)

tadekaniSThayA nityaM svAdhyAsApanayaM kuru || 282||

tattvamasyAdivAkyotthabrahmAtmaikatvabodhataH |

brahmaNyAtmatvadArDhyAya svAdhyAsApanayaM kuru || 283||

ahambhAvasya dehe'sminniHzeSavilayAvadhi |

sAvadhAnena yuktAtmA svAdhyAsApanayaM kuru || 284||

pratItirjIvajagatoH svapnavadbhAti yAvatA |

tAvannirantaraM vidvansvAdhyAsApanayaM kuru || 285||

nidrAyA lokavArtAyAH zabdAderapi vismRteH |

kvacinnAvasaraM dattvA cintayAtmAnamAtmani || 286||

mAtApitrormalodbhUtaM malamAMsamayaM vapuH |

tyaktvA cANDAlavaddUraM brahmIbhUya kRtI bhava || 287||

ghaTAkAzaM mahAkAza ivAtmAnaM parAtmani |

vilApyAkhaNDabhAvena tUSNI bhava sadA mune || 288|| (pAThabhedaH - tUSNIM)

svaprakAzamadhiSThAnaM svayambhUya sadAtmanA |

brahmANDamapi piNDANDaM tyajyatAM malabhANDavat || 289||

cidAtmani sadAnande dehArUDhAmahandhiyam |

nivezya liGgamutsRjya kevalo bhava sarvadA || 290||

yatraiSa jagadAbhAso darpaNAntaH puraM yathA |

tadbrahmAhamiti jJAtvA kRtakRtyo bhaviSyasi || 291||

yatsatyabhUtaM nijarUpamAdyaM

cidadvayAnandamarUpamakriyam |

tadetya mithyAvapurutsRjeta (pAThabhedaH - sRjaita)

zailUSavadveSamupAttamAtmanaH || 292||

sarvAtmanA dRzyamidaM mRSaiva

naivAhamarthaH kSaNikatvadarzanAt |

jAnAmyahaM sarvamiti pratItiH

kuto'hamAdeH kSaNikasya sidhyet || 293||

ahampadArthastvahamAdisAkSI

nityaM suSuptAvapi bhAvadarzanAt |

brUte hyajo nitya iti zrutiH svayaM

tatpratyagAtmA sadasadvilakSaNaH || 294||

vikAriNAM sarvavikAravettA

nityAvikAro bhavituM samarhati | (pAThabhedaH - nityo'vikAro)

manorathasvapnasuSuptiSu sphuTaM

punaH punardRSTamasattvametayoH || 295||

ato'bhimAnaM tyaja mAMsapiNDe

piNDAbhimAninyapi buddhikalpite |

kAlatrayAbAdhyamakhaNDabodhaM

jJAtvA svamAtmAnamupaihi zAntim || 296||

tyajAbhimAnaM kulagotranAma-

rUpAzrameSvArdrazavAzriteSu |

liGgasya dharmAnapi kartRtAdIM-

styaktvA bhavAkhaNDasukhasvarUpaH || 297||

santyanye pratibandhAH puMsaH saMsArahetavo dRSTAH |

teSAmevaM mUlaM prathamavikAro bhavatyahaGkAraH || 298|| (pAThabhedaH - teSAmeSAM)

yAvatsyAtsvasya sambandho'haGkAreNa durAtmanA |

tAvanna lezamAtrApi muktivArtA vilakSaNA || 299||

ahaGkAragrahAnmuktaH svarUpamupapadyate |

candravadvimalaH pUrNaH sadAnandaH svayamprabhaH || 300||

yo vA pure so'hamiti pratIto (pAThabhedaH - puraiSo'hamiti)

buddhyA praklRptastamasA'timUDhayA | (pAThabhedaH - buddhyA'viviktastamasA)

tasyaiva niHzeSatayA vinAze

brahmAtmabhAvaH pratibandhazUnyaH || 301||

brahmAnandanidhirmahAbalavatA'haGkAraghorAhinA

saMveSTyAtmani rakSyate guNamayaizcaNDestribhirmastakaiH (pAThabhedaH - caNDai)

vijJAnAkhyamahAsinA zrutimatA vicchidya zIrSatrayaM (pAThabhedaH - dyutimatA)

nirmUlyAhimimaM nidhiM sukhakaraM dhIro'nubhoktuGkSamaH || 302||

yAvadvA yatkiJcidviSadoSasphUrtirasti ceddehe |

kathamArogyAya bhavettadvadahantApi yogino muktyai || 303||

ahamo'tyantanivRttyA tatkRtanAnAvikalpasaMhRtyA |

pratyaktattvavivekAdidamahamasmIti vindate tattvam || 304|| (pAThabhedaH - vivekAdayam)

ahaGkAre kartaryahamiti matiM muJca sahasA (pAThabhedaH - ahaGkartaryasminnahamiti)

vikArAtmanyAtmapratiphalajuSi svasthitimuSi |

yadadhyAsAtprAptA janimRtijarAduHkhabahulA

pratIcazcinmUrtestava sukhatanoH saMsRtiriyam || 305||

sadaikarUpasya cidAtmano vibho-

rAnandamUrteranavadyakIrteH |

naivAnyathA kvApyavikAriNaste

vinAhamadhyAsamamuSya saMsRtiH || 306||

tasmAdahaGkAramimaM svazatruM

bhokturgale kaNTakavatpratItam |

vicchidya vijJAnamahAsinA sphuTaM

bhuGkSvAtmasAmrAjyasukhaM yatheSTam || 307||

tato'hamAdervinivartya vRttiM

santyaktarAgaH paramArthalAbhAt |

tUSNIM samAssvAtmasukhAnubhUtyA

pUrNAtmanA brahmaNi nirvikalpaH || 308||

samUlakRtto'pi mahAnahaM punaH

vyullekhitaH syAdyadi cetasA kSaNam |

saJjIvya vikSepazataM karoti

nabhasvatA prAvRSi vArido yathA || 309||

nigRhya zatrorahamo'vakAzaH

kvacinna deyo viSayAnucintayA |

sa eva saJjIvanaheturasya

prakSINajambIratarorivAmbu || 310||

dehAtmanA saMsthita eva kAmI

vilakSaNaH kAmayitA kathaM syAt |

ato'rthasandhAnaparatvameva

bhedaprasaktyA bhavabandhahetuH || 311||

kAryapravardhanAdbIjapravRddhiH paridRzyate |

kAryanAzAdbIjanAzastasmAtkAryaM nirodhayet || 312||

vAsanAvRddhitaH kAryaM kAryavRddhyA ca vAsanA |

vardhate sarvathA puMsaH saMsAro na nivartate || 313||

saMsArabandhavicchittyai tad dvayaM pradahedyatiH |

vAsanAvRddhiretAbhyAM cintayA kriyayA bahiH || 314|| (pAThabhedaH - vAsanA preryate hyantaH)

tAbhyAM pravardhamAnA sA sUte saMsRtimAtmanaH |

trayANAM ca kSayopAyaH sarvAvasthAsu sarvadA || 315||

sarvatra sarvataH sarvabrahmamAtrAvalokanaiH | (pAThabhedaH - mAtrAvalokanam)

sadbhAvavAsanAdArDhyAttattrayaM layamaznute || 316||

kriyAnAze bhaveccintAnAzo'smAdvAsanAkSayaH |

vAsanAprakSayo mokSaH sA jIvanmuktiriSyate || 317|| (pAThabhedaH - sa)

sadvAsanAsphUrtivijRmbhaNe sati

hyasau vilInApyahamAdivAsanA | (pAThabhedaH - vilInA tvahamAdivAsanA)

atiprakRSTApyaruNaprabhAyAM

vilIyate sAdhu yathA tamisrA || 318||

tamastamaHkAryamanarthajAlaM

na dRzyate satyudite dineze |

tathA'dvayAnandarasAnubhUtau

naivAsti bandho na ca duHkhagandhaH || 319||

dRzyaM pratItaM pravilApayansan (pAThabhedaH - pravilApayansvayaM)

sanmAtramAnandaghanaM vibhAvayan |

samAhitaH sanbahirantaraM vA

kAlaM nayethAH sati karmabandhe || 320||

pramAdo brahmaniSThAyAM na kartavyaH kadAcana |

pramAdo mRtyurityAha bhagavAnbrahmaNaH sutaH || 321||

na pramAdAdanartho'nyo jJAninaH svasvarUpataH |

tato mohastato'handhIstato bandhastato vyathA || 322||

viSayAbhimukhaM dRSTvA vidvAMsamapi vismRtiH |

vikSepayati dhIdoSairyoSA jAramiva priyam || 323||

yathApakRSTaM zaivAlaM kSaNamAtraM na tiSThati |

AvRNoti tathA mAyA prAjJaM vApi parAGmukham || 324||

lakSyacyutaM cedyadi cittamISad

bahirmukhaM sannipatettatastataH |

pramAdataH pracyutakelikandukaH

sopAnapaGktau patito yathA tathA || 325||

viSayeSvAvizaccetaH saGkalpayati tadguNAn |

samyaksaGkalpanAtkAmaH kAmAtpuMsaH pravartanam || 326||

ataH pramAdAnna paro'sti mRtyuH

vivekino brahmavidaH samAdhau |

samAhitaH siddhimupaiti samyak

samAhitAtmA bhava sAvadhAnaH || 327||

tataH svarUpavibhraMzo vibhraSTastu patatyadhaH |

patitasya vinA nAzaM punarnAroha IkSyate || 328||

saGkalpaM varjayettasmAtsarvAnarthasya kAraNam |

apathyAni hi vastUni vyAdhigrasto yathotsRje |

jIvato yasya kaivalyaM videhe sa ca kevalaH |

yatkiJcit pazyato bhedaM bhayaM brUte yajuHzrutiH || 329||

yadA kadA vApi vipazcideSa

brahmaNyanante'pyaNumAtrabhedam |

pazyatyathAmuSya bhayaM tadaiva

yadvIkSitaM bhinnatayA pramAdAt || 330|| (pAThabhedaH - yadIkSitaM)

zrutismRtinyAyazatairniSiddhe

dRzye'tra yaH svAtmamatiM karoti |

upaiti duHkhopari duHkhajAtaM

niSiddhakartA sa malimluco yathA || 331||

satyAbhisandhAnarato vimukto

mahattvamAtmIyamupaiti nityam |

mithyAbhisandhAnaratastu nazyed

dRSTaM tadetadyadacauracaurayoH || 332|| (pAThabhedaH - coracorayoH)

yatirasadanusandhiM bandhahetuM vihAya

svayamayamahamasmItyAtmadRSTyaiva tiSThet

sukhayati nanu niSThA brahmaNi svAnubhUtyA

harati paramavidyAkAryaduHkhaM pratItam || 333||

bAhyAnusandhiH parivardhayetphalaM (pAThabhedaH - bAhyAbhisandhiH)

durvAsanAmeva tatastato'dhikAm |

jJAtvA vivekaiH parihRtya bAhyaM

svAtmAnusandhiM vidadhIta nityam || 334||

bAhye niruddhe manasaH prasannatA

manaHprasAde paramAtmadarzanam |

tasminsudRSTe bhavabandhanAzo

bahirnirodhaH padavI vimukteH || 335||

kaH paNDitaH sansadasadvivekI

zrutipramANaH paramArthadarzI |

jAnanhi kuryAdasato'valambaM

svapAtahetoH zizuvanmumukSuH || 336||

dehAdisaMsaktimato na muktiH

muktasya dehAdyabhimatyabhAvaH |

suptasya no jAgaraNaM na jAgrataH

svapnastayorbhinnaguNAzrayatvAt || 337||

antarbahiH svaM sthirajaGgameSu

jJAtvA''tmanAdhAratayA vilokya | (pAThabhedaH - jJAnAtman)

tyaktAkhilopAdhirakhaNDarUpaH

pUrNAtmanA yaH sthita eSa muktaH || 338||

sarvAtmanA bandhavimuktihetuH

sarvAtmabhAvAnna paro'sti kazcit |

dRzyAgrahe satyupapadyate'sau

sarvAtmabhAvo'sya sadAtmaniSThayA || 339||

dRzyasyAgrahaNaM kathaM nu ghaTate dehAtmanA tiSThato

bAhyArthAnubhavaprasaktamanasastattatkriyAM kurvataH |

sannyastAkhiladharmakarmaviSayairnityAtmaniSThAparaiH

tattvajJaiH karaNIyamAtmani sadAnandecchubhiryatnataH || 340||

sarvAtmasiddhaye bhikSoH kRtazravaNakarmaNaH | (pAThabhedaH - sArvAtmya)

samAdhiM vidadhAtyeSA zAnto dAnta iti zrutiH || 341||

ArUDhazakterahamo vinAzaH

kartunna zakya sahasApi paNDitaiH | (pAThabhedaH - kartuM na)

ye nirvikalpAkhyasamAdhinizcalAH

tAnantarA'nantabhavA hi vAsanAH || 342||

ahambuddhyaiva mohinyA yojayitvA''vRterbalAt |

vikSepazaktiH puruSaM vikSepayati tadguNaiH || 343||

vikSepazaktivijayo viSamo vidhAtuM

niHzeSamAvaraNazaktinivRttyabhAve |

dRgdRzyayoH sphuTapayojalavadvibhAge

nazyettadAvaraNamAtmani ca svabhAvAt |

niHsaMzayena bhavati pratibandhazUnyo

vikSepaNaM na hi tadA yadi cenmRSArthe || 344|| (pAThabhedaH - nikSepaNaM)

samyagvivekaH sphuTabodhajanyo

vibhajya dRgdRzyapadArthatattvam |

chinatti mAyAkRtamohabandhaM

yasmAdvimuktastu punarna saMsRtiH || 345|| (pAThabhedaH - vimuktasya)

parAvaraikatvavivekavahniH

dahatyavidyAgahanaM hyazeSam |

kiM syAtpunaH saMsaraNasya bIjaM

advaitabhAvaM samupeyuSo'sya || 346||

AvaraNasya nivRttirbhavati hi samyakpadArthadarzanataH |

mithyAjJAnavinAzastadvikSepajanitaduHkhanivRttiH || 347||

etattritayaM dRSTaM samyagrajjusvarUpavijJAnAt |

tasmAdvastusatattvaM jJAtavyaM bandhamuktaye viduSA || 348||

ayo'gniyogAdiva satsamanvayAn

mAtrAdirUpeNa vijRmbhate dhIH |

tatkAryametaddvitayaM yato mRSA (pAThabhedaH - tatkAryameva tritayaM)

dRSTaM bhramasvapnamanoratheSu || 349||

tato vikArAH prakRterahammukhA

dehAvasAnA viSayAzca sarve |

kSaNe'nyathAbhAvitayA hyamISA- (pAThabhedaH - bhAvina eSa AtmA)

masattvamAtmA tu kadApi nAnyathA || 350|| (pAThabhedaH - masattvamAtmA tu kadApi)

nityAdvayAkhaNDacidekarUpo

buddhyAdisAkSI sadasadvilakSaNaH |

ahampadapratyayalakSitArthaH

pratyak sadAnandaghanaH parAtmA || 351||

itthaM vipazcitsadasadvibhajya

nizcitya tattvaM nijabodhadRSTyA |

jJAtvA svamAtmAnamakhaNDabodhaM

tebhyo vimuktaH svayameva zAmyati || 352||

ajJAnahRdayagrantherniHzeSavilayastadA |

samAdhinA'vikalpena yadA'dvaitAtmadarzanam || 353||

tvamahamidamitIyaM kalpanA buddhidoSAt

prabhavati paramAtmanyadvaye nirvizeSe |

pravilasati samAdhAvasya sarvo vikalpo

vilayanamupagacchedvastutattvAvadhRtyA || 354||

zAnto dAntaH paramuparataH kSAntiyuktaH samAdhiM

kurvannityaM kalayati yatiH svasya sarvAtmabhAvam |

tenAvidyAtimirajanitAnsAdhu dagdhvA vikalpAn

brahmAkRtyA nivasati sukhaM niSkriyo nirvikalpaH || 355||

samAhitA ye pravilApya bAhyaM

zrotrAdi cetaH svamahaM cidAtmani |

ta eva muktA bhavapAzabandhaiH

nAnye tu pArokSyakathAbhidhAyinaH || 356||

upAdhibhedAtsvayameva bhidyate (pAThabhedaH - yogAtsvayameva)

copAdhyapohe svayameva kevalaH |

tasmAdupAdhervilayAya vidvAn

vasetsadA'kalpasamAdhiniSThayA || 357||

sati sakto naro yAti sadbhAvaM hyekaniSThayA |

kITako bhramaraM dhyAyan bhramaratvAya kalpate || 358||

kriyAntarAsaktimapAsya kITako

dhyAyannalitvaM hyalibhAvamRcchati | (pAThabhedaH - dhyAyanyathAliM)

tathaiva yogI paramAtmatattvaM

dhyAtvA samAyAti tadekaniSThayA || 359||

atIva sUkSmaM paramAtmatattvaM

na sthUladRSTyA pratipattumarhati |

samAdhinAtyantasusUkSmavRttyA

jJAtavyamAryairatizuddhabuddhibhiH || 360||

yathA suvarNaM puTapAkazodhitaM

tyaktvA malaM svAtmaguNaM samRcchati |

tathA manaH sattvarajastamomalaM

dhyAnena santyajya sameti tattvam || 361||

nirantarAbhyAsavazAttaditthaM

pakvaM mano brahmaNi lIyate yadA |

tadA samAdhiH savikalpavarjitaH (pAThabhedaH - sa vikalpavarjitaH)

svato'dvayAnandarasAnubhAvakaH || 362||

samAdhinA'nena samastavAsanA-

granthervinAzo'khilakarmanAzaH |

antarbahiH sarvata eva sarvadA

svarUpavisphUrtirayatnataH syAt || 363||

zruteH zataguNaM vidyAnmananaM mananAdapi |

nididhyAsaM lakSaguNamanantaM nirvikalpakam || 364||

nirvikalpakasamAdhinA sphuTaM

brahmatattvamavagamyate dhruvam |

nAnyathA calatayA manogateH

pratyayAntaravimizritaM bhavet || 365||

ataH samAdhatsva yatendriyaH san

nirantaraM zAntamanAH pratIci |

vidhvaMsaya dhvAntamanAdyavidyayA

kRtaM sadekatvavilokanena || 366||

yogasya prathamadvAraM vAGnirodho'parigrahaH | (pAThabhedaH - prathamaM dvAraM)

nirAzA ca nirIhA ca nityamekAntazIlatA || 367||

ekAntasthitirindriyoparamaNe heturdamazcetasaH

saMrodhe karaNaM zamena vilayaM yAyAdahaMvAsanA |

tenAnandarasAnubhUtiracalA brAhmI sadA yoginaH

tasmAccittanirodha eva satataM kAryaH prayatno muneH || 368|| prayatnAnmuneH

vAcaM niyacchAtmani taM niyaccha

buddhau dhiyaM yaccha ca buddhisAkSiNi |

taM cApi pUrNAtmani nirvikalpe

vilApya zAntiM paramAM bhajasva || 369||

dehaprANendriyamanobuddhyAdibhirupAdhibhiH |

yairyairvRtteHsamAyogastattadbhAvo'sya yoginaH || 370||

tannivRttyA muneH samyak sarvoparamaNaM sukham |

sandRzyate sadAnandarasAnubhavaviplavaH || 371||

antastyAgo bahistyAgo viraktasyaiva yujyate |

tyajatyantarbahiHsaGgaM viraktastu mumukSayA || 372||

bahistu viSayaiH saGgaM tathAntarahamAdibhiH | (pAThabhedaH - saGgaH)

virakta eva zaknoti tyaktuM brahmaNi niSThitaH || 373||

vairAgyabodhau puruSasya pakSivat

pakSau vijAnIhi vicakSaNa tvam |

vimuktisaudhAgralatAdhirohaNaM

tAbhyAM vinA nAnyatareNa sidhyati || 374||

atyantavairAgyavataH samAdhiH

samAhitasyaiva dRDhaprabodhaH |

prabuddhatattvasya hi bandhamuktiH

muktAtmano nityasukhAnubhUtiH || 375||

vairAgyAnna paraM sukhasya janakaM pazyAmi vazyAtmanaH

taccecchuddhatarAtmabodhasahitaM svArAjyasAmrAjyadhuk |

etaddvAramajasramuktiyuvateryasmAttvamasmAtparaM

sarvatrAspRhayA sadAtmani sadA prajJAM kuru zreyase || 376||

AzAM chinddhi viSopameSu viSayeSveSaiva mRtyoH kRti- (pAThabhedaH - mRtyoH sRti)

styaktvA jAtikulAzrameSvabhimatiM muJcAtidUrAtkriyAH |

dehAdAvasati tyajAtmadhiSaNAM prajJAM kuruSvAtmani

tvaM draSTAsyamano'si nirdvayaparaM brahmAsi yadvastutaH || 377|| (pAThabhedaH - draSTAsyamalo)

lakSye brahmaNi mAnasaM dRDhataraM saMsthApya bAhyendriyaM

svasthAne vinivezya nizcalatanuzcopekSya dehasthitim |

brahmAtmaikyamupetya tanmayatayA cAkhaNDavRttyA'nizaM

brahmAnandarasaM pibAtmani mudA zUnyaiH kimanyairbhRzam || 378|| (pAThabhedaH - kimanyairbhramaiH)

anAtmacintanaM tyaktvA kazmalaM duHkhakAraNam |

cintayAtmAnamAnandarUpaM yanmuktikAraNam || 379||

eSa svayaJjyotirazeSasAkSI

vijJAnakozo vilasatyajasram | vijJAnakoze

lakSyaM vidhAyainamasadvilakSaNa-

makhaNDavRttyA''tmatayA'nubhAvaya || 380||

etamacchinnayA vRttyA pratyayAntarazUnyayA |

ullekhayanvijAnIyAtsvasvarUpatayA sphuTam || 381||

atrAtmatvaM dRDhIkurvannahamAdiSu santyajan |

udAsInatayA teSu tiSThetsphuTaghaTAdivat || 382|| (pAThabhedaH - tiSThedghaTapaTAdivat)

vizuddhamantaHkaraNaM svarUpe

nivezya sAkSiNyavabodhamAtre |

zanaiH zanairnizcalatAmupAnayan

pUrNaM svamevAnuvilokayettataH || 383|| (pAThabhedaH - pUrNatvamevAnu)

dehendriyaprANamano'hamAdibhiH

svAjJAnaklRptairakhilairupAdhibhiH |

vimuktamAtmAnamakhaNDarUpaM

pUrNaM mahAkAzamivAvalokayet || 384||

ghaTakalazakusUlasUcimukhyaiH

gaganamupAdhizatairvimuktamekam |

bhavati na vividhaM tathaiva zuddhaM

paramahamAdivimuktamekameva || 385||

brahmAdistambaparyantA mRSAmAtrA upAdhayaH | (pAThabhedaH - brahmAdyAH stamba)

tataH pUrNaM svamAtmAnaM pazyedekAtmanA sthitam || 386||

yatra bhrAntyA kalpitaM tadviveke (pAThabhedaH - yadviveke)

tattanmAtraM naiva tasmAdvibhinnam |

bhrAnternAze bhAti dRSTAhitattvaM (pAThabhedaH - bhrAntidRSTA)

rajjustadvadvizvamAtmasvarUpam || 387||

svayaM brahmA svayaM viSNuH svayamindraH svayaM zivaH |

svayaM vizvamidaM sarvaM svasmAdanyanna kiJcana || 388||

antaH svayaM cApi bahiH svayaM ca

svayaM purastAt svayameva pazcAt |

svayaM hyAvAcyAM svayamapyudIcyAM (pAThabhedaH - hyavAcyAM)

tathopariSTAtsvayamapyadhastAt || 389||

taraGgaphenabhramabudbudAdi

sarvaM svarUpeNa jalaM yathA tathA |

cideva dehAdyahamantametat

sarvaM cidevaikarasaM vizuddham || 390||

sadevedaM sarvaM jagadavagataM vAGmanasayoH

sato'nyannAstyeva prakRtiparasImni sthitavataH |

pRthak kiM mRtsnAyAH kalazaghaTakumbhAdyavagataM

vadatyeSa bhrAntastvamahamiti mAyAmadirayA || 391||

kriyAsamabhihAreNa yatra nAnyaditi zrutiH |

bravIti dvaitarAhityaM mithyAdhyAsanivRttaye || 392||

AkAzavannirmalanirvikalpaM (pAThabhedaH - nirvikalpa)

niHsImaniHspandananirvikAram |

antarbahiHzUnyamananyamadvayaM

svayaM paraM brahma kimasti bodhyam || 393||

vaktavyaM kimu vidyate'tra bahudhA brahmaiva jIvaH svayaM

brahmaitajjagadAtataM nu sakalaM brahmAdvitIyaM zrutiH | (pAThabhedaH - jagadAparANu sakalaM)

brahmaivAhamiti prabuddhamatayaH santyaktabAhyAH sphuTaM

brahmIbhUya vasanti santatacidAnandAtmanaitaddhruvam || 394|| (pAThabhedaH - AnandAtmanaiva dhruvam)

jahi malamayakoze'handhiyotthApitAzAM

prasabhamanilakalpe liGgadehe'pi pazcAt |

nigamagaditakIrtiM nityamAnandamUrtiM

svayamiti paricIya brahmarUpeNa tiSTha || 395||

zavAkAraM yAvadbhajati manujastAvadazuciH

parebhyaH syAtklezo jananamaraNavyAdhinilayaH | (pAThabhedaH - vyAdhinirayAH)

yadAtmAnaM zuddhaM kalayati zivAkAramacalam

tadA tebhyo mukto bhavati hi tadAha zrutirapi || 396||

svAtmanyAropitAzeSAbhAsavastunirAsataH |

svayameva paraM brahma pUrNamadvayamakriyam || 397||

samAhitAyAM sati cittavRttau

parAtmani brahmaNi nirvikalpe |

na dRzyate kazcidayaM vikalpaH

prajalpamAtraH pariziSyate yataH || 398|| (pAThabhedaH - tataH)

asatkalpo vikalpo'yaM vizvamityekavastuni |

nirvikAre nirAkAre nirvizeSe bhidA kutaH || 399||

draSTudarzanadRzyAdibhAvazUnyaikavastuni | (pAThabhedaH - draSTRdarzana)

nirvikAre nirAkAre nirvizeSe bhidA kutaH || 400||

kalpArNava ivAtyantaparipUrNaikavastuni |

nirvikAre nirAkAre nirvizeSe bhidA kutaH || 401||

tejasIva tamo yatra pralInaM bhrAntikAraNam | (pAThabhedaH - yatra vilInaM)

advitIye pare tattve nirvizeSe bhidA kutaH || 402||

ekAtmake pare tattve bhedavArtA kathaM vaset | (pAThabhedaH - kathaM bhavet)

suSuptau sukhamAtrAyAM bhedaH kenAvalokitaH || 403||

na hyasti vizvaM paratattvabodhAt

sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |

kAlatraye nApyahirIkSito guNe

na hyambubindurmRgatRSNikAyAm || 404||

mAyAmAtramidaM dvaitamadvaitaM paramArthataH |

iti brUte zrutiH sAkSAtsuSuptAvanubhUyate || 405||

ananyatvamadhiSThAnAdAropyasya nirIkSitam |

paNDitai rajjusarpAdau vikalpo bhrAntijIvanaH || 406||

cittamUlo vikalpo'yaM cittAbhAve na kazcana |

atazcittaM samAdhehi pratyagrUpe parAtmani || 407||

kimapi satatabodhaM kevalAnandarUpaM

nirupamamativelaM nityamuktaM nirIham |

niravadhigaganAbhaM niSkalaM nirvikalpaM

hRdi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 408||

prakRtivikRtizUnyaM bhAvanAtItabhAvaM

samarasamasamAnaM mAnasambandhadUram |

nigamavacanasiddhaM nityamasmatprasiddhaM

hRdi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 409||

ajaramamaramastAbhAvavastusvarUpaM (pAThabhedaH - bhAsavastu)

stimitasalilarAziprakhyamAkhyAvihInam |

zamitaguNavikAraM zAzvataM zAntamekaM

hRdi kalayati vidvAn brahma pUrNaM samAdhau || 410||

samAhitAntaHkaraNaH svarUpe

vilokayAtmAnamakhaNDavaibhavam |

vicchinddhi bandhaM bhavagandhagandhitaM (pAThabhedaH - gandhagandhilaM)

yatnena puMstvaM saphalIkuruSva || 411-

sarvopAdhivinirmuktaM saccidAnandamadvayam |

bhAvayAtmAnamAtmasthaM na bhUyaH kalpase'dhvane || 412||

chAyeva puMsaH paridRzyamAna-

mAbhAsarUpeNa phalAnubhUtyA |

zarIramArAcchavavannirastaM

punarna sandhatta idaM mahAtmA || 413||

satatavimalabodhAnandarUpaM sametya (pAThabhedaH - svametya)

tyaja jaDamalarUpopAdhimetaM sudUre |

atha punarapi naiSa smaryatAM vAntavastu (pAThabhedaH - punarapi naiva)

smaraNaviSayabhUtaM kalpate kutsanAya || 414||

samUlametatparidAhya vahnau (pAThabhedaH - paridahya)

sadAtmani brahmaNi nirvikalpe |

tataH svayaM nityavizuddhabodhA-

nandAtmanA tiSThati vidvariSThaH || 415||

prArabdhasUtragrathitaM zarIraM

prayAtu vA tiSThatu goriva srak |

na tatpunaH pazyati tattvavettA-

''nandAtmani brahmaNi lInavRttiH || 416||

akhaNDAnandamAtmAnaM vijJAya svasvarUpataH |

kimicchan kasya vA hetordehaM puSNAti tattvavit || 417||

saMsiddhasya phalaM tvetajjIvanmuktasya yoginaH |

bahirantaH sadAnandarasAsvAdanamAtmani || 418||

vairAgyasya phalaM bodho bodhasyoparatiH phalam |

svAnandAnubhavAcchAntireSaivoparateH phalam || 419||

yadyuttarottarAbhAvaH pUrvapUrvantu niSphalam |

nivRttiH paramA tRptirAnando'nupamaH svataH || 420||

dRSTaduHkheSvanudvego vidyAyAH prastutaM phalam |

yatkRtaM bhrAntivelAyAM nAnA karma jugupsitam |

pazcAnnaro vivekena tatkathaM kartumarhati || 421||

vidyAphalaM syAdasato nivRttiH

pravRttirajJAnaphalaM tadIkSitam |

tajjJAjJayoryanmRgatRSNikAdau

nocedvidAM dRSTaphalaM kimasmAt || 422|| (pAThabhedaH - nocedvido)

ajJAnahRdayagranthervinAzo yadyazeSataH |

anicchorviSayaH kiM nu pravRtteH kAraNaM svataH || 423|| (pAThabhedaH - viduSaH kiM)

vAsanAnudayo bhogye vairAgyasya tadAvadhiH |

ahambhAvodayAbhAvo bodhasya paramAvadhiH |

lInavRttairanutpattirmaryAdoparatestu sA || 424|| (pAThabhedaH - vRttera)

brahmAkAratayA sadA sthitatayA nirmuktabAhyArthadhI-

ranyAveditabhogyabhogakalano nidrAluvadbAlavat |

svapnAlokitalokavajjagadidaM pazyankvacillabdhadhI-

rAste kazcidanantapuNyaphalabhugdhanyaH sa mAnyo bhuvi || 425||

sthitaprajJo yatirayaM yaH sadAnandamaznute |

brahmaNyeva vilInAtmA nirvikAro viniSkriyaH || 426||

brahmAtmanoH zodhitayorekabhAvAvagAhinI |

nirvikalpA ca cinmAtrA vRttiH prajJeti kathyate |

susthitA'sau bhavedyasya sthitaprajJaH sa ucyate || 427||

yasya sthitA bhavetprajJA yasyAnando nirantaraH |

prapaJco vismRtaprAyaH sa jIvanmukta iSyate || 428||

lInadhIrapi jAgarti jAgraddharmavivarjitaH |

bodho nirvAsano yasya sa jIvanmukta iSyate || 429||

zAntasaMsArakalanaH kalAvAnapi niSkalaH |

yasya cittaM vinizcintaM sa jIvanmukta iSyate || 430|| (pAThabhedaH - yaH sacitto'pi nizcittaH)

vartamAne'pi dehe'smiJchAyAvadanuvartini |

ahantAmamatA'bhAvo jIvanmuktasya lakSaNam || 431||

atItAnanusandhAnaM bhaviSyadavicAraNam |

audAsInyamapi prAptaM jIvanmuktasya lakSaNam || 432|| (pAThabhedaH - prApte)

guNadoSaviziSTe'sminsvabhAvena vilakSaNe |

sarvatra samadarzitvaM jIvanmuktasya lakSaNam || 433||

iSTAniSTArthasamprAptau samadarzitayA''tmani |

ubhayatrAvikAritvaM jIvanmuktasya lakSaNam || 434||

brahmAnandarasAsvAdAsaktacittatayA yateH |

antarbahiravijJAnaM jIvanmuktasya lakSaNam || 435||

dehendriyAdau kartavye mamAhambhAvavarjitaH |

audAsInyena yastiSThetsa jIvanmuktalakSaNaH || 436|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)

vijJAta Atmano yasya brahmabhAvaH zruterbalAt |

bhavabandhavinirmuktaH sa jIvanmuktalakSaNaH || 437|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)

dehendriyeSvahambhAva idambhAvastadanyake |

yasya no bhavataH kvApi sa jIvanmukta iSyate || 438||

jIvezobhayasaMsArarUpadurvAsanojjhitA |

sA sarvadA bhavedyasya sa jIvanmukta iSyate ||

na pratyagbrahmaNorbhedaM kadApi brahmasargayoH |

prajJayA yo vijAniti sa jIvanmuktalakSaNaH || 439|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)

sAdhubhiH pUjyamAne'sminpIDyamAne'pi durjanaiH |

samabhAvo bhavedyasya sa jIvanmuktalakSaNaH || 440|| (pAThabhedaH - sa jIvanmukta iSyate)

yatra praviSTA viSayAH pareritA

nadIpravAhA iva vArirAzau |

linanti sanmAtratayA na vikriyAM

utpAdayantyeSa yatirvimuktaH || 441||

vijJAtabrahmatattvasya yathApUrvaM na saMsRtiH |

asti cenna sa vijJAtabrahmabhAvo bahirmukhaH || 442||

prAcInavAsanAvegAdasau saMsaratIti cet |

na sadekatvavijJAnAnmandI bhavati vAsanA || 443||

atyantakAmukasyApi vRttiH kuNThati mAtari |

tathaiva brahmaNi jJAte pUrNAnande manISiNaH || 444||

nididhyAsanazIlasya bAhyapratyaya IkSyate |

bravIti zrutiretasya prArabdhaM phaladarzanAt || 445||

sukhAdyanubhavo yAvattAvatprArabdhamiSyate |

phalodayaH kriyApUrvo niSkriyo na hi kutracit || 446||

ahaM brahmeti vijJAnAtkalpakoTizatArjitam |

saJcitaM vilayaM yAti prabodhAtsvapnakarmavat || 447||

yatkRtaM svapnavelAyAM puNyaM vA pApamulbaNam |

suptotthitasya kintatsyAtsvargAya narakAya vA || 448||

svamasaGgamudAsInaM parijJAya nabho yathA |

na zliSyati ca yatkiJcitkadAcidbhAvikarmabhiH || 449|| (pAThabhedaH - zliSyate yatiH kiJcit)

na nabho ghaTayogena surAgandhena lipyate |

tathAtmopAdhiyogena taddharmairnaiva lipyate || 450||

jJAnodayAtpurArabdhaM karmajJAnAnna nazyati |

adatvA svaphalaM lakSyamuddizyotsRSTabANavat || 451||

vyAghrabuddhyA vinirmukto bANaH pazcAttu gomatau |

na tiSThati chinatyeva lakSyaM vegena nirbharam || 452||

prArabdhaM balavattaraM khalu vidAM bhogena tasya kSayaH

samyagjJAnahutAzanena vilayaH prAksaJcitAgAminAm |

brahmAtmaikyamavekSya tanmayatayA ye sarvadA saMsthitAH

teSAM tattritayaM nahi kvacidapi brahmaiva te nirguNam || 453||

upAdhitAdAtmyavihInakevala-

brahmAtmanaivAtmani tiSThato muneH |

prArabdhasadbhAvakathA na yuktA

svapnArthasambandhakatheva jAgrataH || 454||

na hi prabuddhaH pratibhAsadehe

dehopayoginyapi ca prapaJce |

karotyahantAM mamatAmidantAM

kintu svayaM tiSThati jAgareNa || 455||

na tasya mithyArthasamarthanecchA

na saGgrahastajjagato'pi dRSTaH |

tatrAnuvRttiryadi cenmRSArthe

na nidrayA mukta itISyate dhruvam || 456||

tadvatpare brahmaNi vartamAnaH

sadAtmanA tiSThati nAnyadIkSate |

smRtiryathA svapnavilokitArthe

tathA vidaH prAzanamocanAdau || 457||

karmaNA nirmito dehaH prArabdhaM tasya kalpyatAm |

nAnAderAtmano yuktaM naivAtmA karmanirmitaH || 458||

ajo nityaH zAzvata iti brUte zrutiramoghavAk | (pAThabhedaH - ajo nitya iti brUte zrutireSA tvamoghavAk)

tadAtmanA tiSThato'sya kutaH prArabdhakalpanA || 459||

prArabdhaM sidhyati tadA yadA dehAtmanA sthitiH |

dehAtmabhAvo naiveSTaH prArabdhaM tyajyatAmataH || 460||

zarIrasyApi prArabdhakalpanA bhrAntireva hi |

adhyastasya kutaH sattvamasatyasya kuto janiH | (pAThabhedaH - sattvamasattvasya)

ajAtasya kuto nAzaH prArabdhamasataH kutaH || 461||

jJAnenAjJAnakAryasya samUlasya layo yadi |

tiSThatyayaM kathaM deha iti zaGkAvato jaDAn || 462||

samAdhAtuM bAhyadRSTyA prArabdhaM vadati zrutiH |

na tu dehAdisatyatvabodhanAya vipazcitAm |

yataH zruterabhiprAyaH paramArthaikagocaraH || 463||

paripUrNamanAdyantamaprameyamavikriyam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 464||

sadghanaM cidghanaM nityamAnandaghanamakriyam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 465||

pratyagekarasaM pUrNamanantaM sarvatomukham |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 466||

aheyamanupAdeyamanAdeyamanAzrayam | manAdheyamanA

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 467||

nirguNaM niSkalaM sUkSmaM nirvikalpaM niraJjanam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 468||

anirUpya svarUpaM yanmanovAcAmagocaram |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 469||

satsamRddhaM svataHsiddhaM zuddhaM buddhamanIdRzam |

ekamevAdvayaM brahma neha nAnAsti kiJcana || 470||

nirastarAgA vinirastabhogAH (pAThabhedaH - nirapAstabhogAH)

zAntAH sudAntA yatayo mahAntaH |

vijJAya tattvaM parametadante

prAptAH parAM nirvRtimAtmayogAt || 471||

bhavAnapIdaM paratattvamAtmanaH

svarUpamAnandaghanaM vicArya | (pAThabhedaH - nicAyya)

vidhUya mohaM svamanaHprakalpitaM

muktaH kRtArtho bhavatu prabuddhaH || 472||

samAdhinA sAdhuvinizcalAtmanA (pAThabhedaH - sunizcalAtmanA)

pazyAtmatattvaM sphuTabodhacakSuSA |

niHsaMzayaM samyagavekSitazce-

cchrutaH padArtho na punarvikalpyate || 473|| (pAThabhedaH - punarvikalpate)

svasyAvidyAbandhasambandhamokSA-

tsatyajJAnAnandarUpAtmalabdhau |

zAstraM yuktirdezikoktiH pramANaM

cAntaHsiddhA svAnubhUtiH pramANam || 474||

bandho mokSazca tRptizca cintA''rogyakSudhAdayaH |

svenaiva vedyA yajjJAnaM pareSAmAnumAnikam || 475||

taTasthitA bodhayanti guravaH zrutayo yathA |

prajJayaiva taredvidvAnIzvarAnugRhItayA || 476||

svAnubhUtyA svayaM jJAtvA svamAtmAnamakhaNDitam |

saMsiddhaH sammukhaM tiSThennirvikalpAtmanA''tmani || 477|| (pAThabhedaH - susukhaM tiSThen)

vedAntasiddhAntaniruktireSA

brahmaiva jIvaH sakalaM jagacca |

akhaNDarUpasthitireva mokSo

brahmAdvitIye zrutayaH pramANam || 478|| (pAThabhedaH - brahmAdvitIyaM)

iti guruvacanAcchrutipramANAt

paramavagamya satattvamAtmayuktyA |

prazamitakaraNaH samAhitAtmA

kvacidacalAkRtirAtmaniSThato'bhUt || 479|| (pAThabhedaH - AtmaniSThito)

kiJcitkAlaM samAdhAya pare brahmaNi mAnasam | (pAThabhedaH - kaJcitkAlaM)

utthAya paramAnandAdidaM vacanamabravIt || 480|| (pAThabhedaH - vyutthAya)

buddhirvinaSTA galitA pravRttiH

brahmAtmanorekatayA'dhigatyA |

idaM na jAne'pyanidaM na jAne

kiM vA kiyadvA sukhamastyapAram || 481|| (pAThabhedaH - sukhamasya pAram)

vAcA vaktumazakyameva manasA mantuM na vA zakyate

svAnandAmRtapUrapUritaparabrahmAmbudhervaibhavam |

ambhorAzivizIrNavArSikazilAbhAvaM bhajanme mano

yasyAMzAMzalave vilInamadhunA''nandAtmanA nirvRtam || 482||

kva gataM kena vA nItaM kutra lInamidaM jagat |

adhunaiva mayA dRSTaM nAsti kiM mahadadbhutam || 483||

kiM heyaM kimupAdeyaM kimanyatkiM vilakSaNam |

akhaNDAnandapIyUSapUrNe brahmamahArNave || 484||

na kiJcidatra pazyAmi na zaRNomi na vedmyaham |

svAtmanaiva sadAnandarUpeNAsmi vilakSaNaH || 485||

namo namaste gurave mahAtmane

vimuktasaGgAya saduttamAya |

nityAdvayAnandarasasvarUpiNe

bhUmne sadA'pAradayAmbudhAmne || 486||

yatkaTAkSazazisAndracandrikA-

pAtadhUtabhavatApajazramaH |

prAptavAnahamakhaNDavaibhavA-

nandamAtmapadamakSayaM kSaNAt || 487||

dhanyo'haM kRtakRtyo'haM vimukto'haM bhavagrahAt |

nityAnandasvarUpo'haM pUrNo'haM tvadanugrahAt || 488||

asaGgo'hamanaGgo'hamaliGgo'hamabhaGguraH |

prazAnto'hamananto'hamamalo'haM cirantanaH || 489|| (pAThabhedaH - 'hamatAnto'haM)

akartAhamabhoktAhamavikAro'hamakriyaH |

zuddhabodhasvarUpo'haM kevalo'haM sadAzivaH || 490||

draSTuH zroturvaktuH karturbhokturvibhinna evAham |

nityanirantaraniSkriyaniHsImAsaGgapUrNabodhAtmA || 491||

nAhamidaM nAhamado'pyubhayoravabhAsakaM paraM zuddham |

bAhyAbhyantarazUnyaM pUrNaM brahmAdvitIyamevAham || 492||

nirupamamanAditattvaM tvamahamidamada iti kalpanAdUram |

nityAnandaikarasaM satyaM brahmAdvitIyamevAham || 493||

nArAyaNo'haM narakAntako'haM

purAntako'haM puruSo'hamIzaH |

akhaNDabodho'hamazeSasAkSI

nirIzvaro'haM nirahaM ca nirmamaH || 494||

sarveSu bhUteSvahameva saMsthito

jJAnAtmanA'ntarbahirAzrayaH san |

bhoktA ca bhogyaM svayameva sarvaM

yadyatpRthagdRSTamidantayA purA || 495||

mayyakhaNDasukhAmbhodhau bahudhA vizvavIcayaH |

utpadyante vilIyante mAyAmArutavibhramAt || 496||

sthulAdibhAvA mayi kalpitA bhramA-

dAropitAnusphuraNena lokaiH |

kAle yathA kalpakavatsarAya-

NartvAdayo niSkalanirvikalpe || 497||

AropitaM nAzrayadUSakaM bhavet

kadApi mUDhairatidoSadUSitaiH | mUDhairmati

nArdrIkarotyUSarabhUmibhAgaM

marIcikAvAri mahApravAhaH || 498||

AkAzavallepavidUrago'haM (pAThabhedaH - AkAzavat kalpavi)

AdityavadbhAsyavilakSaNo'ham |

ahAryavannityavinizcalo'haM

ambhodhivatpAravivarjito'ham || 499||

na me dehena sambandho megheneva vihAyasaH |

ataH kuto me taddharmA jAgratsvapnasuSuptayaH || 500||

upAdhirAyAti sa eva gacchati

sa eva karmANi karoti bhuGkte |

sa eva jIryan mriyate sadAhaM (pAThabhedaH - eva jIvan)

kulAdrivannizcala eva saMsthitaH || 501||

na me pravRttirna ca me nivRttiH

sadaikarUpasya niraMzakasya |

ekAtmako yo niviDo nirantaro (pAThabhedaH - nibiDo)

vyomeva pUrNaH sa kathaM nu ceSTate || 502||

puNyAni pApAni nirindriyasya

nizcetaso nirvikRternirAkRteH |

kuto mamAkhaNDasukhAnubhUteH

brUte hyananvAgatamityapi zrutiH || 503||

chAyayA spRSTamuSNaM vA zItaM vA suSThu duHSThu vA |

na spRzatyeva yatkiJcitpuruSaM tadvilakSaNam || 504||

na sAkSiNaM sAkSyadharmAH saMspRzanti vilakSaNam |

avikAramudAsInaM gRhadharmAH pradIpavat |

dehendriyamanodharmA naivAtmAnaM spRzantyaho || 505|| ekStra

raveryathA karmaNi sAkSibhAvo

vahneryathA dAhaniyAmakatvam | (pAThabhedaH - vA'yasi dAhakatvam)

rajjoryathA''ropitavastusaGgaH

tathaiva kUTasthacidAtmano me || 506||

kartApi vA kArayitApi nAhaM

bhoktApi vA bhojayitApi nAham |

draSTApi vA darzayitApi nAhaM

so'haM svayaJjyotiranIdRgAtmA || 507||

calatyupAdhau pratibimbalaulya-

maupAdhikaM mUDhadhiyo nayanti |

svabimbabhUtaM ravivadviniSkriyaM

kartAsmi bhoktAsmi hato'smi heti || 508||

jale vApi sthale vApi luThatveSa jaDAtmakaH |

nAhaM vilipye taddharmairghaTadharmairnabho yathA || 509||

kartRtvabhoktRtvakhalatvamattatA-

jaDatvabaddhatvavimuktatAdayaH |

buddhervikalpA na tu santi vastutaH

svasminpare brahmaNi kevale'dvaye || 510||

santu vikArAH prakRterdazadhA zatadhA sahasradhA vApi |

kiM me'saGgacitastairna ghanaH kvacidambaraM spRzati || 511|| (pAThabhedaH - taiH kiM me'saGgaciterna hyambudaDambaro'mbaraM)

avyaktAdisthUlaparyantametat

vizvaM yatrAbhAsamAtraM pratItam |

vyomaprakhyaM sUkSmamAdyantahInaM

brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 512||

sarvAdhAraM sarvavastuprakAzaM

sarvAkAraM sarvagaM sarvazUnyam |

nityaM zuddhaM nizcalaM nirvikalpaM (pAThabhedaH - niSkalaM)

brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 513||

yatpratyastAzeSamAyAvizeSaM

pratyagrUpaM pratyayAgamyamAnam |

satyajJAnAnantamAnandarUpaM

brahmAdvaitaM yattadevAhamasmi || 514||

niSkriyo'smyavikAro'smi

niSkalo'smi nirAkRtiH |

nirvikalpo'smi nityo'smi

nirAlambo'smi nirdvayaH || 515||

sarvAtmako'haM sarvo'haM sarvAtIto'hamadvayaH |

kevalAkhaNDabodho'hamAnando'haM nirantaraH || 516||

svArAjyasAmrAjyavibhUtireSA

bhavatkRpAzrImahimaprasAdAt |

prAptA mayA zrIgurave mahAtmane

namo namaste'stu punarnamo'stu || 517||

mahAsvapne mAyAkRtajanijarAmRtyugahane

bhramantaM klizyantaM bahulataratApairanudinam | (pAThabhedaH - ranukalam)

ahaGkAravyAghravyathitamimamatyantakRpayA

prabodhya prasvApAtparamavitavAnmAmasi guro || 518||

namastasmai sadaikasmai kasmaicinmahase namaH | (pAThabhedaH - sadekasmai namazcinmahase muhuH)

yadetadvizvarUpeNa rAjate gururAja te || 519||

iti natamavalokya ziSyavaryaM

samadhigatAtmasukhaM prabuddhatattvam |

pramuditahRdayaM sa dezikendraH (pAThabhedaH - hRdayaH)

punaridamAha vacaH paraM mahAtmA || 520||

brahmapratyayasantatirjagadato brahmaiva tatsarvataH (pAThabhedaH - satsarvataH)

pazyAdhyAtmadRzA prazAntamanasA sarvAsvavasthAsvapi |

rUpAdanyadavekSitaM kimabhitazcakSuSmatAM dRzyate (pAThabhedaH - vidyate)

tadvadbrahmavidaH sataH kimaparaM buddhervihArAspadam || 521||

kastAM parAnandarasAnubhUti-

mRtsRjya zUnyeSu rameta vidvAn | (pAThabhedaH - mutsRjya

candre mahAhlAdini dIpyamAne)

citrendumAlokayituM ka icchet || 522||

asatpadArthAnubhavena kiJcin

na hyasti tRptirna ca duHkhahAniH |

tadadvayAnandarasAnubhUtyA

tRptaH sukhaM tiSTha sadAtmaniSThayA || 523||

svameva sarvathA pazyanmanyamAnaH svamadvayam | (pAThabhedaH - sarvataH)

svAnandamanubhuJjAnaH kAlaM naya mahAmate || 524||

akhaNDabodhAtmani nirvikalpe

vikalpanaM vyomni puraprakalpanam |

tadadvayAnandamayAtmanA sadA

zAntiM parAmetya bhajasva maunam || 525||

tUSNImavasthA paramopazAntiH

buddherasatkalpavikalpahetoH |

brahmAtmano brahmavido mahAtmano

yatrAdvayAnandasukhaM nirantaram || 526||

nAsti nirvAsanAnmaunAtparaM sukhakRduttamam |

vijJAtAtmasvarUpasya svAnandarasapAyinaH || 527||

gacchaMstiSThannupavizaJchayAno vA'nyathApi vA |

yathecchayA vasedvidvAnAtmArAmaH sadA muniH || 528||

na dezakAlAsanadigyamAdi-

lakSyAdyapekSA'pratibaddhavRtteH | (pAThabhedaH - pratibaddha

saMsiddhatattvasya mahAtmano'sti)

svavedane kA niyamAdyavasthA || 529||

ghaTo'yamiti vijJAtuM niyamaH ko'nvavekSate | (pAThabhedaH - apekSyate)

vinA pramANasuSThutvaM yasminsati padArthadhIH || 530||

ayamAtmA nityasiddhaH pramANe sati bhAsate |

na dezaM nApi vA kAlaM na zuddhiM vApyapekSate || 531||

devadatto'hamityetadvijJAnaM nirapekSakam |

tadvadbrahmavido'pyasya brahmAhamiti vedanam || 532||

bhAnuneva jagatsarvaM bhAsate yasya tejasA |

anAtmakamasattucchaM kiM nu tasyAvabhAsakam || 533||

vedazAstrapurANAni bhUtAni sakalAnyapi |

yenArthavanti taM kinnu vijJAtAraM prakAzayet || 534||

eSa svayaJjyotiranantazaktiH

AtmA'prameyaH sakalAnubhUtiH |

yameva vijJAya vimuktabandho

jayatyayaM brahmaviduttamottamaH || 535||

na khidyate no viSayaiH pramodate

na sajjate nApi virajyate ca |

svasminsadA krIDati nandati svayaM

nirantarAnandarasena tRptaH || 536||

kSudhAM dehavyathAM tyaktvA bAlaH krIDati vastuniH | (pAThabhedaH - vastuni)

tathaiva vidvAn ramate nirmamo nirahaM sukhI || 537||

cintAzUnyamadainyabhaikSamazanaM pAnaM saridvAriSu

svAtantryeNa niraGkuzA sthitirabhIrnidrA zmazAne vane |

vastraM kSAlanazoSaNAdirahitaM digvAstu zayyA mahI

saJcAro nigamAntavIthiSu vidAM krIDA pare brahmaNi || 538||

vimAnamAlambya zarIrametad

bhunaktyazeSAnviSayAnupasthitAn |

parecchayA bAlavadAtmavettA

yo'vyaktaliGgo'nanuSaktabAhyaH || 539||

digambaro vApi ca sAmbaro vA

tvagambaro vApi cidambarasthaH |

unmattavadvApi ca bAlavadvA

pizAcavadvApi caratyavanyAm || 540||

kAmAnniSkAmarUpI saMzcaratyekacaro muniH | (pAThabhedaH - kAmAnnI kAmarUpI)

svAtmanaiva sadA tuSTaH svayaM sarvAtmanA sthitaH || 541||

kvacinmUDho vidvAn kvacidapi mahArAjavibhavaH

kvacidbhrAntaH saumyaH kvacidajagarAcArakalitaH |

kvacitpAtrIbhUtaH kvacidavamataH kvApyaviditaH

caratyevaM prAjJaH satataparamAnandasukhitaH || 542||

nirdhano'pi sadA tuSTo'pyasahAyo mahAbalaH |

nityatRpto'pyabhuJjAno'pyasamaH samadarzanaH || 543||

api kurvannakurvANazcAbhoktA phalabhogyapi |

zarIryapyazarIryeSa paricchinno'pi sarvagaH || 544||

azarIraM sadA santamimaM brahmavidaM kvacit |

priyApriye na spRzatastathaiva ca zubhAzubhe || 545||

sthUlAdisambandhavato'bhimAninaH

sukhaM ca duHkhaM ca zubhAzubhe ca |

vidhvastabandhasya sadAtmano muneH

kutaH zubhaM vA'pyazubhaM phalaM vA || 546||

tamasA grastavadbhAnAdagrasto'pi ravirjanaiH |

grasta ityucyate bhrAntyAM hyajJAtvA vastulakSaNam || 547|| (pAThabhedaH - bhrAntyA)

tadvaddehAdibandhebhyo vimuktaM brahmavittamam |

pazyanti dehivanmUDhAH zarIrAbhAsadarzanAt || 548||

ahirnirlvayanIM vAyaM muktvA dehaM tu tiSThati | (pAThabhedaH - ahini)

itastatazcAlyamAno yatkiJcitprANavAyunA || 549||

strotasA nIyate dAru yathA nimnonnatasthalam |

daivena nIyate deho yathAkAlopabhuktiSu || 550||

prArabdhakarmaparikalpitavAsanAbhiH

saMsArivaccarati bhuktiSu muktadehaH |

siddhaH svayaM vasati sAkSivadatra tUSNIM

cakrasya mUlamiva kalpavikalpazUnyaH || 551||

naivendriyANi viSayeSu niyuGkta eSa

naivApayuGkta upadarzanalakSaNasthaH |

naiva kriyAphalamapISadavekSate sa (pAThabhedaH - apISadapekSate saH)

svAnandasAndrarasapAnasumattacittaH || 552||

lakSyAlakSyagatiM tyaktvA yastiSThetkevalAtmanA |

ziva eva svayaM sAkSAdayaM brahmaviduttamaH || 553||

jIvanneva sadA muktaH kRtArtho brahmavittamaH |

upAdhinAzAdbrahmaiva san brahmApyeti nirdvayam || 554||

zailUSo veSasadbhAvAbhAvayozca yathA pumAn |

tathaiva brahmavicchreSThaH sadA brahmaiva nAparaH || 555||

yatra kvApi vizIrNaM satparNamiva tarorvapuH patatAt | (pAThabhedaH - vizIrNaM parNamiva)

brahmIbhUtasya yateH prAgeva taccidagninA dagdham || 556||

sadAtmani brahmaNi tiSThato muneH

pUrNA'dvayAnandamayAtmanA sadA |

na dezakAlAdyucitapratIkSA

tvaGmAMsaviTpiNDavisarjanAya || 557||

dehasya mokSo no mokSo na daNDasya kamaNDaloH |

avidyAhRdayagranthimokSo mokSo yatastataH || 558||

kulyAyAmatha nadyAM vA zivakSetre'pi catvare |

parNaM patati cettena taroH kiM nu zubhAzubham || 559||

patrasya puSpasya phalasya nAzavad-

dehendriyaprANadhiyAM vinAzaH |

naivAtmanaH svasya sadAtmakasyA-

nandAkRtervRkSavadasti caiSaH || 560|| (pAThabhedaH - vadAsta eSaH)

prajJAnaghana ityAtmalakSaNaM satyasUcakam |

anUdyaupAdhikasyaiva kathayanti vinAzanam || 561||

avinAzI vA are'yamAtmeti zrutirAtmanaH |

prabravItyavinAzitvaM vinazyatsu vikAriSu || 562||

pASANavRkSatRNadhAnyakaDaGkarAdyA (pAThabhedaH - kaTAmbarAdyA)

dagdhA bhavanti hi mRdeva yathA tathaiva |

dehendriyAsumana Adi samastadRzyaM

jJAnAgnidagdhamupayAti parAtmabhAvam || 563||

vilakSaNaM yathA dhvAntaM lIyate bhAnutejasi |

tathaiva sakalaM dRzyaM brahmaNi pravilIyate || 564||

ghaTe naSTe yathA vyoma vyomaiva bhavati sphuTam |

tathaivopAdhivilaye brahmaiva brahmavitsvayam || 565||

kSIraM kSIre yathA kSiptaM tailaM taile jalaM jale |

saMyuktamekatAM yAti tathA''tmanyAtmavinmuniH || 566||

evaM videhakaivalyaM sanmAtratvamakhaNDitam |

brahmabhAvaM prapadyaiSa yatirnAvartate punaH || 567||

sadAtmaikatvavijJAnadagdhAvidyAdivarSmaNaH |

amuSya brahmabhUtatvAd brahmaNaH kuta udbhavaH || 568||

mAyAklRptau bandhamokSau na staH svAtmani vastutaH |

yathA rajjau niSkriyAyAM sarpAbhAsavinirgamau || 569||

AvRteH sadasattvAbhyAM vaktavye bandhamokSaNe |

nAvRtirbrahmaNaH kAcidanyAbhAvAdanAvRtam |

yadyastyadvaitahAniH syAd dvaitaM no sahate zrutiH || 570||

bandhaJca mokSaJca mRSaiva mUDhA

buddherguNaM vastuni kalpayanti |

dRgAvRtiM meghakRtAM yathA ravau

yato'dvayA'saGgacidetadakSaram || 571|| (pAThabhedaH - cidekamakSaram)

astIti pratyayo yazca yazca nAstIti vastuni |

buddhereva guNAvetau na tu nityasya vastunaH || 572||

atastau mAyayA klRptau bandhamokSau na cAtmani |

niSkale niSkriye zAnte niravadye niraJjane |

advitIye pare tattve vyomavatkalpanA kutaH || 573||

na nirodho na cotpattirna baddho na ca sAdhakaH |

na mumukSurna vai mukta ityeSA paramArthatA || 574||

sakalanigamacUDAsvAntasiddhAntarUpaM

paramidamatiguhyaM darzitaM te mayAdya |

apagatakalidoSaM kAmanirmuktabuddhiM (pAThabhedaH - buddhiH)

svasutavadasakRttvAM bhAvayitvA mumukSum || 575||

iti zrutvA gurorvAkyaM prazrayeNa kRtAnatiH |

sa tena samanujJAto yayau nirmuktabandhanaH || 576||

gurureva sadAnandasindhau nirmagnamAnasaH | (pAThabhedaH - gurureSa)

pAvayanvasudhAM sarvAM vicacAra nirantaraH || 577||

ityAcAryasya ziSyasya saMvAdenAtmalakSaNam |

nirUpitaM mumukSUNAM sukhabodhopapattaye || 578||

hitamidamupadezamAdriyantAM

vihitanirastasamastacittadoSAH |

bhavasukhaviratAH prazAntacittAH (pAThabhedaH - sukhavimukhAH)

zrutirasikA yatayo mumukSavo ye || 579||

saMsArAdhvani tApabhAnukiraNaprodbhUtadAhavyathA-

khinnAnAM jalakAGkSayA marubhuvi bhrAntyA paribhrAmyatAm |

atyAsannasudhAmbudhiM sukhakaraM brahmAdvayaM darzaya-

tyeSA zaGkarabhAratI vijayate nirvANasandAyinI || 580||

|| iti zaGkarAcAryaviracitaM vivekacUDAmaNiH ||

|| OM tatsat ||