વિવેક ચૂડામણિ

સર્વવેદાન્તસિદ્ધાન્તગોચરં તમગોચરમ્ ।

ગોવિન્દં પરમાનન્દં સદ્ગુરું પ્રણતોઽસ્મ્યહમ્ ॥ 1॥

જન્તૂનાં નરજન્મ દુર્લભમતઃ પુંસ્ત્વં તતો વિપ્રતા

તસ્માદ્વૈદિકધર્મમાર્ગપરતા વિદ્વત્ત્વમસ્માત્પરમ્ ।

આત્માનાત્મવિવેચનં સ્વનુભવો બ્રહ્માત્મના સંસ્થિતિઃ

મુક્તિર્નો શતજન્મકોટિસુકૃતૈઃ પુણ્યૈર્વિના લભ્યતે ॥ 2॥ (પાઠભેદઃ - શતકોટિજન્મસુ કૃતૈઃ)

દુર્લભં ત્રયમેવૈતદ્દેવાનુગ્રહહેતુકમ્ ।

મનુષ્યત્વં મુમુક્ષુત્વં મહાપુરુષસંશ્રયઃ ॥ 3॥

લબ્ધ્વા કથઞ્ચિન્નરજન્મ દુર્લભં (પાઠભેદઃ - કથઞ્ચિન્)

તત્રાપિ પુંસ્ત્વં શ્રુતિપારદર્શનમ્ ।

યસ્ત્વાત્મમુક્તૌ ન યતેત મૂઢધીઃ

સ હ્યાત્મહા સ્વં વિનિહન્ત્યસદ્ગ્રહાત્ ॥ 4॥ (પાઠભેદઃ - આત્મહા સ્વં)

ઇતઃ કો ન્વસ્તિ મૂઢાત્મા યસ્તુ સ્વાર્થે પ્રમાદ્યતિ ।

દુર્લભં માનુષં દેહં પ્રાપ્ય તત્રાપિ પૌરુષમ્ ॥ 5॥

વદન્તુ શાસ્ત્રાણિ યજન્તુ દેવાન્ (પાઠભેદઃ - પઠન્તુ)

કુર્વન્તુ કર્માણિ ભજન્તુ દેવતાઃ ।

આત્મૈક્યબોધેન વિનાપિ મુક્તિ- (પાઠભેદઃ - વિના વિમુક્તિઃ ન)

ર્ન સિધ્યતિ બ્રહ્મશતાન્તરેઽપિ ॥ 6॥

અમૃતત્ત્વસ્ય નાશાસ્તિ વિત્તેનેત્યેવ હિ શ્રુતિઃ ।

બ્રવીતિ કર્મણો મુક્તેરહેતુત્વં સ્ફુટં યતઃ ॥ 7॥

અતો વિમુક્ત્યૈ પ્રયતેત વિદ્વાન્

સન્ન્યસ્તબાહ્યાર્થસુખસ્પૃહઃ સન્ ।

સન્તં મહાન્તં સમુપેત્ય દેશિકં

તેનોપદિષ્ટાર્થસમાહિતાત્મા ॥ 8॥

ઉદ્ધરેદાત્મનાઽઽત્માનં મગ્નં સંસારવારિધૌ ।

યોગારૂઢત્વમાસાદ્ય સમ્યગ્દર્શનનિષ્ઠયા ॥ 9॥

સન્ન્યસ્ય સર્વકર્માણિ ભવબન્ધવિમુક્તયે ।

યત્યતાં પણ્ડિતૈર્ધીરૈરાત્માભ્યાસ ઉપસ્થિતૈઃ ॥ 10॥

ચિત્તસ્ય શુદ્ધયે કર્મ ન તુ વસ્તૂપલબ્ધયે ।

વસ્તુસિદ્ધિર્વિચારેણ ન કિઞ્ચિત્કર્મકોટિભિઃ ॥ 11॥

સમ્યગ્વિચારતઃ સિદ્ધા રજ્જુતત્ત્વાવધારણા ।

ભ્રાન્તોદિતમહાસર્પભયદુઃખવિનાશિની ॥ 12॥ (પાઠભેદઃ - ભ્રાન્ત્યો)

અર્થસ્ય નિશ્ચયો દૃષ્ટો વિચારેણ હિતોક્તિતઃ ।

ન સ્નાનેન ન દાનેન પ્રાણાયામશતેન વા ॥ 13॥

અધિકારિણમાશાસ્તે ફલસિદ્ધિર્વિશેષતઃ ।

ઉપાયા દેશકાલાદ્યાઃ સન્ત્યસ્મિન્સહકારિણઃ ॥ 14॥ (પાઠભેદઃ - સન્ત્યસ્યાં)

અતો વિચારઃ કર્તવ્યો જિજ્ઞાસોરાત્મવસ્તુનઃ ॥

સમાસાદ્ય દયાસિન્ધું ગુરું બ્રહ્મવિદુત્તમમ્ ॥ 15॥

મેધાવી પુરુષો વિદ્વાનૂહાપોહવિચક્ષણઃ ।

અધિકાર્યાત્મવિદ્યાયામુક્તલક્ષણલક્ષિતઃ ॥ 16॥

વિવેકિનો વિરક્તસ્ય શમાદિગુણશાલિનઃ ।

મુમુક્ષોરેવ હિ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયોગ્યતા મતા ॥ 17॥

સાધનાન્યત્ર ચત્વારિ કથિતાનિ મનીષિભિઃ ।

યેષુ સત્સ્વેવ સન્નિષ્ઠા યદભાવે ન સિધ્યતિ ॥ 18॥

આદૌ નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ પરિગણ્યતે ।

ઇહામુત્રફલભોગવિરાગસ્તદનન્તરમ્ ।

શમાદિષટ્કસમ્પત્તિર્મુમુક્ષુત્વમિતિ સ્ફુટમ્ ॥ 19॥

બ્રહ્મ સત્યં જગન્મિથ્યેત્યેવંરૂપો વિનિશ્ચયઃ ।

સોઽયં નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ સમુદાહૃતઃ ॥ 20॥

તદ્વૈરાગ્યં જિહાસા યા દર્શનશ્રવણાદિભિઃ । (પાઠભેદઃ - જુગુપ્સા યા)

દેહાદિબ્રહ્મપર્યન્તે હ્યનિત્યે ભોગવસ્તુનિ ॥ 21॥ (પાઠભેદઃ - ભોગ્યવસ્તુનિ)

વિરજ્ય વિષયવ્રાતાદ્દોષદૃષ્ટ્યા મુહુર્મુહુઃ ।

સ્વલક્ષ્યે નિયતાવસ્થા મનસઃ શમ ઉચ્યતે ॥ 22॥

વિષયેભ્યઃ પરાવર્ત્ય સ્થાપનં સ્વસ્વગોલકે ।

ઉભયેષામિન્દ્રિયાણાં સ દમઃ પરિકીર્તિતઃ ।

બાહ્યાનાલમ્બનં વૃત્તેરેષોપરતિરુત્તમા ॥ 23॥

સહનં સર્વદુઃખાનામપ્રતીકારપૂર્વકમ્ ।

ચિન્તાવિલાપરહિતં સા તિતિક્ષા નિગદ્યતે ॥ 24॥

શાસ્ત્રસ્ય ગુરુવાક્યસ્ય સત્યબુદ્ધ્યવધારણમ્ । (પાઠભેદઃ - સત્યબુદ્ધ્યાવધારણા)

સા શ્રદ્ધા કથિતા સદ્ભિર્યયા વસ્તૂપલભ્યતે ॥ 25॥

સર્વદા સ્થાપનં બુદ્ધેઃ શુદ્ધે બ્રહ્મણિ સર્વદા । (પાઠભેદઃ - સમ્યગાસ્થાપનં)

તત્સમાધાનમિત્યુક્તં ન તુ ચિત્તસ્ય લાલનમ્ ॥ 26॥

અહઙ્કારાદિદેહાન્તાન્ બન્ધાનજ્ઞાનકલ્પિતાન્ ।

સ્વસ્વરૂપાવબોધેન મોક્તુમિચ્છા મુમુક્ષુતા ॥ 27॥

મન્દમધ્યમરૂપાપિ વૈરાગ્યેણ શમાદિના ।

પ્રસાદેન ગુરોઃ સેયં પ્રવૃદ્ધા સૂયતે ફલમ્ ॥ 28॥

વૈરાગ્યં ચ મુમુક્ષુત્વં તીવ્રં યસ્ય તુ વિદ્યતે ।

તસ્મિન્નેવાર્થવન્તઃ સ્યુઃ ફલવન્તઃ શમાદયઃ ॥ 29॥

એતયોર્મન્દતા યત્ર વિરક્તત્વમુમુક્ષયોઃ ।

મરૌ સલિલવત્તત્ર શમાદેર્ભાનમાત્રતા ॥ 30॥

મોક્ષકારણસામગ્ર્યાં ભક્તિરેવ ગરીયસી ।

સ્વસ્વરૂપાનુસન્ધાનં ભક્તિરિત્યભિધીયતે ॥ 31॥

સ્વાત્મતત્ત્વાનુસન્ધાનં ભક્તિરિત્યપરે જગુઃ ।

ઉક્તસાધનસમ્પન્નસ્તત્ત્વજિજ્ઞાસુરાત્મનઃ ।

ઉપસીદેદ્ગુરું પ્રાજ્ઞં યસ્માદ્બન્ધવિમોક્ષણમ્ ॥ 32॥

શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહતો યો બ્રહ્મવિત્તમઃ ।

બ્રહ્મણ્યુપરતઃ શાન્તો નિરિન્ધન ઇવાનલઃ ।

અહેતુકદયાસિન્ધુર્બન્ધુરાનમતાં સતામ્ ॥ 33॥

તમારાધ્ય ગુરું ભક્ત્યા પ્રહ્વપ્રશ્રયસેવનૈઃ । (પાઠભેદઃ - પ્રહ્વઃ)

પ્રસન્નં તમનુપ્રાપ્ય પૃચ્છેજ્જ્ઞાતવ્યમાત્મનઃ ॥ 34॥

સ્વામિન્નમસ્તે નતલોકબન્ધો

કારુણ્યસિન્ધો પતિતં ભવાબ્ધૌ ।

મામુદ્ધરાત્મીયકટાક્ષદૃષ્ટ્યા

ઋજ્વ્યાતિકારુણ્યસુધાભિવૃષ્ટ્યા ॥ 35॥

દુર્વારસંસારદવાગ્નિતપ્તં

દોધૂયમાનં દુરદૃષ્ટવાતૈઃ ।

ભીતં પ્રપન્નં પરિપાહિ મૃત્યોઃ

શરણ્યમન્યદ્યદહં ન જાને ॥ 36॥ (પાઠભેદઃ - અન્યં)

શાન્તા મહાન્તો નિવસન્તિ સન્તો

વસન્તવલ્લોકહિતં ચરન્તઃ ।

તીર્ણાઃ સ્વયં ભીમભવાર્ણવં જના-

નહેતુનાન્યાનપિ તારયન્તઃ ॥ 37॥

અયં સ્વભાવઃ સ્વત એવ યત્પર-

શ્રમાપનોદપ્રવણં મહાત્મનામ્ ।

સુધાંશુરેષ સ્વયમર્કકર્કશ-

પ્રભાભિતપ્તામવતિ ક્ષિતિં કિલ ॥ 38॥

બ્રહ્માનન્દરસાનુભૂતિકલિતૈઃ પૂતૈઃ સુશીતૈર્યુતૈ- (પાઠભેદઃ - સુશીતૈઃ સિતૈઃ)

ર્યુષ્મદ્વાક્કલશોજ્ઝિતૈઃ શ્રુતિસુખૈર્વાક્યામૃતૈઃ સેચય ।

સન્તપ્તં ભવતાપદાવદહનજ્વાલાભિરેનં પ્રભો

ધન્યાસ્તે ભવદીક્ષણક્ષણગતેઃ પાત્રીકૃતાઃ સ્વીકૃતાઃ ॥ 39॥

કથં તરેયં ભવસિન્ધુમેતં

કા વા ગતિર્મે કતમોઽસ્ત્યુપાયઃ ।

જાને ન કિઞ્ચિત્કૃપયાઽવ માં પ્રભો

સંસારદુઃખક્ષતિમાતનુષ્વ ॥ 40॥

તથા વદન્તં શરણાગતં સ્વં

સંસારદાવાનલતાપતપ્તમ્ ।

નિરીક્ષ્ય કારુણ્યરસાર્દ્રદૃષ્ટ્યા

દદ્યાદભીતિં સહસા મહાત્મા ॥ 41॥

વિદ્વાન્ સ તસ્મા ઉપસત્તિમીયુષે

મુમુક્ષવે સાધુ યથોક્તકારિણે ।

પ્રશાન્તચિત્તાય શમાન્વિતાય

તત્ત્વોપદેશં કૃપયૈવ કુર્યાત્ ॥ 42॥

મા ભૈષ્ટ વિદ્વંસ્તવ નાસ્ત્યપાયઃ

સંસારસિન્ધોસ્તરણેઽસ્ત્યુપાયઃ ।

યેનૈવ યાતા યતયોઽસ્ય પારં

તમેવ માર્ગં તવ નિર્દિશામિ ॥ 43॥

અસ્ત્યુપાયો મહાન્કશ્ચિત્સંસારભયનાશનઃ ।

તેન તીર્ત્વા ભવામ્ભોધિં પરમાનન્દમાપ્સ્યસિ ॥ 44॥

વેદાન્તાર્થવિચારેણ જાયતે જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।

તેનાત્યન્તિકસંસારદુઃખનાશો ભવત્યનુ ॥ 45॥

શ્રદ્ધાભક્તિધ્યાનયોગાન્મુમુક્ષોઃ

મુક્તેર્હેતૂન્વક્તિ સાક્ષાચ્છ્રુતેર્ગીઃ ।

યો વા એતેષ્વેવ તિષ્ઠત્યમુષ્ય

મોક્ષોઽવિદ્યાકલ્પિતાદ્દેહબન્ધાત્ ॥ 46॥

અજ્ઞાનયોગાત્પરમાત્મનસ્તવ

હ્યનાત્મબન્ધસ્તત એવ સંસૃતિઃ ।

તયોર્વિવેકોદિતબોધવહ્નિઃ

અજ્ઞાનકાર્યં પ્રદહેત્સમૂલમ્ ॥ 47॥

શિષ્ય ઉવાચ ।

કૃપયા શ્રૂયતાં સ્વામિન્પ્રશ્નોઽયં ક્રિયતે મયા ।

યદુત્તરમહં શ્રુત્વા કૃતાર્થઃ સ્યાં ભવન્મુખાત્ ॥ 48॥

કો નામ બન્ધઃ કથમેષ આગતઃ

કથં પ્રતિષ્ઠાસ્ય કથં વિમોક્ષઃ ।

કોઽસાવનાત્મા પરમઃ ક આત્મા

તયોર્વિવેકઃ કથમેતદુચ્યતામ્ ॥ 49॥

શ્રીગુરુવાચ ।

ધન્યોઽસિ કૃતકૃત્યોઽસિ પાવિતં તે કુલં ત્વયા । (પાઠભેદઃ - પાવિતં)

યદવિદ્યાબન્ધમુક્ત્યા બ્રહ્મીભવિતુમિચ્છસિ ॥ 50॥

ઋણમોચનકર્તારઃ પિતુઃ સન્તિ સુતાદયઃ ।

બન્ધમોચનકર્તા તુ સ્વસ્માદન્યો ન કશ્ચન ॥ 51॥

મસ્તકન્યસ્તભારાદેર્દુઃખમન્યૈર્નિવાર્યતે ।

ક્ષુધાદિકૃતદુઃખં તુ વિના સ્વેન ન કેનચિત્ ॥ 52॥

પથ્યમૌષધસેવા ચ ક્રિયતે યેન રોગિણા ।

આરોગ્યસિદ્ધિર્દૃષ્ટાઽસ્ય નાન્યાનુષ્ઠિતકર્મણા ॥ 53॥

વસ્તુસ્વરૂપં સ્ફુટબોધચક્ષુષા

સ્વેનૈવ વેદ્યં ન તુ પણ્ડિતેન ।

ચન્દ્રસ્વરૂપં નિજચક્ષુષૈવ

જ્ઞાતવ્યમન્યૈરવગમ્યતે કિમ્ ॥ 54॥

અવિદ્યાકામકર્માદિપાશબન્ધં વિમોચિતુમ્ ।

કઃ શક્નુયાદ્વિનાઽઽત્માનં કલ્પકોટિશતૈરપિ ॥ 55॥

ન યોગેન ન સાઙ્ખ્યેન કર્મણા નો ન વિદ્યયા ।

બ્રહ્માત્મૈકત્વબોધેન મોક્ષઃ સિધ્યતિ નાન્યથા ॥ 56॥

વીણાયા રૂપસૌન્દર્યં તન્ત્રીવાદનસૌષ્ઠવમ્ ।

પ્રજારઞ્જનમાત્રં તન્ન સામ્રાજ્યાય કલ્પતે ॥ 57॥

વાગ્વૈખરી શબ્દઝરી શાસ્ત્રવ્યાખ્યાનકૌશલમ્ ।

વૈદુષ્યં વિદુષાં તદ્વદ્ભુક્તયે ન તુ મુક્તયે ॥ 58॥

અવિજ્ઞાતે પરે તત્ત્વે શાસ્ત્રાધીતિસ્તુ નિષ્ફલા ।

વિજ્ઞાતેઽપિ પરે તત્ત્વે શાસ્ત્રાધીતિસ્તુ નિષ્ફલા ॥ 59॥

શબ્દજાલં મહારણ્યં ચિત્તભ્રમણકારણમ્ ।

અતઃ પ્રયત્નાજ્જ્ઞાતવ્યં તત્ત્વજ્ઞૈસ્તત્ત્વમાત્મનઃ ॥ 60॥ તત્ત્વજ્ઞાત્તત્ત્વ

અજ્ઞાનસર્પદષ્ટસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનૌષધં વિના ।

કિમુ વેદૈશ્ચ શાસ્ત્રૈશ્ચ કિમુ મન્ત્રૈઃ કિમૌષધૈઃ ॥ 61॥

ન ગચ્છતિ વિના પાનં વ્યાધિરૌષધશબ્દતઃ ।

વિનાઽપરોક્ષાનુભવં બ્રહ્મશબ્દૈર્ન મુચ્યતે ॥ 62॥

અકૃત્વા દૃશ્યવિલયમજ્ઞાત્વા તત્ત્વમાત્મનઃ ।

બ્રહ્મશબ્દૈઃ કુતો મુક્તિરુક્તિમાત્રફલૈર્નૃણામ્ ॥ 63॥ (પાઠભેદઃ - બાહ્યશબ્દૈઃ)

અકૃત્વા શત્રુસંહારમગત્વાખિલભૂશ્રિયમ્ ।

રાજાહમિતિ શબ્દાન્નો રાજા ભવિતુમર્હતિ ॥ 64॥

આપ્તોક્તિં ખનનં તથોપરિશિલાદ્યુત્કર્ષણં સ્વીકૃતિં (પાઠભેદઃ - પરિશિલાપાકર્ષણં)

નિક્ષેપઃ સમપેક્ષતે ન હિ બહિઃશબ્દૈસ્તુ નિર્ગચ્છતિ ।

તદ્વદ્બ્રહ્મવિદોપદેશમનનધ્યાનાદિભિર્લભ્યતે

માયાકાર્યતિરોહિતં સ્વમમલં તત્ત્વં ન દુર્યુક્તિભિઃ ॥ 65॥

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ભવબન્ધવિમુક્તયે ।

સ્વૈરેવ યત્નઃ કર્તવ્યો રોગાદાવિવ પણ્ડિતૈઃ ॥ 66॥ (પાઠભેદઃ - રોગાદેરિવ)

યસ્ત્વયાદ્ય કૃતઃ પ્રશ્નો વરીયાઞ્છાસ્ત્રવિન્મતઃ । (પાઠભેદઃ - સમ્મતઃ)

સૂત્રપ્રાયો નિગૂઢાર્થો જ્ઞાતવ્યશ્ચ મુમુક્ષુભિઃ ॥ 67॥

શઋણુષ્વાવહિતો વિદ્વન્યન્મયા સમુદીર્યતે ।

તદેતચ્છ્રવણાત્સદ્યો ભવબન્ધાદ્વિમોક્ષ્યસે ॥ 68॥

મોક્ષસ્ય હેતુઃ પ્રથમો નિગદ્યતે

વૈરાગ્યમત્યન્તમનિત્યવસ્તુષુ ।

તતઃ શમશ્ચાપિ દમસ્તિતિક્ષા

ન્યાસઃ પ્રસક્તાખિલકર્મણાં ભૃશમ્ ॥ 69॥

તતઃ શ્રુતિસ્તન્મનનં સતત્ત્વ-

ધ્યાનં ચિરં નિત્યનિરન્તરં મુનેઃ ।

તતોઽવિકલ્પં પરમેત્ય વિદ્વાન્

ઇહૈવ નિર્વાણસુખં સમૃચ્છતિ ॥ 70॥

યદ્બોદ્ધવ્યં તવેદાનીમાત્માનાત્મવિવેચનમ્ ।

તદુચ્યતે મયા સમ્યક્ શ્રુત્વાત્મન્યવધારય ॥ 71॥

મજ્જાસ્થિમેદઃપલરક્તચર્મ-

ત્વગાહ્વયૈર્ધાતુભિરેભિરન્વિતમ્ ।

પાદોરુવક્ષોભુજપૃષ્ઠમસ્તકૈઃ

અઙ્ગૈરુપાઙ્ગૈરુપયુક્તમેતત્ ॥ 72॥

અહમ્મમેતિ પ્રથિતં શરીરં

મોહાસ્પદં સ્થૂલમિતીર્યતે બુધૈઃ ।

નભોનભસ્વદ્દહનામ્બુભૂમયઃ

સૂક્ષ્માણિ ભૂતાનિ ભવન્તિ તાનિ ॥ 73॥

પરસ્પરાંશૈર્મિલિતાનિ ભૂત્વા

સ્થૂલાનિ ચ સ્થૂલશરીરહેતવઃ ।

માત્રાસ્તદીયા વિષયા ભવન્તિ

શબ્દાદયઃ પઞ્ચ સુખાય ભોક્તુઃ ॥ 74॥

ય એષુ મૂઢા વિષયેષુ બદ્ધા

રાગોરુપાશેન સુદુર્દમેન ।

આયાન્તિ નિર્યાન્ત્યધ ઊર્ધ્વમુચ્ચૈઃ

સ્વકર્મદૂતેન જવેન નીતાઃ ॥ 75॥

શબ્દાદિભિઃ પઞ્ચભિરેવ પઞ્ચ

પઞ્ચત્વમાપુઃ સ્વગુણેન બદ્ધાઃ ।

કુરઙ્ગમાતઙ્ગપતઙ્ગમીન-

ભૃઙ્ગા નરઃ પઞ્ચભિરઞ્ચિતઃ કિમ્ ॥ 76॥

દોષેણ તીવ્રો વિષયઃ કૃષ્ણસર્પવિષાદપિ ।

વિષં નિહન્તિ ભોક્તારં દ્રષ્ટારં ચક્ષુષાપ્યયમ્ ॥ 77॥

વિષયાશામહાપાશાદ્યો વિમુક્તઃ સુદુસ્ત્યજાત્ ।

સ એવ કલ્પતે મુક્ત્યૈ નાન્યઃ ષટ્શાસ્ત્રવેદ્યપિ ॥ 78॥

આપાતવૈરાગ્યવતો મુમુક્ષૂન્

ભવાબ્ધિપારં પ્રતિયાતુમુદ્યતાન્ ।

આશાગ્રહો મજ્જયતેઽન્તરાલે

નિગૃહ્ય કણ્ઠે વિનિવર્ત્ય વેગાત્ ॥ 79॥

વિષયાખ્યગ્રહો યેન સુવિરક્ત્યસિના હતઃ ।

સ ગચ્છતિ ભવામ્ભોધેઃ પારં પ્રત્યૂહવર્જિતઃ ॥ 80॥

વિષમવિષયમાર્ગૈર્ગચ્છતોઽનચ્છબુદ્ધેઃ (પાઠભેદઃ - વિષયમાર્ગે ગચ્છતો)

પ્રતિપદમભિયાતો મૃત્યુરપ્યેષ વિદ્ધિ । (પાઠભેદઃ - પ્રતિપદમભિઘાતો મૃત્યુરપ્યેષ સિદ્ધઃ)

હિતસુજનગુરૂક્ત્યા ગચ્છતઃ સ્વસ્ય યુક્ત્યા

પ્રભવતિ ફલસિદ્ધિઃ સત્યમિત્યેવ વિદ્ધિ ॥ 81॥

મોક્ષસ્ય કાઙ્ક્ષા યદિ વૈ તવાસ્તિ

ત્યજાતિદૂરાદ્વિષયાન્વિષં યથા ।

પીયૂષવત્તોષદયાક્ષમાર્જવ-

પ્રશાન્તિદાન્તીર્ભજ નિત્યમાદરાત્ ॥ 82॥

અનુક્ષણં યત્પરિહૃત્ય કૃત્યં

અનાદ્યવિદ્યાકૃતબન્ધમોક્ષણમ્ ।

દેહઃ પરાર્થોઽયમમુષ્ય પોષણે

યઃ સજ્જતે સ સ્વમનેન હન્તિ ॥ 83॥

શરીરપોષણાર્થી સન્ ય આત્માનં દિદૃક્ષતિ । (પાઠભેદઃ - દિદૃક્ષતે)

ગ્રાહં દારુધિયા ધૃત્વા નદીં તર્તું સ ગચ્છતિ ॥ 84॥ (પાઠભેદઃ - સ ઇચ્છતિ)

મોહ એવ મહામૃત્યુર્મુમુક્ષોર્વપુરાદિષુ ।

મોહો વિનિર્જિતો યેન સ મુક્તિપદમર્હતિ ॥ 85॥

મોહં જહિ મહામૃત્યું દેહદારસુતાદિષુ ।

યં જિત્વા મુનયો યાન્તિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્ ॥ 86॥

ત્વઙ્માંસરુધિરસ્નાયુમેદોમજ્જાસ્થિસઙ્કુલમ્ ।

પૂર્ણં મૂત્રપુરીષાભ્યાં સ્થૂલં નિન્દ્યમિદં વપુઃ ॥ 87॥

પઞ્ચીકૃતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સ્થૂલેભ્યઃ પૂર્વકર્મણા ।

સમુત્પન્નમિદં સ્થૂલં ભોગાયતનમાત્મનઃ ।

અવસ્થા જાગરસ્તસ્ય સ્થૂલાર્થાનુભવો યતઃ ॥ 88॥

બાહ્યેન્દ્રિયૈઃ સ્થૂલપદાર્થસેવાં

સ્રક્ચન્દનસ્ત્ર્યાદિવિચિત્રરૂપામ્ ।

કરોતિ જીવઃ સ્વયમેતદાત્મના

તસ્માત્પ્રશસ્તિર્વપુષોઽસ્ય જાગરે ॥ 89॥

સર્વોઽપિ બાહ્યસંસારઃ પુરુષસ્ય યદાશ્રયઃ ।

વિદ્ધિ દેહમિદં સ્થૂલં ગૃહવદ્ગૃહમેધિનઃ ॥ 90॥

સ્થૂલસ્ય સમ્ભવજરામરણાનિ ધર્માઃ

સ્થૌલ્યાદયો બહુવિધાઃ શિશુતાદ્યવસ્થાઃ ।

વર્ણાશ્રમાદિનિયમા બહુધાઽઽમયાઃ સ્યુઃ

પૂજાવમાનબહુમાનમુખા વિશેષાઃ ॥ 91॥

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શ્રવણં ત્વગક્ષિ

ઘ્રાણં ચ જિહ્વા વિષયાવબોધનાત્ ।

વાક્પાણિપાદા ગુદમપ્યુપસ્થઃ (પાઠભેદઃ - ઉપસ્થં)

કર્મેન્દ્રિયાણિ પ્રવણેન કર્મસુ ॥ 92॥ (પાઠભેદઃ - પ્રવણાનિ)

નિગદ્યતેઽન્તઃકરણં મનોધીઃ

અહઙ્કૃતિશ્ચિત્તમિતિ સ્વવૃત્તિભિઃ ।

મનસ્તુ સઙ્કલ્પવિકલ્પનાદિભિઃ

બુદ્ધિઃ પદાર્થાધ્યવસાયધર્મતઃ ॥ 93॥

અત્રાભિમાનાદહમિત્યહઙ્કૃતિઃ ।

સ્વાર્થાનુસન્ધાનગુણેન ચિત્તમ્ ॥ 94॥

પ્રાણાપાનવ્યાનોદાનસમાના ભવત્યસૌ પ્રાણઃ ।

સ્વયમેવ વૃત્તિભેદાદ્વિકૃતિભેદાત્સુવર્ણસલિલાદિવત્ ॥ 95॥ (પાઠભેદઃ - વિકૃતેર્ભેદાત્સુવર્ણસલિલમિવ)

વાગાદિ પઞ્ચ શ્રવણાદિ પઞ્ચ

પ્રાણાદિ પઞ્ચાભ્રમુખાનિ પઞ્ચ ।

બુદ્ધ્યાદ્યવિદ્યાપિ ચ કામકર્મણી

પુર્યષ્ટકં સૂક્ષ્મશરીરમાહુઃ ॥ 96॥

ઇદં શરીરં શ‍ઋણુ સૂક્ષ્મસઞ્જ્ઞિતં

લિઙ્ગં ત્વપઞ્ચીકૃતભૂતસમ્ભવમ્ ।

સવાસનં કર્મફલાનુભાવકં

સ્વાજ્ઞાનતોઽનાદિરુપાધિરાત્મનઃ ॥ 97॥

સ્વપ્નો ભવત્યસ્ય વિભક્ત્યવસ્થા

સ્વમાત્રશેષેણ વિભાતિ યત્ર ।

સ્વપ્ને તુ બુદ્ધિઃ સ્વયમેવ જાગ્રત્

કાલીનનાનાવિધવાસનાભિઃ ॥ 98॥

કર્ત્રાદિભાવં પ્રતિપદ્ય રાજતે

યત્ર સ્વયં ભાતિ હ્યયં પરાત્મા । (પાઠભેદઃ - સ્વયઞ્જ્યોતિરયં)

ધીમાત્રકોપાધિરશેષસાક્ષી

ન લિપ્યતે તત્કૃતકર્મલેશૈઃ । કર્મલેપૈઃ

યસ્માદસઙ્ગસ્તત એવ કર્મભિઃ

ન લિપ્યતે કિઞ્ચિદુપાધિના કૃતૈઃ ॥ 99॥

સર્વવ્યાપૃતિકરણં લિઙ્ગમિદં સ્યાચ્ચિદાત્મનઃ પુંસઃ ।

વાસ્યાદિકમિવ તક્ષ્ણસ્તેનૈવાત્મા ભવત્યસઙ્ગોઽયમ્ ॥ 100॥

અન્ધત્વમન્દત્વપટુત્વધર્માઃ

સૌગુણ્યવૈગુણ્યવશાદ્ધિ ચક્ષુષઃ ।

બાધિર્યમૂકત્વમુખાસ્તથૈવ

શ્રોત્રાદિધર્મા ન તુ વેત્તુરાત્મનઃ ॥ 101॥

ઉચ્છ્વાસનિઃશ્વાસવિજૃમ્ભણક્ષુ-

ત્પ્રસ્યન્દનાદ્યુત્ક્રમણાદિકાઃ ક્રિયાઃ । (પાઠભેદઃ - પ્રસ્પન્દનાદ્ય્)

પ્રાણાદિકર્માણિ વદન્તિ તજ્ઞાઃ (પાઠભેદઃ - તજ્જ્ઞાઃ)

પ્રાણસ્ય ધર્માવશનાપિપાસે ॥ 102॥

અન્તઃકરણમેતેષુ ચક્ષુરાદિષુ વર્ષ્મણિ ।

અહમિત્યભિમાનેન તિષ્ઠત્યાભાસતેજસા ॥ 103॥

અહઙ્કારઃ સ વિજ્ઞેયઃ કર્તા ભોક્તાભિમાન્યયમ્ ।

સત્ત્વાદિગુણયોગેન ચાવસ્થાત્રયમશ્નુતે ॥ 104॥ (પાઠભેદઃ - યોગેનાવસ્થાત્રિતયમ્શ્નુતે)

વિષયાણામાનુકૂલ્યે સુખી દુઃખી વિપર્યયે ।

સુખં દુઃખં ચ તદ્ધર્મઃ સદાનન્દસ્ય નાત્મનઃ ॥ 105॥

આત્માર્થત્વેન હિ પ્રેયાન્વિષયો ન સ્વતઃ પ્રિયઃ ।

સ્વત એવ હિ સર્વેષામાત્મા પ્રિયતમો યતઃ ।

તત આત્મા સદાનન્દો નાસ્ય દુઃખં કદાચન ॥ 106॥

યત્સુષુપ્તૌ નિર્વિષય આત્માનન્દોઽનુભૂયતે ।

શ્રુતિઃ પ્રત્યક્ષમૈતિહ્યમનુમાનં ચ જાગ્રતિ ॥ 107॥

અવ્યક્તનામ્ની પરમેશશક્તિઃ

અનાદ્યવિદ્યા ત્રિગુણાત્મિકા પરા ।

કાર્યાનુમેયા સુધિયૈવ માયા

યયા જગત્સર્વમિદં પ્રસૂયતે ॥ 108॥

સન્નાપ્યસન્નાપ્યુભયાત્મિકા નો

ભિન્નાપ્યભિન્નાપ્યુભયાત્મિકા નો ।

સાઙ્ગાપ્યનઙ્ગા હ્યુભયાત્મિકા નો (પાઠભેદઃ - અનઙ્ગાપ્યુભયાત્મિકા)

મહાદ્ભુતાઽનિર્વચનીયરૂપા ॥ 109॥

શુદ્ધાદ્વયબ્રહ્મવિબોધનાશ્યા

સર્પભ્રમો રજ્જુવિવેકતો યથા ।

રજસ્તમઃસત્ત્વમિતિ પ્રસિદ્ધા

ગુણાસ્તદીયાઃ પ્રથિતૈઃ સ્વકાર્યૈઃ ॥ 110॥

વિક્ષેપશક્તી રજસઃ ક્રિયાત્મિકા

યતઃ પ્રવૃત્તિઃ પ્રસૃતા પુરાણી ।

રાગાદયોઽસ્યાઃ પ્રભવન્તિ નિત્યં

દુઃખાદયો યે મનસો વિકારાઃ ॥ 111॥

કામઃ ક્રોધો લોભદમ્ભાદ્યસૂયા (પાઠભેદઃ - લોભદમ્ભાભ્યસૂયા)

અહઙ્કારેર્ષ્યામત્સરાદ્યાસ્તુ ઘોરાઃ ।

ધર્મા એતે રાજસાઃ પુમ્પ્રવૃત્તિ-

ર્યસ્માદેષા તદ્રજો બન્ધહેતુઃ ॥ 112॥ (પાઠભેદઃ - યસ્માદેતત્તદ્રજો)

એષાઽઽવૃતિર્નામ તમોગુણસ્ય

શક્તિર્મયા વસ્ત્વવભાસતેઽન્યથા । શક્તિર્યયા

સૈષા નિદાનં પુરુષસ્ય સંસૃતેઃ

વિક્ષેપશક્તેઃ પ્રવણસ્ય હેતુઃ ॥ 113॥ (પાઠભેદઃ - પ્રસરસ્ય)

પ્રજ્ઞાવાનપિ પણ્ડિતોઽપિ ચતુરોઽપ્યત્યન્તસૂક્ષ્માત્મદૃગ્- (પાઠભેદઃ - સૂક્ષ્માર્થદૃગ્)

વ્યાલીઢસ્તમસા ન વેત્તિ બહુધા સમ્બોધિતોઽપિ સ્ફુટમ્ ।

ભ્રાન્ત્યારોપિતમેવ સાધુ કલયત્યાલમ્બતે તદ્ગુણાન્

હન્તાસૌ પ્રબલા દુરન્તતમસઃ શક્તિર્મહત્યાવૃતિઃ ॥ 114॥

અભાવના વા વિપરીતભાવનાઽ- (પાઠભેદઃ - વિપરીતભાવના)

સમ્ભાવના વિપ્રતિપત્તિરસ્યાઃ ।

સંસર્ગયુક્તં ન વિમુઞ્ચતિ ધ્રુવં

વિક્ષેપશક્તિઃ ક્ષપયત્યજસ્રમ્ ॥ 115॥

અજ્ઞાનમાલસ્યજડત્વનિદ્રા-

પ્રમાદમૂઢત્વમુખાસ્તમોગુણાઃ ।

એતૈઃ પ્રયુક્તો ન હિ વેત્તિ કિઞ્ચિત્

નિદ્રાલુવત્સ્તમ્ભવદેવ તિષ્ઠતિ ॥ 116॥

સત્ત્વં વિશુદ્ધં જલવત્તથાપિ

તાભ્યાં મિલિત્વા સરણાય કલ્પતે ।

યત્રાત્મબિમ્બઃ પ્રતિબિમ્બિતઃ સન્

પ્રકાશયત્યર્ક ઇવાખિલં જડમ્ ॥ 117॥

મિશ્રસ્ય સત્ત્વસ્ય ભવન્તિ ધર્માઃ

ત્વમાનિતાદ્યા નિયમા યમાદ્યાઃ ।

શ્રદ્ધા ચ ભક્તિશ્ચ મુમુક્ષુતા ચ

દૈવી ચ સમ્પત્તિરસન્નિવૃત્તિઃ ॥ 118॥

વિશુદ્ધસત્ત્વસ્ય ગુણાઃ પ્રસાદઃ

સ્વાત્માનુભૂતિઃ પરમા પ્રશાન્તિઃ ।

તૃપ્તિઃ પ્રહર્ષઃ પરમાત્મનિષ્ઠા

યયા સદાનન્દરસં સમૃચ્છતિ ॥ 119॥

અવ્યક્તમેતત્ત્રિગુણૈર્નિરુક્તં

તત્કારણં નામ શરીરમાત્મનઃ ।

સુષુપ્તિરેતસ્ય વિભક્ત્યવસ્થા

પ્રલીનસર્વેન્દ્રિયબુદ્ધિવૃત્તિઃ ॥ 120॥

સર્વપ્રકારપ્રમિતિપ્રશાન્તિઃ

બીજાત્મનાવસ્થિતિરેવ બુદ્ધેઃ ।

સુષુપ્તિરેતસ્ય કિલ પ્રતીતિઃ (પાઠભેદઃ - સુષુપ્તિરત્રાસ્ય)

કિઞ્ચિન્ન વેદ્મીતિ જગત્પ્રસિદ્ધેઃ ॥ 121॥

દેહેન્દ્રિયપ્રાણમનોઽહમાદયઃ

સર્વે વિકારા વિષયાઃ સુખાદયઃ ।

વ્યોમાદિભૂતાન્યખિલં ચ વિશ્વં

અવ્યક્તપર્યન્તમિદં હ્યનાત્મા ॥ 122॥

માયા માયાકાર્યં સર્વં મહદાદિદેહપર્યન્તમ્ ।

અસદિદમનાત્મતત્ત્વં વિદ્ધિ ત્વં મરુમરીચિકાકલ્પમ્ ॥ 123॥

અથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ ।

યદ્વિજ્ઞાય નરો બન્ધાન્મુક્તઃ કૈવલ્યમશ્નુતે ॥ 124॥

અસ્તિ કશ્ચિત્સ્વયં નિત્યમહમ્પ્રત્યયલમ્બનઃ ।

અવસ્થાત્રયસાક્ષી સન્પઞ્ચકોશવિલક્ષણઃ ॥ 125॥

યો વિજાનાતિ સકલં જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિષુ ।

બુદ્ધિતદ્વૃત્તિસદ્ભાવમભાવમહમિત્યયમ્ ॥ 126॥

યઃ પશ્યતિ સ્વયં સર્વં યં ન પશ્યતિ કશ્ચન । (પાઠભેદઃ - કિઞ્ચન)

યશ્ચેતયતિ બુદ્ધ્યાદિ ન તદ્યં ચેતયત્યયમ્ ॥ 127॥

યેન વિશ્વમિદં વ્યાપ્તં યં ન વ્યાપ્નોતિ કિઞ્ચન ।

આભારૂપમિદં સર્વં યં ભાન્તમનુભાત્યયમ્ ॥ 128॥

યસ્ય સન્નિધિમાત્રેણ દેહેન્દ્રિયમનોધિયઃ ।

વિષયેષુ સ્વકીયેષુ વર્તન્તે પ્રેરિતા ઇવ ॥ 129॥

અહઙ્કારાદિદેહાન્તા વિષયાશ્ચ સુખાદયઃ ।

વેદ્યન્તે ઘટવદ્યેન નિત્યબોધસ્વરૂપિણા ॥ 130॥

એષોઽન્તરાત્મા પુરુષઃ પુરાણો

નિરન્તરાખણ્ડસુખાનુભૂતિઃ ।

સદૈકરૂપઃ પ્રતિબોધમાત્રો

યેનેષિતા વાગસવશ્ચરન્તિ ॥ 131॥

અત્રૈવ સત્ત્વાત્મનિ ધીગુહાયાં

અવ્યાકૃતાકાશ ઉશત્પ્રકાશઃ । (પાઠભેદઃ - ઉરુપ્રકાશઃ)

આકાશ ઉચ્ચૈ રવિવત્પ્રકાશતે

સ્વતેજસા વિશ્વમિદં પ્રકાશયન્ ॥ 132॥

જ્ઞાતા મનોઽહઙ્કૃતિવિક્રિયાણાં

દેહેન્દ્રિયપ્રાણકૃતક્રિયાણામ્ ।

અયોઽગ્નિવત્તાનનુવર્તમાનો

ન ચેષ્ટતે નો વિકરોતિ કિઞ્ચન ॥ 133॥

ન જાયતે નો મ્રિયતે ન વર્ધતે

ન ક્ષીયતે નો વિકરોતિ નિત્યઃ ।

વિલીયમાનેઽપિ વપુષ્યમુષ્મિ-

ન્ન લીયતે કુમ્ભ ઇવામ્બરં સ્વયમ્ ॥ 134॥

પ્રકૃતિવિકૃતિભિન્નઃ શુદ્ધબોધસ્વભાવઃ

સદસદિદમશેષં ભાસયન્નિર્વિશેષઃ ।

વિલસતિ પરમાત્મા જાગ્રદાદિષ્વવસ્થા-

સ્વહમહમિતિ સાક્ષાત્સાક્ષિરૂપેણ બુદ્ધેઃ ॥ 135॥

નિયમિતમનસામું ત્વં સ્વમાત્માનમાત્મ-

ન્યયમહમિતિ સાક્ષાદ્વિદ્ધિ બુદ્ધિપ્રસાદાત્ ।

જનિમરણતરઙ્ગાપારસંસારસિન્ધું

પ્રતર ભવ કૃતાર્થો બ્રહ્મરૂપેણ સંસ્થઃ ॥ 136॥

અત્રાનાત્મન્યહમિતિ મતિર્બન્ધ એષોઽસ્ય પુંસઃ

પ્રાપ્તોઽજ્ઞાનાજ્જનનમરણક્લેશસમ્પાતહેતુઃ ।

યેનૈવાયં વપુરિદમસત્સત્યમિત્યાત્મબુદ્ધ્યા

પુષ્યત્યુક્ષત્યવતિ વિષયૈસ્તન્તુભિઃ કોશકૃદ્વત્ ॥ 137॥

અતસ્મિંસ્તદ્બુદ્ધિઃ પ્રભવતિ વિમૂઢસ્ય તમસા

વિવેકાભાવાદ્વૈ સ્ફુરતિ ભુજગે રજ્જુધિષણા ।

તતોઽનર્થવ્રાતો નિપતતિ સમાદાતુરધિકઃ

તતો યોઽસદ્ગ્રાહઃ સ હિ ભવતિ બન્ધઃ શઋણુ સખે ॥ 138॥

અખણ્ડનિત્યાદ્વયબોધશક્ત્યા

સ્ફુરન્તમાત્માનમનન્તવૈભવમ્ ।

સમાવૃણોત્યાવૃતિશક્તિરેષા

તમોમયી રાહુરિવાર્કબિમ્બમ્ ॥ 139॥

તિરોભૂતે સ્વાત્મન્યમલતરતેજોવતિ પુમાન્

અનાત્માનં મોહાદહમિતિ શરીરં કલયતિ ।

તતઃ કામક્રોધપ્રભૃતિભિરમું બન્ધનગુણૈઃ (પાઠભેદઃ - બન્ધકગુણૈઃ)

પરં વિક્ષેપાખ્યા રજસ ઉરુશક્તિર્વ્યથયતિ ॥ 140॥

મહામોહગ્રાહગ્રસનગલિતાત્માવગમનો

ધિયો નાનાવસ્થાં સ્વયમભિનયંસ્તદ્ગુણતયા । (પાઠભેદઃ - નાનાવસ્થાઃ)

અપારે સંસારે વિષયવિષપૂરે જલનિધૌ

નિમજ્યોન્મજ્યાયં ભ્રમતિ કુમતિઃ કુત્સિતગતિઃ ॥ 141॥

ભાનુપ્રભાસઞ્જનિતાભ્રપઙ્ક્તિઃ

ભાનું તિરોધાય વિજૃમ્ભતે યથા ।

આત્મોદિતાહઙ્કૃતિરાત્મતત્ત્વં

તથા તિરોધાય વિજૃમ્ભતે સ્વયમ્ ॥ 142॥

કવલિતદિનનાથે દુર્દિને સાન્દ્રમેઘૈઃ

વ્યથયતિ હિમઝઞ્ઝાવાયુરુગ્રો યથૈતાન્ ।

અવિરતતમસાઽઽત્મન્યાવૃતે મૂઢબુદ્ધિં

ક્ષપયતિ બહુદુઃખૈસ્તીવ્રવિક્ષેપશક્તિઃ ॥ 143॥

એતાભ્યામેવ શક્તિભ્યાં બન્ધઃ પુંસઃ સમાગતઃ ।

યાભ્યાં વિમોહિતો દેહં મત્વાઽઽત્માનં ભ્રમત્યયમ્ ॥ 144॥

બીજં સંસૃતિભૂમિજસ્ય તુ તમો દેહાત્મધીરઙ્કુરો

રાગઃ પલ્લવમમ્બુ કર્મ તુ વપુઃ સ્કન્ધોઽસવઃ શાખિકાઃ ।

અગ્રાણીન્દ્રિયસંહતિશ્ચ વિષયાઃ પુષ્પાણિ દુઃખં ફલં

નાનાકર્મસમુદ્ભવં બહુવિધં ભોક્તાત્ર જીવઃ ખગઃ ॥ 145॥

અજ્ઞાનમૂલોઽયમનાત્મબન્ધો

નૈસર્ગિકોઽનાદિરનન્ત ઈરિતઃ ।

જન્માપ્યયવ્યાધિજરાદિદુઃખ-

પ્રવાહપાતં જનયત્યમુષ્ય ॥ 146॥

નાસ્ત્રૈર્ન શસ્ત્રૈરનિલેન વહ્નિના

છેત્તું ન શક્યો ન ચ કર્મકોટિભિઃ ।

વિવેકવિજ્ઞાનમહાસિના વિના

ધાતુઃ પ્રસાદેન શિતેન મઞ્જુના ॥ 147॥

શ્રુતિપ્રમાણૈકમતેઃ સ્વધર્મ

નિષ્ઠા તયૈવાત્મવિશુદ્ધિરસ્ય ।

વિશુદ્ધબુદ્ધેઃ પરમાત્મવેદનં

તેનૈવ સંસારસમૂલનાશઃ ॥ 148॥

કોશૈરન્નમયાદ્યૈઃ પઞ્ચભિરાત્મા ન સંવૃતો ભાતિ ।

નિજશક્તિસમુત્પન્નૈઃ શૈવાલપટલૈરિવામ્બુ વાપીસ્થમ્ ॥ 149॥

તચ્છૈવાલાપનયે સમ્યક્ સલિલં પ્રતીયતે શુદ્ધમ્ ।

તૃષ્ણાસન્તાપહરં સદ્યઃ સૌખ્યપ્રદં પરં પુંસઃ ॥ 150॥

પઞ્ચાનામપિ કોશાનામપવાદે વિભાત્યયં શુદ્ધઃ ।

નિત્યાનન્દૈકરસઃ પ્રત્યગ્રૂપઃ પરઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ ॥ 151॥

આત્માનાત્મવિવેકઃ કર્તવ્યો બન્ધમુક્તયે વિદુષા ।

તેનૈવાનન્દી ભવતિ સ્વં વિજ્ઞાય સચ્ચિદાનન્દમ્ ॥ 152॥

મુઞ્જાદિષીકામિવ દૃશ્યવર્ગાત્

પ્રત્યઞ્ચમાત્માનમસઙ્ગમક્રિયમ્ ।

વિવિચ્ય તત્ર પ્રવિલાપ્ય સર્વં

તદાત્મના તિષ્ઠતિ યઃ સ મુક્તઃ ॥ 153॥

દેહોઽયમન્નભવનોઽન્નમયસ્તુ કોશ- (પાઠભેદઃ - કોશો)

શ્ચાન્નેન જીવતિ વિનશ્યતિ તદ્વિહીનઃ । (પાઠભેદઃ - હ્યન્નેન)

ત્વક્ચર્મમાંસરુધિરાસ્થિપુરીષરાશિ-

ર્નાયં સ્વયં ભવિતુમર્હતિ નિત્યશુદ્ધઃ ॥ 154॥

પૂર્વં જનેરધિમૃતેરપિ નાયમસ્તિ (પાઠભેદઃ - જનેરપિમૃતેરથ)

જાતક્ષણઃ ક્ષણગુણોઽનિયતસ્વભાવઃ ।

નૈકો જડશ્ચ ઘટવત્પરિદૃશ્યમાનઃ

સ્વાત્મા કથં ભવતિ ભાવવિકારવેત્તા ॥ 155॥

પાણિપાદાદિમાન્દેહો નાત્મા વ્યઙ્ગેઽપિ જીવનાત્ ।

તત્તચ્છક્તેરનાશાચ્ચ ન નિયમ્યો નિયામકઃ ॥ 156॥

દેહતદ્ધર્મતત્કર્મતદવસ્થાદિસાક્ષિણઃ ।

સત એવ સ્વતઃસિદ્ધં તદ્વૈલક્ષણ્યમાત્મનઃ ॥ 157॥

શલ્યરાશિર્માંસલિપ્તો મલપૂર્ણોઽતિકશ્મલઃ ।

કથં ભવેદયં વેત્તા સ્વયમેતદ્વિલક્ષણઃ ॥ 158॥

ત્વઙ્માંસમેદોઽસ્થિપુરીષરાશા-

વહમ્મતિં મૂઢજનઃ કરોતિ ।

વિલક્ષણં વેત્તિ વિચારશીલો

નિજસ્વરૂપં પરમાર્થભૂતમ્ ॥ 159॥

દેહોઽહમિત્યેવ જડસ્ય બુદ્ધિઃ

દેહે ચ જીવે વિદુષસ્ત્વહન્ધીઃ ।

વિવેકવિજ્ઞાનવતો મહાત્મનો

બ્રહ્માહમિત્યેવ મતિઃ સદાત્મનિ ॥ 160॥

અત્રાત્મબુદ્ધિં ત્યજ મૂઢબુદ્ધે

ત્વઙ્માંસમેદોઽસ્થિપુરીષરાશૌ ।

સર્વાત્મનિ બ્રહ્મણિ નિર્વિકલ્પે

કુરુષ્વ શાન્તિં પરમાં ભજસ્વ ॥ 161॥

દેહેન્દ્રિયાદાવસતિ ભ્રમોદિતાં

વિદ્વાનહન્તાં ન જહાતિ યાવત્ ।

તાવન્ન તસ્યાસ્તિ વિમુક્તિવાર્તા-

પ્યસ્ત્વેષ વેદાન્તનયાન્તદર્શી ॥ 162॥

છાયાશરીરે પ્રતિબિમ્બગાત્રે

યત્સ્વપ્નદેહે હૃદિ કલ્પિતાઙ્ગે ।

યથાત્મબુદ્ધિસ્તવ નાસ્તિ કાચિ-

જ્જીવચ્છરીરે ચ તથૈવ માઽસ્તુ ॥ 163॥

દેહાત્મધીરેવ નૃણામસદ્ધિયાં

જન્માદિદુઃખપ્રભવસ્ય બીજમ્ ।

યતસ્તતસ્ત્વં જહિ તાં પ્રયત્નાત્

ત્યક્તે તુ ચિત્તે ન પુનર્ભવાશા ॥ 164॥

કર્મેન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિરઞ્ચિતોઽયં

પ્રાણો ભવેત્પ્રાણમયસ્તુ કોશઃ ॥

યેનાત્મવાનન્નમયોઽનુપૂર્ણઃ

પ્રવર્તતેઽસૌ સકલક્રિયાસુ ॥ 165॥

નૈવાત્માપિ પ્રાણમયો વાયુવિકારો (પાઠભેદઃ - નૈવાત્માયં)

ગન્તાઽઽગન્તા વાયુવદન્તર્બહિરેષઃ ।

યસ્માત્કિઞ્ચિત્ક્વાપિ ન વેત્તીષ્ટમનિષ્ટં

સ્વં વાન્યં વા કિઞ્ચન નિત્યં પરતન્ત્રઃ ॥ 166॥

જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચ મનશ્ચ મનોમયઃ સ્યાત્

કોશો મમાહમિતિ વસ્તુવિકલ્પહેતુઃ ।

સઞ્જ્ઞાદિભેદકલનાકલિતો બલીયાં-

સ્તત્પૂર્વકોશમભિપૂર્ય વિજૃમ્ભતે યઃ ॥ 167॥ (પાઠભેદઃ - અનુપૂર્ય)

પઞ્ચેન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિરેવ હોતૃભિઃ

પ્રચીયમાનો વિષયાજ્યધારયા ।

જાજ્વલ્યમાનો બહુવાસનેન્ધનૈઃ

મનોમયાગ્નિર્દહતિ પ્રપઞ્ચમ્ ॥ 168॥ (પાઠભેદઃ - મનોમયોઽગ્નિર્દહતિ)

ન હ્યસ્ત્યવિદ્યા મનસોઽતિરિક્તા

મનો હ્યવિદ્યા ભવબન્ધહેતુઃ ।

તસ્મિન્વિનષ્ટે સકલં વિનષ્ટં

વિજૃમ્ભિતેઽસ્મિન્સકલં વિજૃમ્ભતે ॥ 169॥

સ્વપ્નેઽર્થશૂન્યે સૃજતિ સ્વશક્ત્યા

ભોક્ત્રાદિવિશ્વં મન એવ સર્વમ્ ।

તથૈવ જાગ્રત્યપિ નો વિશેષઃ

તત્સર્વમેતન્મનસો વિજૃમ્ભણમ્ ॥ 170॥

સુષુપ્તિકાલે મનસિ પ્રલીને

નૈવાસ્તિ કિઞ્ચિત્સકલપ્રસિદ્ધેઃ ।

અતો મનઃકલ્પિત એવ પુંસઃ

સંસાર એતસ્ય ન વસ્તુતોઽસ્તિ ॥ 171॥

વાયુનાઽઽનીયતે મેઘઃ પુનસ્તેનૈવ નીયતે । (પાઠભેદઃ - વાયુના નીયતે મેઘઃ પુનસ્તેનૈવ લીયતે)

મનસા કલ્પ્યતે બન્ધો મોક્ષસ્તેનૈવ કલ્પ્યતે ॥ 172॥

દેહાદિસર્વવિષયે પરિકલ્પ્ય રાગં

બધ્નાતિ તેન પુરુષં પશુવદ્ગુણેન ।

વૈરસ્યમત્ર વિષવત્ સુવિધાય પશ્ચાદ્

એનં વિમોચયતિ તન્મન એવ બન્ધાત્ ॥ 173॥

તસ્માન્મનઃ કારણમસ્ય જન્તોઃ

બન્ધસ્ય મોક્ષસ્ય ચ વા વિધાને ।

બન્ધસ્ય હેતુર્મલિનં રજોગુણૈઃ

મોક્ષસ્ય શુદ્ધં વિરજસ્તમસ્કમ્ ॥ 174॥

વિવેકવૈરાગ્યગુણાતિરેકા-

ચ્છુદ્ધત્વમાસાદ્ય મનો વિમુક્ત્યૈ ।

ભવત્યતો બુદ્ધિમતો મુમુક્ષો-

સ્તાભ્યાં દૃઢાભ્યાં ભવિતવ્યમગ્રે ॥ 175॥

મનો નામ મહાવ્યાઘ્રો વિષયારણ્યભૂમિષુ ।

ચરત્યત્ર ન ગચ્છન્તુ સાધવો યે મુમુક્ષવઃ ॥ 176॥

મનઃ પ્રસૂતે વિષયાનશેષાન્

સ્થૂલાત્મના સૂક્ષ્મતયા ચ ભોક્તુઃ ।

શરીરવર્ણાશ્રમજાતિભેદાન્

ગુણક્રિયાહેતુફલાનિ નિત્યમ્ ॥ 177॥

અસઙ્ગચિદ્રૂપમમું વિમોહ્ય

દેહેન્દ્રિયપ્રાણગુણૈર્નિબદ્ધ્ય ।

અહમ્મમેતિ ભ્રમયત્યજસ્રં

મનઃ સ્વકૃત્યેષુ ફલોપભુક્તિષુ ॥ 178॥

અધ્યાસદોષાત્પુરુષસ્ય સંસૃતિઃ (પાઠભેદઃ - અધ્યાસયોગાત્)

અધ્યાસબન્ધસ્ત્વમુનૈવ કલ્પિતઃ ।

રજસ્તમોદોષવતોઽવિવેકિનો

જન્માદિદુઃખસ્ય નિદાનમેતત્ ॥ 179॥

અતઃ પ્રાહુર્મનોઽવિદ્યાં પણ્ડિતાસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ।

યેનૈવ ભ્રામ્યતે વિશ્વં વાયુનેવાભ્રમણ્ડલમ્ ॥ 180॥

તન્મનઃશોધનં કાર્યં પ્રયત્નેન મુમુક્ષુણા ।

વિશુદ્ધે સતિ ચૈતસ્મિન્મુક્તિઃ કરફલાયતે ॥ 181॥

મોક્ષૈકસક્ત્યા વિષયેષુ રાગં

નિર્મૂલ્ય સન્ન્યસ્ય ચ સર્વકર્મ ।

સચ્છ્રદ્ધયા યઃ શ્રવણાદિનિષ્ઠો

રજઃસ્વભાવં સ ધુનોતિ બુદ્ધેઃ ॥ 182॥

મનોમયો નાપિ ભવેત્પરાત્મા

હ્યાદ્યન્તવત્ત્વાત્પરિણામિભાવાત્ ।

દુઃખાત્મકત્વાદ્વિષયત્વહેતોઃ

દ્રષ્ટા હિ દૃશ્યાત્મતયા ન દૃષ્ટઃ ॥ 183॥

બુદ્ધિર્બુદ્ધીન્દ્રિયૈઃ સાર્ધં સવૃત્તિઃ કર્તૃલક્ષણઃ ।

વિજ્ઞાનમયકોશઃ સ્યાત્પુંસઃ સંસારકારણમ્ ॥ 184॥

અનુવ્રજચ્ચિત્પ્રતિબિમ્બશક્તિઃ

વિજ્ઞાનસઞ્જ્ઞઃ પ્રકૃતેર્વિકારઃ ।

જ્ઞાનક્રિયાવાનહમિત્યજસ્રં

દેહેન્દ્રિયાદિષ્વભિમન્યતે ભૃશમ્ ॥ 185॥

અનાદિકાલોઽયમહંસ્વભાવો

જીવઃ સમસ્તવ્યવહારવોઢા ।

કરોતિ કર્માણ્યપિ પૂર્વવાસનઃ (પાઠભેદઃ - કર્માણ્યનુ)

પુણ્યાન્યપુણ્યાનિ ચ તત્ફલાનિ ॥ 186॥

ભુઙ્ક્તે વિચિત્રાસ્વપિ યોનિષુ વ્રજ-

ન્નાયાતિ નિર્યાત્યધ ઊર્ધ્વમેષઃ ।

અસ્યૈવ વિજ્ઞાનમયસ્ય જાગ્રત્-

સ્વપ્નાદ્યવસ્થાઃ સુખદુઃખભોગઃ ॥ 187॥

દેહાદિનિષ્ઠાશ્રમધર્મકર્મ-

ગુણાભિમાનઃ સતતં મમેતિ ।

વિજ્ઞાનકોશોઽયમતિપ્રકાશઃ

પ્રકૃષ્ટસાન્નિધ્યવશાત્પરાત્મનઃ ।

અતો ભવત્યેષ ઉપાધિરસ્ય

યદાત્મધીઃ સંસરતિ ભ્રમેણ ॥ 188॥

યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદિ સ્ફુરત્યયં જ્યોતિઃ । (પાઠભેદઃ - સ્ફુરત્સ્વયઞ્જ્યોતિઃ)

કૂટસ્થઃ સન્નાત્મા કર્તા ભોક્તા ભવત્યુપાધિસ્થઃ ॥ 189॥

સ્વયં પરિચ્છેદમુપેત્ય બુદ્ધેઃ

તાદાત્મ્યદોષેણ પરં મૃષાત્મનઃ ।

સર્વાત્મકઃ સન્નપિ વીક્ષતે સ્વયં

સ્વતઃ પૃથક્ત્વેન મૃદો ઘટાનિવ ॥ 190॥

ઉપાધિસમ્બન્ધવશાત્પરાત્મા

હ્યુપાધિધર્માનનુભાતિ તદ્ગુણઃ । (પાઠભેદઃ - ઽપ્યુપાધિ)

અયોવિકારાનવિકારિવહ્નિવત્

સદૈકરૂપોઽપિ પરઃ સ્વભાવાત્ ॥ 191॥

શિષ્ય ઉવાચ ।

ભ્રમેણાપ્યન્યથા વાઽસ્તુ જીવભાવઃ પરાત્મનઃ ।

તદુપાધેરનાદિત્વાન્નાનાદેર્નાશ ઇષ્યતે ॥ 192॥

અતોઽસ્ય જીવભાવોઽપિ નિત્યા ભવતિ સંસૃતિઃ ।

ન નિવર્તેત તન્મોક્ષઃ કથં મે શ્રીગુરો વદ ॥ 193॥

શ્રીગુરુરુવાચ ।

સમ્યક્પૃષ્ટં ત્વયા વિદ્વન્સાવધાનેન તચ્છૃણુ ।

પ્રામાણિકી ન ભવતિ ભ્રાન્ત્યા મોહિતકલ્પના ॥ 194॥

ભ્રાન્તિં વિના ત્વસઙ્ગસ્ય નિષ્ક્રિયસ્ય નિરાકૃતેઃ ।

ન ઘટેતાર્થસમ્બન્ધો નભસો નીલતાદિવત્ ॥ 195॥

સ્વસ્ય દ્રષ્ટુર્નિર્ગુણસ્યાક્રિયસ્ય

પ્રત્યગ્બોધાનન્દરૂપસ્ય બુદ્ધેઃ ।

ભ્રાન્ત્યા પ્રાપ્તો જીવભાવો ન સત્યો

મોહાપાયે નાસ્ત્યવસ્તુસ્વભાવાત્ ॥ 196॥

યાવદ્ભ્રાન્તિસ્તાવદેવાસ્ય સત્તા

મિથ્યાજ્ઞાનોજ્જૃમ્ભિતસ્ય પ્રમાદાત્ ।

રજ્જ્વાં સર્પો ભ્રાન્તિકાલીન એવ

ભ્રાન્તેર્નાશે નૈવ સર્પોઽપિ તદ્વત્ ॥ 197॥ (પાઠભેદઃ - સર્પોઽસ્તિ)

અનાદિત્વમવિદ્યાયાઃ કાર્યસ્યાપિ તથેષ્યતે ।

ઉત્પન્નાયાં તુ વિદ્યાયામાવિદ્યકમનાદ્યપિ ॥ 198॥

પ્રબોધે સ્વપ્નવત્સર્વં સહમૂલં વિનશ્યતિ ।

અનાદ્યપીદં નો નિત્યં પ્રાગભાવ ઇવ સ્ફુટમ્ ॥ 199॥

અનાદેરપિ વિધ્વંસઃ પ્રાગભાવસ્ય વીક્ષિતઃ ।

યદ્બુદ્ધ્યુપાધિસમ્બન્ધાત્પરિકલ્પિતમાત્મનિ ॥ 200॥

જીવત્વં ન તતોઽન્યસ્તુ સ્વરૂપેણ વિલક્ષણઃ । (પાઠભેદઃ - તતોઽન્યત્તુ)

સમ્બન્ધસ્ત્વાત્મનો બુદ્ધ્યા મિથ્યાજ્ઞાનપુરઃસરઃ ॥ 201॥ (પાઠભેદઃ - સમ્બન્ધઃ સ્વાત્મનો)

વિનિવૃત્તિર્ભવેત્તસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનેન નાન્યથા ।

બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનં સમ્યગ્જ્ઞાનં શ્રુતેર્મતમ્ ॥ 202॥

તદાત્માનાત્મનોઃ સમ્યગ્વિવેકેનૈવ સિધ્યતિ ।

તતો વિવેકઃ કર્તવ્યઃ પ્રત્યગાત્મસદાત્મનોઃ ॥ 203॥ (પાઠભેદઃ - પ્રત્યગાત્માસદાત્મનોઃ)

જલં પઙ્કવદત્યન્તં પઙ્કાપાયે જલં સ્ફુટમ્ । (પાઠભેદઃ - પઙ્કવદસ્પષ્ટં)

યથા ભાતિ તથાત્માપિ દોષાભાવે સ્ફુટપ્રભઃ ॥ 204॥

અસન્નિવૃત્તૌ તુ સદાત્મના સ્ફુટં

પ્રતીતિરેતસ્ય ભવેત્પ્રતીચઃ ।

તતો નિરાસઃ કરણીય એવ

સદાત્મનઃ સાધ્વહમાદિવસ્તુનઃ ॥ 205॥ (પાઠભેદઃ - અસદાત્મનઃ)

અતો નાયં પરાત્મા સ્યાદ્વિજ્ઞાનમયશબ્દભાક્ ।

વિકારિત્વાજ્જડત્વાચ્ચ પરિચ્છિન્નત્વહેતુતઃ ।

દૃશ્યત્વાદ્વ્યભિચારિત્વાન્નાનિત્યો નિત્ય ઇષ્યતે ॥ 206॥

આનન્દપ્રતિબિમ્બચુમ્બિતતનુર્વૃત્તિસ્તમોજૃમ્ભિતા

સ્યાદાનન્દમયઃ પ્રિયાદિગુણકઃ સ્વેષ્ટાર્થલાભોદયઃ ।

પુણ્યસ્યાનુભવે વિભાતિ કૃતિનામાનન્દરૂપઃ સ્વયં

સર્વો નન્દતિ યત્ર સાધુ તનુભૃન્માત્રઃ પ્રયત્નં વિના ॥ 207॥ (પાઠભેદઃ - ભૂત્વા નન્દતિ)

આનન્દમયકોશસ્ય સુષુપ્તૌ સ્ફૂર્તિરુત્કટા ।

સ્વપ્નજાગરયોરીષદિષ્ટસન્દર્શનાદિના ॥ 208॥

નૈવાયમાનન્દમયઃ પરાત્મા

સોપાધિકત્વાત્પ્રકૃતેર્વિકારાત્ ।

કાર્યત્વહેતોઃ સુકૃતક્રિયાયા

વિકારસઙ્ઘાતસમાહિતત્વાત્ ॥ 209॥

પઞ્ચાનામપિ કોશાનાં નિષેધે યુક્તિતઃ શ્રુતેઃ । (પાઠભેદઃ - યુક્તિતઃ કૃતે)

તન્નિષેધાવધિ સાક્ષી બોધરૂપોઽવશિષ્યતે ॥ 210॥ (પાઠભેદઃ - તન્નિષેધાવધિઃ)

યોઽયમાત્મા સ્વયઞ્જ્યોતિઃ પઞ્ચકોશવિલક્ષણઃ ।

અવસ્થાત્રયસાક્ષી સન્નિર્વિકારો નિરઞ્જનઃ ।

સદાનન્દઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ્વાત્મત્વેન વિપશ્ચિતા ॥ 211॥

શિષ્ય ઉવાચ ।

મિથ્યાત્વેન નિષિદ્ધેષુ કોશેષ્વેતેષુ પઞ્ચસુ ।

સર્વાભાવં વિના કિઞ્ચિન્ન પશ્યામ્યત્ર હે ગુરો ।

વિજ્ઞેયં કિમુ વસ્ત્વસ્તિ સ્વાત્મનાઽઽત્મવિપશ્ચિતા ॥ 212॥ (પાઠભેદઃ - સ્વાત્મનાત્ર વિપશ્ચિતા)

શ્રીગુરુરુવાચ ।

સત્યમુક્તં ત્વયા વિદ્વન્નિપુણોઽસિ વિચારણે ।

અહમાદિવિકારાસ્તે તદભાવોઽયમપ્યનુ ॥ 213॥ (પાઠભેદઃ - ઽયમપ્યથ)

સર્વે યેનાનુભૂયન્તે યઃ સ્વયં નાનુભૂયતે ।

તમાત્માનં વેદિતારં વિદ્ધિ બુદ્ધ્યા સુસૂક્ષ્મયા ॥ 214॥

તત્સાક્ષિકં ભવેત્તત્તદ્યદ્યદ્યેનાનુભૂયતે ।

કસ્યાપ્યનનુભૂતાર્થે સાક્ષિત્વં નોપયુજ્યતે ॥ 215॥ (પાઠભેદઃ - નોપપદ્યતે)

અસૌ સ્વસાક્ષિકો ભાવો યતઃ સ્વેનાનુભૂયતે ।

અતઃ પરં સ્વયં સાક્ષાત્પ્રત્યગાત્મા ન ચેતરઃ ॥ 216॥

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિષુ સ્ફુટતરં યોઽસૌ સમુજ્જૃમ્ભતે

પ્રત્યગ્રૂપતયા સદાહમહમિત્યન્તઃ સ્ફુરન્નૈકધા । (પાઠભેદઃ - સ્ફુરન્નેકધા)

નાનાકારવિકારભાગિન ઇમાન્ પશ્યન્નહન્ધીમુખાન્ (પાઠભેદઃ - ભાજિન)

નિત્યાનન્દચિદાત્મના સ્ફુરતિ તં વિદ્ધિ સ્વમેતં હૃદિ ॥ 217॥

ઘટોદકે બિમ્બિતમર્કબિમ્બ-

માલોક્ય મૂઢો રવિમેવ મન્યતે ।

તથા ચિદાભાસમુપાધિસંસ્થં

ભ્રાન્ત્યાહમિત્યેવ જડોઽભિમન્યતે ॥ 218॥

ઘટં જલં તદ્ગતમર્કબિમ્બં

વિહાય સર્વં વિનિરીક્ષ્યતેઽર્કઃ । (પાઠભેદઃ - દિવિ વીક્ષ્યતેઽર્કઃ)

તટસ્થ એતત્ત્રિતયાવભાસકઃ (પાઠભેદઃ - તટસ્થિતઃ તત્ત્રિ)

સ્વયમ્પ્રકાશો વિદુષા યથા તથા ॥ 219॥

દેહં ધિયં ચિત્પ્રતિબિમ્બમેવં (પાઠભેદઃ - ચિત્પ્રતિબિમ્બમેતં)

વિસૃજ્ય બુદ્ધૌ નિહિતં ગુહાયામ્ ।

દ્રષ્ટારમાત્માનમખણ્ડબોધં

સર્વપ્રકાશં સદસદ્વિલક્ષણમ્ ॥ 220॥

નિત્યં વિભું સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં

અન્તર્બહિઃશૂન્યમનન્યમાત્મનઃ ।

વિજ્ઞાય સમ્યઙ્નિજરૂપમેતત્

પુમાન્ વિપાપ્મા વિરજો વિમૃત્યુઃ ॥ 221॥

વિશોક આનન્દઘનો વિપશ્ચિત્

સ્વયં કુતશ્ચિન્ન બિભેતિ કશ્ચિત્ ।

નાન્યોઽસ્તિ પન્થા ભવબન્ધમુક્તેઃ

વિના સ્વતત્ત્વાવગમં મુમુક્ષોઃ ॥ 222॥

બ્રહ્માભિન્નત્વવિજ્ઞાનં ભવમોક્ષસ્ય કારણમ્ ।

યેનાદ્વિતીયમાનન્દં બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે બુધૈઃ ॥ 223॥ (પાઠભેદઃ - સમ્પદ્યતે બુધઃ)

બ્રહ્મભૂતસ્તુ સંસૃત્યૈ વિદ્વાન્નાવર્તતે પુનઃ ।

વિજ્ઞાતવ્યમતઃ સમ્યગ્બ્રહ્માભિન્નત્વમાત્મનઃ ॥ 224॥

સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ વિશુદ્ધં પરં સ્વતઃસિદ્ધમ્ ।

નિત્યાનન્દૈકરસં પ્રત્યગભિન્નં નિરન્તરં જયતિ ॥ 225॥

સદિદં પરમાદ્વૈતં સ્વસ્માદન્યસ્ય વસ્તુનોઽભાવાત્ ।

ન હ્યન્યદસ્તિ કિઞ્ચિત્ સમ્યક્ પરમાર્થતત્ત્વબોધદશાયામ્ ॥ 226॥ (પાઠભેદઃ - પરતત્ત્વબોધસુદશાયામ્)

યદિદં સકલં વિશ્વં નાનારૂપં પ્રતીતમજ્ઞાનાત્ ।

તત્સર્વં બ્રહ્મૈવ પ્રત્યસ્તાશેષભાવનાદોષમ્ ॥ 227॥

મૃત્કાર્યભૂતોઽપિ મૃદો ન ભિન્નઃ

કુમ્ભોઽસ્તિ સર્વત્ર તુ મૃત્સ્વરૂપાત્ ।

ન કુમ્ભરૂપં પૃથગસ્તિ કુમ્ભઃ

કુતો મૃષા કલ્પિતનામમાત્રઃ ॥ 228॥

કેનાપિ મૃદ્ભિન્નતયા સ્વરૂપં

ઘટસ્ય સન્દર્શયિતું ન શક્યતે ।

અતો ઘટઃ કલ્પિત એવ મોહા-

ન્મૃદેવ સત્યં પરમાર્થભૂતમ્ ॥ 229॥

સદ્બ્રહ્મકાર્યં સકલં સદેવં (પાઠભેદઃ - સદૈવ)

તન્માત્રમેતન્ન તતોઽન્યદસ્તિ । (પાઠભેદઃ - સન્માત્રમેતન્ન)

અસ્તીતિ યો વક્તિ ન તસ્ય મોહો

વિનિર્ગતો નિદ્રિતવત્પ્રજલ્પઃ ॥ 230॥

બ્રહ્મૈવેદં વિશ્વમિત્યેવ વાણી

શ્રૌતી બ્રૂતેઽથર્વનિષ્ઠા વરિષ્ઠા ।

તસ્માદેતદ્બ્રહ્મમાત્રં હિ વિશ્વં

નાધિષ્ઠાનાદ્ભિન્નતાઽઽરોપિતસ્ય ॥ 231॥

સત્યં યદિ સ્યાજ્જગદેતદાત્મનોઽ

નન્તત્ત્વહાનિર્નિગમાપ્રમાણતા ।

અસત્યવાદિત્વમપીશિતુઃ સ્યા-

ન્નૈતત્ત્રયં સાધુ હિતં મહાત્મનામ્ ॥ 232॥

ઈશ્વરો વસ્તુતત્ત્વજ્ઞો ન ચાહં તેષ્વવસ્થિતઃ ।

ન ચ મત્સ્થાનિ ભૂતાનીત્યેવમેવ વ્યચીક્લૃપત્ ॥ 233॥ (પાઠભેદઃ - વ્યચીકથત્)

યદિ સત્યં ભવેદ્વિશ્વં સુષુપ્તાવુપલભ્યતામ્ ।

યન્નોપલભ્યતે કિઞ્ચિદતોઽસત્સ્વપ્નવન્મૃષા ॥ 234॥

અતઃ પૃથઙ્નાસ્તિ જગત્પરાત્મનઃ

પૃથક્પ્રતીતિસ્તુ મૃષા ગુણાદિવત્ । ગુણાહિવત્

આરોપિતસ્યાસ્તિ કિમર્થવત્તાઽ-

ધિષ્ઠાનમાભાતિ તથા ભ્રમેણ ॥ 235॥

ભ્રાન્તસ્ય યદ્યદ્ભ્રમતઃ પ્રતીતં

બ્રહ્મૈવ તત્તદ્રજતં હિ શુક્તિઃ ।

ઇદન્તયા બ્રહ્મ સદૈવ રૂપ્યતે (પાઠભેદઃ - સદેવ)

ત્વારોપિતં બ્રહ્મણિ નામમાત્રમ્ ॥ 236॥

અતઃ પરં બ્રહ્મ સદદ્વિતીયં

વિશુદ્ધવિજ્ઞાનઘનં નિરઞ્જનમ્ ।

પ્રશાન્તમાદ્યન્તવિહીનમક્રિયં

નિરન્તરાનન્દરસસ્વરૂપમ્ ॥ 237॥

નિરસ્તમાયાકૃતસર્વભેદં

નિત્યં સુખં નિષ્કલમપ્રમેયમ્ । (પાઠભેદઃ - નિત્યં ધ્રુવં)

અરૂપમવ્યક્તમનાખ્યમવ્યયં

જ્યોતિઃ સ્વયં કિઞ્ચિદિદં ચકાસ્તિ ॥ 238॥

જ્ઞાતૃજ્ઞેયજ્ઞાનશૂન્યમનન્તં નિર્વિકલ્પકમ્ ।

કેવલાખણ્ડચિન્માત્રં પરં તત્ત્વં વિદુર્બુધાઃ ॥ 239॥

અહેયમનુપાદેયં મનોવાચામગોચરમ્ ।

અપ્રમેયમનાદ્યન્તં બ્રહ્મ પૂર્ણમહં મહઃ ॥ 240॥ (પાઠભેદઃ - પૂર્ણં મહન્મહઃ)

તત્ત્વમ્પદાભ્યામભિધીયમાનયોઃ

બ્રહ્માત્મનોઃ શોધિતયોર્યદીત્થમ્ । (પાઠભેદઃ - શોધિતયોર્યદિત્થમ્)

શ્રુત્યા તયોસ્તત્ત્વમસીતિ સમ્યગ્

એકત્વમેવ પ્રતિપાદ્યતે મુહુઃ ॥ 241-

એક્યં તયોર્લક્ષિતયોર્ન વાચ્યયોઃ

નિગદ્યતેઽન્યોન્યવિરુદ્ધધર્મિણોઃ ।

ખદ્યોતભાન્વોરિવ રાજભૃત્યયોઃ

કૂપામ્બુરાશ્યોઃ પરમાણુમેર્વોઃ ॥ 242॥

તયોર્વિરોધોઽયમુપાધિકલ્પિતો

ન વાસ્તવઃ કશ્ચિદુપાધિરેષઃ ।

ઈશસ્ય માયા મહદાદિકારણં

જીવસ્ય કાર્યં શઋણુ પઞ્ચકોશમ્ ॥ 243॥ (પાઠભેદઃ - પઞ્ચકોશાઃ)

એતાવુપાધી પરજીવયોસ્તયોઃ

સમ્યઙ્નિરાસે ન પરો ન જીવઃ ।

રાજ્યં નરેન્દ્રસ્ય ભટસ્ય ખેટક્-

સ્તયોરપોહે ન ભટો ન રાજા ॥ 244॥

અથાત આદેશ ઇતિ શ્રુતિઃ સ્વયં

નિષેધતિ બ્રહ્મણિ કલ્પિતં દ્વયમ્ ।

શ્રુતિપ્રમાણાનુગૃહીતબોધા- (પાઠભેદઃ - પ્રમાણાનુગૃહીતયુક્ત્યા)

ત્તયોર્નિરાસઃ કરણીય એવ ॥ 245॥

નેદં નેદં કલ્પિતત્વાન્ન સત્યં

રજ્જુદૃષ્ટવ્યાલવત્સ્વપ્નવચ્ચ । (પાઠભેદઃ - રજ્જૌ)

ઇત્થં દૃશ્યં સાધુયુક્ત્યા વ્યપોહ્ય

જ્ઞેયઃ પશ્ચાદેકભાવસ્તયોર્યઃ ॥ 246॥

તતસ્તુ તૌ લક્ષણયા સુલક્ષ્યૌ

તયોરખણ્ડૈકરસત્વસિદ્ધયે ।

નાલં જહત્યા ન તથાઽજહત્યા

કિન્તૂભયાર્થાત્મિકયૈવ ભાવ્યમ્ ॥ 247॥ (પાઠભેદઃ - ભયાર્થૈકતયૈવ)

સ દેવદત્તોઽયમિતીહ ચૈકતા

વિરુદ્ધધર્માંશમપાસ્ય કથ્યતે ।

યથા તથા તત્ત્વમસીતિવાક્યે

વિરુદ્ધધર્માનુભયત્ર હિત્વા ॥ 248॥

સંલક્ષ્ય ચિન્માત્રતયા સદાત્મનોઃ

અખણ્ડભાવઃ પરિચીયતે બુધૈઃ ।

એવં મહાવાક્યશતેન કથ્યતે

બ્રહ્માત્મનોરૈક્યમખણ્ડભાવઃ ॥ 249॥

અસ્થૂલમિત્યેતદસન્નિરસ્ય

સિદ્ધં સ્વતો વ્યોમવદપ્રતર્ક્યમ્ ।

અતો મૃષામાત્રમિદં પ્રતીતં

જહીહિ યત્સ્વાત્મતયા ગૃહીતમ્ ।

બ્રહ્માહમિત્યેવ વિશુદ્ધબુદ્ધ્યા

વિદ્ધિ સ્વમાત્માનમખણ્ડબોધમ્ ॥ 250॥

મૃત્કાર્યં સકલં ઘટાદિ સતતં મૃન્માત્રમેવાહિતં (પાઠભેદઃ - મૃન્માત્રમેવાભિતઃ)

તદ્વત્સજ્જનિતં સદાત્મકમિદં સન્માત્રમેવાખિલમ્ ।

યસ્માન્નાસ્તિ સતઃ પરં કિમપિ તત્સત્યં સ આત્મા સ્વયં

તસ્માત્તત્ત્વમસિ પ્રશાન્તમમલં બ્રહ્માદ્વયં યત્પરમ્ ॥ 251॥

નિદ્રાકલ્પિતદેશકાલવિષયજ્ઞાત્રાદિ સર્વં યથા

મિથ્યા તદ્વદિહાપિ જાગ્રતિ જગત્સ્વાજ્ઞાનકાર્યત્વતઃ ।

યસ્માદેવમિદં શરીરકરણપ્રાણાહમાદ્યપ્યસત્

તસ્માત્તત્ત્વમસિ પ્રશાન્તમમલં બ્રહ્માદ્વયં યત્પરમ્ ॥ 252॥

યત્ર ભ્રાન્ત્યા કલ્પિતં તદ્વિવેકે (પાઠભેદઃ - યદ્વિવેકે)

તત્તન્માત્રં નૈવ તસ્માદ્વિભિન્નમ્ ।

સ્વપ્ને નષ્ટં સ્વપ્નવિશ્વં વિચિત્રં

સ્વસ્માદ્ભિન્નં કિન્નુ દૃષ્ટં પ્રબોધે ॥ 253॥

જાતિનીતિકુલગોત્રદૂરગં

નામરૂપગુણદોષવર્જિતમ્ ।

દેશકાલવિષયાતિવર્તિ યદ્

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ ॥ 254॥

યત્પરં સકલવાગગોચરં

ગોચરં વિમલબોધચક્ષુષઃ ।

શુદ્ધચિદ્ઘનમનાદિ વસ્તુ યદ્

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ ॥ 255॥

ષડ્ભિરૂર્મિભિરયોગિ યોગિહૃદ્-

ભાવિતં ન કરણૈર્વિભાવિતમ્ ।

બુદ્ધ્યવેદ્યમનવદ્યમસ્તિ યદ્ (પાઠભેદઃ - ભૂતિ યદ્)

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ ॥ 256॥

ભ્રાન્તિકલ્પિતજગત્કલાશ્રયં

સ્વાશ્રયં ચ સદસદ્વિલક્ષણમ્ ।

નિષ્કલં નિરુપમાનવદ્ધિ યદ્ (પાઠભેદઃ - નિરુપમાનમૃદ્ધિમત્)

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ ॥ 257॥

જન્મવૃદ્ધિપરિણત્યપક્ષય-

વ્યાધિનાશનવિહીનમવ્યયમ્ ।

વિશ્વસૃષ્ટ્યવવિઘાતકારણં (પાઠભેદઃ - વનઘાતકારણં)

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ ॥ 258॥

અસ્તભેદમનપાસ્તલક્ષણં

નિસ્તરઙ્ગજલરાશિનિશ્ચલમ્ ।

નિત્યમુક્તમવિભક્તમૂર્તિ યદ્

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ ॥ 259॥

એકમેવ સદનેકકારણં

કારણાન્તરનિરાસ્યકારણમ્ । (પાઠભેદઃ - સકારણમ્)

કાર્યકારણવિલક્ષણં સ્વયં

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ ॥ 260॥

નિર્વિકલ્પકમનલ્પમક્ષરં

યત્ક્ષરાક્ષરવિલક્ષણં પરમ્ ।

નિત્યમવ્યયસુખં નિરઞ્જનં

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ ॥ 261॥

યદ્વિભાતિ સદનેકધા ભ્રમા-

ન્નામરૂપગુણવિક્રિયાત્મના ।

હેમવત્સ્વયમવિક્રિયં સદા

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ ॥ 262॥

યચ્ચકાસ્ત્યનપરં પરાત્પરં

પ્રત્યગેકરસમાત્મલક્ષણમ્ ।

સત્યચિત્સુખમનન્તમવ્યયં

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ ॥ 263॥

ઉક્તમર્થમિમમાત્મનિ સ્વયં

ભાવયેત્પ્રથિતયુક્તિભિર્ધિયા । (પાઠભેદઃ - ભાવય પ્રથિત)

સંશયાદિરહિતં કરામ્બુવત્

તેન તત્ત્વનિગમો ભવિષ્યતિ ॥ 264॥

સમ્બોધમાત્રં પરિશુદ્ધતત્ત્વં (પાઠભેદઃ - સ્વં બોધમાત્રં)

વિજ્ઞાય સઙ્ઘે નૃપવચ્ચ સૈન્યે ।

તદાશ્રયઃ સ્વાત્મનિ સર્વદા સ્થિતો (પાઠભેદઃ - તદાત્મનૈવાત્મનિ)

વિલાપય બ્રહ્મણિ વિશ્વજાતમ્ ॥ 265॥ (પાઠભેદઃ - દૃશ્યજાતમ્)

બુદ્ધૌ ગુહાયાં સદસદ્વિલક્ષણં

બ્રહ્માસ્તિ સત્યં પરમદ્વિતીયમ્ ।

તદાત્મના યોઽત્ર વસેદ્ગુહાયાં

પુનર્ન તસ્યાઙ્ગગુહાપ્રવેશઃ ॥ 266॥

જ્ઞાતે વસ્તુન્યપિ બલવતી વાસનાઽનાદિરેષા

કર્તા ભોક્તાપ્યહમિતિ દૃઢા યાઽસ્ય સંસારહેતુઃ ।

પ્રત્યગ્દૃષ્ટ્યાઽઽત્મનિ નિવસતા સાપનેયા પ્રયત્ના-

ન્મુક્તિં પ્રાહુસ્તદિહ મુનયો વાસનાતાનવં યત્ ॥ 267॥

અહં મમેતિ યો ભાવો દેહાક્ષાદાવનાત્મનિ ।

અધ્યાસોઽયં નિરસ્તવ્યો વિદુષા સ્વાત્મનિષ્ઠયા ॥ 268॥

જ્ઞાત્વા સ્વં પ્રત્યગાત્માનં બુદ્ધિતદ્વૃત્તિસાક્ષિણમ્ ।

સોઽહમિત્યેવ સદ્વૃત્ત્યાઽનાત્મન્યાત્મમતિં જહિ ॥ 269॥

લોકાનુવર્તનં ત્યક્ત્વા ત્યક્ત્વા દેહાનુવર્તનમ્ ।

શાસ્ત્રાનુવર્તનં ત્યક્ત્વા સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ ॥ 270॥

લોકવાસનયા જન્તોઃ શાસ્ત્રવાસનયાપિ ચ ।

દેહવાસનયા જ્ઞાનં યથાવન્નૈવ જાયતે ॥ 271

સંસારકારાગૃહમોક્ષમિચ્છો-

રયોમયં પાદનિબન્ધશઋઙ્ખલમ્ । (પાઠભેદઃ - નિબદ્ધ)

વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ પટુ વાસનાત્રયં

યોઽસ્માદ્વિમુક્તઃ સમુપૈતિ મુક્તિમ્ ॥ 272॥

જલાદિસંસર્ગવશાત્પ્રભૂત- (પાઠભેદઃ - જલાદિસમ્પર્કવશાત્)

દુર્ગન્ધધૂતાઽગરુદિવ્યવાસના ।

સઙ્ઘર્ષણેનૈવ વિભાતિ સમ્ય-

ગ્વિધૂયમાને સતિ બાહ્યગન્ધે ॥ 273॥

અન્તઃશ્રિતાનન્તદુરન્તવાસના-

ધૂલીવિલિપ્તા પરમાત્મવાસના ।

પ્રજ્ઞાતિસઙ્ઘર્ષણતો વિશુદ્ધા

પ્રતીયતે ચન્દનગન્ધવત્ સ્ફુટમ્ ॥ 274॥ (પાઠભેદઃ - સ્ફુટા)

અનાત્મવાસનાજાલૈસ્તિરોભૂતાત્મવાસના ।

નિત્યાત્મનિષ્ઠયા તેષાં નાશે ભાતિ સ્વયં સ્ફુટમ્ ॥ 275॥ (પાઠભેદઃ - સ્ફુટા)

યથા યથા પ્રત્યગવસ્થિતં મનઃ

તથા તથા મુઞ્ચતિ બાહ્યવાસનામ્ । (પાઠભેદઃ - બાહ્યવાસનાઃ)

નિઃશેષમોક્ષે સતિ વાસનાનાં

આત્માનુભૂતિઃ પ્રતિબન્ધશૂન્યા ॥ 276॥

સ્વાત્મન્યેવ સદા સ્થિત્વા મનો નશ્યતિ યોગિનઃ । (પાઠભેદઃ - સ્થિત્યા)

વાસનાનાં ક્ષયશ્ચાતઃ સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ ॥ 277॥

તમો દ્વાભ્યાં રજઃ સત્ત્વાત્સત્ત્વં શુદ્ધેન નશ્યતિ ।

તસ્માત્સત્ત્વમવષ્ટભ્ય સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ ॥ 278॥

પ્રારબ્ધં પુષ્યતિ વપુરિતિ નિશ્ચિત્ય નિશ્ચલઃ ।

ધૈર્યમાલમ્બ્ય યત્નેન સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ ॥ 279॥

નાહં જીવઃ પરં બ્રહ્મેત્યતદ્વ્યાવૃત્તિપૂર્વકમ્ ।

વાસનાવેગતઃ પ્રાપ્તસ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ ॥ 280॥

શ્રુત્યા યુક્ત્યા સ્વાનુભૂત્યા જ્ઞાત્વા સાર્વાત્મ્યમાત્મનઃ ।

ક્વચિદાભાસતઃ પ્રાપ્તસ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ ॥ 281॥

અનાદાનવિસર્ગાભ્યામીષન્નાસ્તિ ક્રિયા મુનેઃ । (પાઠભેદઃ - અન્નાદાનવિસર્ગા)

તદેકનિષ્ઠયા નિત્યં સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ ॥ 282॥

તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યોત્થબ્રહ્માત્મૈકત્વબોધતઃ ।

બ્રહ્મણ્યાત્મત્વદાર્ઢ્યાય સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ ॥ 283॥

અહમ્ભાવસ્ય દેહેઽસ્મિન્નિઃશેષવિલયાવધિ ।

સાવધાનેન યુક્તાત્મા સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ ॥ 284॥

પ્રતીતિર્જીવજગતોઃ સ્વપ્નવદ્ભાતિ યાવતા ।

તાવન્નિરન્તરં વિદ્વન્સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ ॥ 285॥

નિદ્રાયા લોકવાર્તાયાઃ શબ્દાદેરપિ વિસ્મૃતેઃ ।

ક્વચિન્નાવસરં દત્ત્વા ચિન્તયાત્માનમાત્મનિ ॥ 286॥

માતાપિત્રોર્મલોદ્ભૂતં મલમાંસમયં વપુઃ ।

ત્યક્ત્વા ચાણ્ડાલવદ્દૂરં બ્રહ્મીભૂય કૃતી ભવ ॥ 287॥

ઘટાકાશં મહાકાશ ઇવાત્માનં પરાત્મનિ ।

વિલાપ્યાખણ્ડભાવેન તૂષ્ણી ભવ સદા મુને ॥ 288॥ (પાઠભેદઃ - તૂષ્ણીં)

સ્વપ્રકાશમધિષ્ઠાનં સ્વયમ્ભૂય સદાત્મના ।

બ્રહ્માણ્ડમપિ પિણ્ડાણ્ડં ત્યજ્યતાં મલભાણ્ડવત્ ॥ 289॥

ચિદાત્મનિ સદાનન્દે દેહારૂઢામહન્ધિયમ્ ।

નિવેશ્ય લિઙ્ગમુત્સૃજ્ય કેવલો ભવ સર્વદા ॥ 290॥

યત્રૈષ જગદાભાસો દર્પણાન્તઃ પુરં યથા ।

તદ્બ્રહ્માહમિતિ જ્ઞાત્વા કૃતકૃત્યો ભવિષ્યસિ ॥ 291॥

યત્સત્યભૂતં નિજરૂપમાદ્યં

ચિદદ્વયાનન્દમરૂપમક્રિયમ્ ।

તદેત્ય મિથ્યાવપુરુત્સૃજેત (પાઠભેદઃ - સૃજૈત)

શૈલૂષવદ્વેષમુપાત્તમાત્મનઃ ॥ 292॥

સર્વાત્મના દૃશ્યમિદં મૃષૈવ

નૈવાહમર્થઃ ક્ષણિકત્વદર્શનાત્ ।

જાનામ્યહં સર્વમિતિ પ્રતીતિઃ

કુતોઽહમાદેઃ ક્ષણિકસ્ય સિધ્યેત્ ॥ 293॥

અહમ્પદાર્થસ્ત્વહમાદિસાક્ષી

નિત્યં સુષુપ્તાવપિ ભાવદર્શનાત્ ।

બ્રૂતે હ્યજો નિત્ય ઇતિ શ્રુતિઃ સ્વયં

તત્પ્રત્યગાત્મા સદસદ્વિલક્ષણઃ ॥ 294॥

વિકારિણાં સર્વવિકારવેત્તા

નિત્યાવિકારો ભવિતું સમર્હતિ । (પાઠભેદઃ - નિત્યોઽવિકારો)

મનોરથસ્વપ્નસુષુપ્તિષુ સ્ફુટં

પુનઃ પુનર્દૃષ્ટમસત્ત્વમેતયોઃ ॥ 295॥

અતોઽભિમાનં ત્યજ માંસપિણ્ડે

પિણ્ડાભિમાનિન્યપિ બુદ્ધિકલ્પિતે ।

કાલત્રયાબાધ્યમખણ્ડબોધં

જ્ઞાત્વા સ્વમાત્માનમુપૈહિ શાન્તિમ્ ॥ 296॥

ત્યજાભિમાનં કુલગોત્રનામ-

રૂપાશ્રમેષ્વાર્દ્રશવાશ્રિતેષુ ।

લિઙ્ગસ્ય ધર્માનપિ કર્તૃતાદીં-

સ્ત્યક્ત્વા ભવાખણ્ડસુખસ્વરૂપઃ ॥ 297॥

સન્ત્યન્યે પ્રતિબન્ધાઃ પુંસઃ સંસારહેતવો દૃષ્ટાઃ ।

તેષામેવં મૂલં પ્રથમવિકારો ભવત્યહઙ્કારઃ ॥ 298॥ (પાઠભેદઃ - તેષામેષાં)

યાવત્સ્યાત્સ્વસ્ય સમ્બન્ધોઽહઙ્કારેણ દુરાત્મના ।

તાવન્ન લેશમાત્રાપિ મુક્તિવાર્તા વિલક્ષણા ॥ 299॥

અહઙ્કારગ્રહાન્મુક્તઃ સ્વરૂપમુપપદ્યતે ।

ચન્દ્રવદ્વિમલઃ પૂર્ણઃ સદાનન્દઃ સ્વયમ્પ્રભઃ ॥ 300॥

યો વા પુરે સોઽહમિતિ પ્રતીતો (પાઠભેદઃ - પુરૈષોઽહમિતિ)

બુદ્ધ્યા પ્રક્લૃપ્તસ્તમસાઽતિમૂઢયા । (પાઠભેદઃ - બુદ્ધ્યાઽવિવિક્તસ્તમસા)

તસ્યૈવ નિઃશેષતયા વિનાશે

બ્રહ્માત્મભાવઃ પ્રતિબન્ધશૂન્યઃ ॥ 301॥

બ્રહ્માનન્દનિધિર્મહાબલવતાઽહઙ્કારઘોરાહિના

સંવેષ્ટ્યાત્મનિ રક્ષ્યતે ગુણમયૈશ્ચણ્ડેસ્ત્રિભિર્મસ્તકૈઃ (પાઠભેદઃ - ચણ્ડૈ)

વિજ્ઞાનાખ્યમહાસિના શ્રુતિમતા વિચ્છિદ્ય શીર્ષત્રયં (પાઠભેદઃ - દ્યુતિમતા)

નિર્મૂલ્યાહિમિમં નિધિં સુખકરં ધીરોઽનુભોક્તુઙ્ક્ષમઃ ॥ 302॥

યાવદ્વા યત્કિઞ્ચિદ્વિષદોષસ્ફૂર્તિરસ્તિ ચેદ્દેહે ।

કથમારોગ્યાય ભવેત્તદ્વદહન્તાપિ યોગિનો મુક્ત્યૈ ॥ 303॥

અહમોઽત્યન્તનિવૃત્ત્યા તત્કૃતનાનાવિકલ્પસંહૃત્યા ।

પ્રત્યક્તત્ત્વવિવેકાદિદમહમસ્મીતિ વિન્દતે તત્ત્વમ્ ॥ 304॥ (પાઠભેદઃ - વિવેકાદયમ્)

અહઙ્કારે કર્તર્યહમિતિ મતિં મુઞ્ચ સહસા (પાઠભેદઃ - અહઙ્કર્તર્યસ્મિન્નહમિતિ)

વિકારાત્મન્યાત્મપ્રતિફલજુષિ સ્વસ્થિતિમુષિ ।

યદધ્યાસાત્પ્રાપ્તા જનિમૃતિજરાદુઃખબહુલા

પ્રતીચશ્ચિન્મૂર્તેસ્તવ સુખતનોઃ સંસૃતિરિયમ્ ॥ 305॥

સદૈકરૂપસ્ય ચિદાત્મનો વિભો-

રાનન્દમૂર્તેરનવદ્યકીર્તેઃ ।

નૈવાન્યથા ક્વાપ્યવિકારિણસ્તે

વિનાહમધ્યાસમમુષ્ય સંસૃતિઃ ॥ 306॥

તસ્માદહઙ્કારમિમં સ્વશત્રું

ભોક્તુર્ગલે કણ્ટકવત્પ્રતીતમ્ ।

વિચ્છિદ્ય વિજ્ઞાનમહાસિના સ્ફુટં

ભુઙ્ક્ષ્વાત્મસામ્રાજ્યસુખં યથેષ્ટમ્ ॥ 307॥

તતોઽહમાદેર્વિનિવર્ત્ય વૃત્તિં

સન્ત્યક્તરાગઃ પરમાર્થલાભાત્ ।

તૂષ્ણીં સમાસ્સ્વાત્મસુખાનુભૂત્યા

પૂર્ણાત્મના બ્રહ્મણિ નિર્વિકલ્પઃ ॥ 308॥

સમૂલકૃત્તોઽપિ મહાનહં પુનઃ

વ્યુલ્લેખિતઃ સ્યાદ્યદિ ચેતસા ક્ષણમ્ ।

સઞ્જીવ્ય વિક્ષેપશતં કરોતિ

નભસ્વતા પ્રાવૃષિ વારિદો યથા ॥ 309॥

નિગૃહ્ય શત્રોરહમોઽવકાશઃ

ક્વચિન્ન દેયો વિષયાનુચિન્તયા ।

સ એવ સઞ્જીવનહેતુરસ્ય

પ્રક્ષીણજમ્બીરતરોરિવામ્બુ ॥ 310॥

દેહાત્મના સંસ્થિત એવ કામી

વિલક્ષણઃ કામયિતા કથં સ્યાત્ ।

અતોઽર્થસન્ધાનપરત્વમેવ

ભેદપ્રસક્ત્યા ભવબન્ધહેતુઃ ॥ 311॥

કાર્યપ્રવર્ધનાદ્બીજપ્રવૃદ્ધિઃ પરિદૃશ્યતે ।

કાર્યનાશાદ્બીજનાશસ્તસ્માત્કાર્યં નિરોધયેત્ ॥ 312॥

વાસનાવૃદ્ધિતઃ કાર્યં કાર્યવૃદ્ધ્યા ચ વાસના ।

વર્ધતે સર્વથા પુંસઃ સંસારો ન નિવર્તતે ॥ 313॥

સંસારબન્ધવિચ્છિત્ત્યૈ તદ્ દ્વયં પ્રદહેદ્યતિઃ ।

વાસનાવૃદ્ધિરેતાભ્યાં ચિન્તયા ક્રિયયા બહિઃ ॥ 314॥ (પાઠભેદઃ - વાસના પ્રેર્યતે હ્યન્તઃ)

તાભ્યાં પ્રવર્ધમાના સા સૂતે સંસૃતિમાત્મનઃ ।

ત્રયાણાં ચ ક્ષયોપાયઃ સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા ॥ 315॥

સર્વત્ર સર્વતઃ સર્વબ્રહ્મમાત્રાવલોકનૈઃ । (પાઠભેદઃ - માત્રાવલોકનમ્)

સદ્ભાવવાસનાદાર્ઢ્યાત્તત્ત્રયં લયમશ્નુતે ॥ 316॥

ક્રિયાનાશે ભવેચ્ચિન્તાનાશોઽસ્માદ્વાસનાક્ષયઃ ।

વાસનાપ્રક્ષયો મોક્ષઃ સા જીવન્મુક્તિરિષ્યતે ॥ 317॥ (પાઠભેદઃ - સ)

સદ્વાસનાસ્ફૂર્તિવિજૃમ્ભણે સતિ

હ્યસૌ વિલીનાપ્યહમાદિવાસના । (પાઠભેદઃ - વિલીના ત્વહમાદિવાસના)

અતિપ્રકૃષ્ટાપ્યરુણપ્રભાયાં

વિલીયતે સાધુ યથા તમિસ્રા ॥ 318॥

તમસ્તમઃકાર્યમનર્થજાલં

ન દૃશ્યતે સત્યુદિતે દિનેશે ।

તથાઽદ્વયાનન્દરસાનુભૂતૌ

નૈવાસ્તિ બન્ધો ન ચ દુઃખગન્ધઃ ॥ 319॥

દૃશ્યં પ્રતીતં પ્રવિલાપયન્સન્ (પાઠભેદઃ - પ્રવિલાપયન્સ્વયં)

સન્માત્રમાનન્દઘનં વિભાવયન્ ।

સમાહિતઃ સન્બહિરન્તરં વા

કાલં નયેથાઃ સતિ કર્મબન્ધે ॥ 320॥

પ્રમાદો બ્રહ્મનિષ્ઠાયાં ન કર્તવ્યઃ કદાચન ।

પ્રમાદો મૃત્યુરિત્યાહ ભગવાન્બ્રહ્મણઃ સુતઃ ॥ 321॥

ન પ્રમાદાદનર્થોઽન્યો જ્ઞાનિનઃ સ્વસ્વરૂપતઃ ।

તતો મોહસ્તતોઽહન્ધીસ્તતો બન્ધસ્તતો વ્યથા ॥ 322॥

વિષયાભિમુખં દૃષ્ટ્વા વિદ્વાંસમપિ વિસ્મૃતિઃ ।

વિક્ષેપયતિ ધીદોષૈર્યોષા જારમિવ પ્રિયમ્ ॥ 323॥

યથાપકૃષ્ટં શૈવાલં ક્ષણમાત્રં ન તિષ્ઠતિ ।

આવૃણોતિ તથા માયા પ્રાજ્ઞં વાપિ પરાઙ્મુખમ્ ॥ 324॥

લક્ષ્યચ્યુતં ચેદ્યદિ ચિત્તમીષદ્

બહિર્મુખં સન્નિપતેત્તતસ્તતઃ ।

પ્રમાદતઃ પ્રચ્યુતકેલિકન્દુકઃ

સોપાનપઙ્ક્તૌ પતિતો યથા તથા ॥ 325॥

વિષયેષ્વાવિશચ્ચેતઃ સઙ્કલ્પયતિ તદ્ગુણાન્ ।

સમ્યક્સઙ્કલ્પનાત્કામઃ કામાત્પુંસઃ પ્રવર્તનમ્ ॥ 326॥

અતઃ પ્રમાદાન્ન પરોઽસ્તિ મૃત્યુઃ

વિવેકિનો બ્રહ્મવિદઃ સમાધૌ ।

સમાહિતઃ સિદ્ધિમુપૈતિ સમ્યક્

સમાહિતાત્મા ભવ સાવધાનઃ ॥ 327॥

તતઃ સ્વરૂપવિભ્રંશો વિભ્રષ્ટસ્તુ પતત્યધઃ ।

પતિતસ્ય વિના નાશં પુનર્નારોહ ઈક્ષ્યતે ॥ 328॥

સઙ્કલ્પં વર્જયેત્તસ્માત્સર્વાનર્થસ્ય કારણમ્ ।

અપથ્યાનિ હિ વસ્તૂનિ વ્યાધિગ્રસ્તો યથોત્સૃજે ।

જીવતો યસ્ય કૈવલ્યં વિદેહે સ ચ કેવલઃ ।

યત્કિઞ્ચિત્ પશ્યતો ભેદં ભયં બ્રૂતે યજુઃશ્રુતિઃ ॥ 329॥

યદા કદા વાપિ વિપશ્ચિદેષ

બ્રહ્મણ્યનન્તેઽપ્યણુમાત્રભેદમ્ ।

પશ્યત્યથામુષ્ય ભયં તદૈવ

યદ્વીક્ષિતં ભિન્નતયા પ્રમાદાત્ ॥ 330॥ (પાઠભેદઃ - યદીક્ષિતં)

શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયશતૈર્નિષિદ્ધે

દૃશ્યેઽત્ર યઃ સ્વાત્મમતિં કરોતિ ।

ઉપૈતિ દુઃખોપરિ દુઃખજાતં

નિષિદ્ધકર્તા સ મલિમ્લુચો યથા ॥ 331॥

સત્યાભિસન્ધાનરતો વિમુક્તો

મહત્ત્વમાત્મીયમુપૈતિ નિત્યમ્ ।

મિથ્યાભિસન્ધાનરતસ્તુ નશ્યેદ્

દૃષ્ટં તદેતદ્યદચૌરચૌરયોઃ ॥ 332॥ (પાઠભેદઃ - ચોરચોરયોઃ)

યતિરસદનુસન્ધિં બન્ધહેતું વિહાય

સ્વયમયમહમસ્મીત્યાત્મદૃષ્ટ્યૈવ તિષ્ઠેત્

સુખયતિ નનુ નિષ્ઠા બ્રહ્મણિ સ્વાનુભૂત્યા

હરતિ પરમવિદ્યાકાર્યદુઃખં પ્રતીતમ્ ॥ 333॥

બાહ્યાનુસન્ધિઃ પરિવર્ધયેત્ફલં (પાઠભેદઃ - બાહ્યાભિસન્ધિઃ)

દુર્વાસનામેવ તતસ્તતોઽધિકામ્ ।

જ્ઞાત્વા વિવેકૈઃ પરિહૃત્ય બાહ્યં

સ્વાત્માનુસન્ધિં વિદધીત નિત્યમ્ ॥ 334॥

બાહ્યે નિરુદ્ધે મનસઃ પ્રસન્નતા

મનઃપ્રસાદે પરમાત્મદર્શનમ્ ।

તસ્મિન્સુદૃષ્ટે ભવબન્ધનાશો

બહિર્નિરોધઃ પદવી વિમુક્તેઃ ॥ 335॥

કઃ પણ્ડિતઃ સન્સદસદ્વિવેકી

શ્રુતિપ્રમાણઃ પરમાર્થદર્શી ।

જાનન્હિ કુર્યાદસતોઽવલમ્બં

સ્વપાતહેતોઃ શિશુવન્મુમુક્ષુઃ ॥ 336॥

દેહાદિસંસક્તિમતો ન મુક્તિઃ

મુક્તસ્ય દેહાદ્યભિમત્યભાવઃ ।

સુપ્તસ્ય નો જાગરણં ન જાગ્રતઃ

સ્વપ્નસ્તયોર્ભિન્નગુણાશ્રયત્વાત્ ॥ 337॥

અન્તર્બહિઃ સ્વં સ્થિરજઙ્ગમેષુ

જ્ઞાત્વાઽઽત્મનાધારતયા વિલોક્ય । (પાઠભેદઃ - જ્ઞાનાત્મન્)

ત્યક્તાખિલોપાધિરખણ્ડરૂપઃ

પૂર્ણાત્મના યઃ સ્થિત એષ મુક્તઃ ॥ 338॥

સર્વાત્મના બન્ધવિમુક્તિહેતુઃ

સર્વાત્મભાવાન્ન પરોઽસ્તિ કશ્ચિત્ ।

દૃશ્યાગ્રહે સત્યુપપદ્યતેઽસૌ

સર્વાત્મભાવોઽસ્ય સદાત્મનિષ્ઠયા ॥ 339॥

દૃશ્યસ્યાગ્રહણં કથં નુ ઘટતે દેહાત્મના તિષ્ઠતો

બાહ્યાર્થાનુભવપ્રસક્તમનસસ્તત્તત્ક્રિયાં કુર્વતઃ ।

સન્ન્યસ્તાખિલધર્મકર્મવિષયૈર્નિત્યાત્મનિષ્ઠાપરૈઃ

તત્ત્વજ્ઞૈઃ કરણીયમાત્મનિ સદાનન્દેચ્છુભિર્યત્નતઃ ॥ 340॥

સર્વાત્મસિદ્ધયે ભિક્ષોઃ કૃતશ્રવણકર્મણઃ । (પાઠભેદઃ - સાર્વાત્મ્ય)

સમાધિં વિદધાત્યેષા શાન્તો દાન્ત ઇતિ શ્રુતિઃ ॥ 341॥

આરૂઢશક્તેરહમો વિનાશઃ

કર્તુન્ન શક્ય સહસાપિ પણ્ડિતૈઃ । (પાઠભેદઃ - કર્તું ન)

યે નિર્વિકલ્પાખ્યસમાધિનિશ્ચલાઃ

તાનન્તરાઽનન્તભવા હિ વાસનાઃ ॥ 342॥

અહમ્બુદ્ધ્યૈવ મોહિન્યા યોજયિત્વાઽઽવૃતેર્બલાત્ ।

વિક્ષેપશક્તિઃ પુરુષં વિક્ષેપયતિ તદ્ગુણૈઃ ॥ 343॥

વિક્ષેપશક્તિવિજયો વિષમો વિધાતું

નિઃશેષમાવરણશક્તિનિવૃત્ત્યભાવે ।

દૃગ્દૃશ્યયોઃ સ્ફુટપયોજલવદ્વિભાગે

નશ્યેત્તદાવરણમાત્મનિ ચ સ્વભાવાત્ ।

નિઃસંશયેન ભવતિ પ્રતિબન્ધશૂન્યો

વિક્ષેપણં ન હિ તદા યદિ ચેન્મૃષાર્થે ॥ 344॥ (પાઠભેદઃ - નિક્ષેપણં)

સમ્યગ્વિવેકઃ સ્ફુટબોધજન્યો

વિભજ્ય દૃગ્દૃશ્યપદાર્થતત્ત્વમ્ ।

છિનત્તિ માયાકૃતમોહબન્ધં

યસ્માદ્વિમુક્તસ્તુ પુનર્ન સંસૃતિઃ ॥ 345॥ (પાઠભેદઃ - વિમુક્તસ્ય)

પરાવરૈકત્વવિવેકવહ્નિઃ

દહત્યવિદ્યાગહનં હ્યશેષમ્ ।

કિં સ્યાત્પુનઃ સંસરણસ્ય બીજં

અદ્વૈતભાવં સમુપેયુષોઽસ્ય ॥ 346॥

આવરણસ્ય નિવૃત્તિર્ભવતિ હિ સમ્યક્પદાર્થદર્શનતઃ ।

મિથ્યાજ્ઞાનવિનાશસ્તદ્વિક્ષેપજનિતદુઃખનિવૃત્તિઃ ॥ 347॥

એતત્ત્રિતયં દૃષ્ટં સમ્યગ્રજ્જુસ્વરૂપવિજ્ઞાનાત્ ।

તસ્માદ્વસ્તુસતત્ત્વં જ્ઞાતવ્યં બન્ધમુક્તયે વિદુષા ॥ 348॥

અયોઽગ્નિયોગાદિવ સત્સમન્વયાન્

માત્રાદિરૂપેણ વિજૃમ્ભતે ધીઃ ।

તત્કાર્યમેતદ્દ્વિતયં યતો મૃષા (પાઠભેદઃ - તત્કાર્યમેવ ત્રિતયં)

દૃષ્ટં ભ્રમસ્વપ્નમનોરથેષુ ॥ 349॥

તતો વિકારાઃ પ્રકૃતેરહમ્મુખા

દેહાવસાના વિષયાશ્ચ સર્વે ।

ક્ષણેઽન્યથાભાવિતયા હ્યમીષા- (પાઠભેદઃ - ભાવિન એષ આત્મા)

મસત્ત્વમાત્મા તુ કદાપિ નાન્યથા ॥ 350॥ (પાઠભેદઃ - મસત્ત્વમાત્મા તુ કદાપિ)

નિત્યાદ્વયાખણ્ડચિદેકરૂપો

બુદ્ધ્યાદિસાક્ષી સદસદ્વિલક્ષણઃ ।

અહમ્પદપ્રત્યયલક્ષિતાર્થઃ

પ્રત્યક્ સદાનન્દઘનઃ પરાત્મા ॥ 351॥

ઇત્થં વિપશ્ચિત્સદસદ્વિભજ્ય

નિશ્ચિત્ય તત્ત્વં નિજબોધદૃષ્ટ્યા ।

જ્ઞાત્વા સ્વમાત્માનમખણ્ડબોધં

તેભ્યો વિમુક્તઃ સ્વયમેવ શામ્યતિ ॥ 352॥

અજ્ઞાનહૃદયગ્રન્થેર્નિઃશેષવિલયસ્તદા ।

સમાધિનાઽવિકલ્પેન યદાઽદ્વૈતાત્મદર્શનમ્ ॥ 353॥

ત્વમહમિદમિતીયં કલ્પના બુદ્ધિદોષાત્

પ્રભવતિ પરમાત્મન્યદ્વયે નિર્વિશેષે ।

પ્રવિલસતિ સમાધાવસ્ય સર્વો વિકલ્પો

વિલયનમુપગચ્છેદ્વસ્તુતત્ત્વાવધૃત્યા ॥ 354॥

શાન્તો દાન્તઃ પરમુપરતઃ ક્ષાન્તિયુક્તઃ સમાધિં

કુર્વન્નિત્યં કલયતિ યતિઃ સ્વસ્ય સર્વાત્મભાવમ્ ।

તેનાવિદ્યાતિમિરજનિતાન્સાધુ દગ્ધ્વા વિકલ્પાન્

બ્રહ્માકૃત્યા નિવસતિ સુખં નિષ્ક્રિયો નિર્વિકલ્પઃ ॥ 355॥

સમાહિતા યે પ્રવિલાપ્ય બાહ્યં

શ્રોત્રાદિ ચેતઃ સ્વમહં ચિદાત્મનિ ।

ત એવ મુક્તા ભવપાશબન્ધૈઃ

નાન્યે તુ પારોક્ષ્યકથાભિધાયિનઃ ॥ 356॥

ઉપાધિભેદાત્સ્વયમેવ ભિદ્યતે (પાઠભેદઃ - યોગાત્સ્વયમેવ)

ચોપાધ્યપોહે સ્વયમેવ કેવલઃ ।

તસ્માદુપાધેર્વિલયાય વિદ્વાન્

વસેત્સદાઽકલ્પસમાધિનિષ્ઠયા ॥ 357॥

સતિ સક્તો નરો યાતિ સદ્ભાવં હ્યેકનિષ્ઠયા ।

કીટકો ભ્રમરં ધ્યાયન્ ભ્રમરત્વાય કલ્પતે ॥ 358॥

ક્રિયાન્તરાસક્તિમપાસ્ય કીટકો

ધ્યાયન્નલિત્વં હ્યલિભાવમૃચ્છતિ । (પાઠભેદઃ - ધ્યાયન્યથાલિં)

તથૈવ યોગી પરમાત્મતત્ત્વં

ધ્યાત્વા સમાયાતિ તદેકનિષ્ઠયા ॥ 359॥

અતીવ સૂક્ષ્મં પરમાત્મતત્ત્વં

ન સ્થૂલદૃષ્ટ્યા પ્રતિપત્તુમર્હતિ ।

સમાધિનાત્યન્તસુસૂક્ષ્મવૃત્ત્યા

જ્ઞાતવ્યમાર્યૈરતિશુદ્ધબુદ્ધિભિઃ ॥ 360॥

યથા સુવર્ણં પુટપાકશોધિતં

ત્યક્ત્વા મલં સ્વાત્મગુણં સમૃચ્છતિ ।

તથા મનઃ સત્ત્વરજસ્તમોમલં

ધ્યાનેન સન્ત્યજ્ય સમેતિ તત્ત્વમ્ ॥ 361॥

નિરન્તરાભ્યાસવશાત્તદિત્થં

પક્વં મનો બ્રહ્મણિ લીયતે યદા ।

તદા સમાધિઃ સવિકલ્પવર્જિતઃ (પાઠભેદઃ - સ વિકલ્પવર્જિતઃ)

સ્વતોઽદ્વયાનન્દરસાનુભાવકઃ ॥ 362॥

સમાધિનાઽનેન સમસ્તવાસના-

ગ્રન્થેર્વિનાશોઽખિલકર્મનાશઃ ।

અન્તર્બહિઃ સર્વત એવ સર્વદા

સ્વરૂપવિસ્ફૂર્તિરયત્નતઃ સ્યાત્ ॥ 363॥

શ્રુતેઃ શતગુણં વિદ્યાન્મનનં મનનાદપિ ।

નિદિધ્યાસં લક્ષગુણમનન્તં નિર્વિકલ્પકમ્ ॥ 364॥

નિર્વિકલ્પકસમાધિના સ્ફુટં

બ્રહ્મતત્ત્વમવગમ્યતે ધ્રુવમ્ ।

નાન્યથા ચલતયા મનોગતેઃ

પ્રત્યયાન્તરવિમિશ્રિતં ભવેત્ ॥ 365॥

અતઃ સમાધત્સ્વ યતેન્દ્રિયઃ સન્

નિરન્તરં શાન્તમનાઃ પ્રતીચિ ।

વિધ્વંસય ધ્વાન્તમનાદ્યવિદ્યયા

કૃતં સદેકત્વવિલોકનેન ॥ 366॥

યોગસ્ય પ્રથમદ્વારં વાઙ્નિરોધોઽપરિગ્રહઃ । (પાઠભેદઃ - પ્રથમં દ્વારં)

નિરાશા ચ નિરીહા ચ નિત્યમેકાન્તશીલતા ॥ 367॥

એકાન્તસ્થિતિરિન્દ્રિયોપરમણે હેતુર્દમશ્ચેતસઃ

સંરોધે કરણં શમેન વિલયં યાયાદહંવાસના ।

તેનાનન્દરસાનુભૂતિરચલા બ્રાહ્મી સદા યોગિનઃ

તસ્માચ્ચિત્તનિરોધ એવ સતતં કાર્યઃ પ્રયત્નો મુનેઃ ॥ 368॥ પ્રયત્નાન્મુનેઃ

વાચં નિયચ્છાત્મનિ તં નિયચ્છ

બુદ્ધૌ ધિયં યચ્છ ચ બુદ્ધિસાક્ષિણિ ।

તં ચાપિ પૂર્ણાત્મનિ નિર્વિકલ્પે

વિલાપ્ય શાન્તિં પરમાં ભજસ્વ ॥ 369॥

દેહપ્રાણેન્દ્રિયમનોબુદ્ધ્યાદિભિરુપાધિભિઃ ।

યૈર્યૈર્વૃત્તેઃસમાયોગસ્તત્તદ્ભાવોઽસ્ય યોગિનઃ ॥ 370॥

તન્નિવૃત્ત્યા મુનેઃ સમ્યક્ સર્વોપરમણં સુખમ્ ।

સન્દૃશ્યતે સદાનન્દરસાનુભવવિપ્લવઃ ॥ 371॥

અન્તસ્ત્યાગો બહિસ્ત્યાગો વિરક્તસ્યૈવ યુજ્યતે ।

ત્યજત્યન્તર્બહિઃસઙ્ગં વિરક્તસ્તુ મુમુક્ષયા ॥ 372॥

બહિસ્તુ વિષયૈઃ સઙ્ગં તથાન્તરહમાદિભિઃ । (પાઠભેદઃ - સઙ્ગઃ)

વિરક્ત એવ શક્નોતિ ત્યક્તું બ્રહ્મણિ નિષ્ઠિતઃ ॥ 373॥

વૈરાગ્યબોધૌ પુરુષસ્ય પક્ષિવત્

પક્ષૌ વિજાનીહિ વિચક્ષણ ત્વમ્ ।

વિમુક્તિસૌધાગ્રલતાધિરોહણં

તાભ્યાં વિના નાન્યતરેણ સિધ્યતિ ॥ 374॥

અત્યન્તવૈરાગ્યવતઃ સમાધિઃ

સમાહિતસ્યૈવ દૃઢપ્રબોધઃ ।

પ્રબુદ્ધતત્ત્વસ્ય હિ બન્ધમુક્તિઃ

મુક્તાત્મનો નિત્યસુખાનુભૂતિઃ ॥ 375॥

વૈરાગ્યાન્ન પરં સુખસ્ય જનકં પશ્યામિ વશ્યાત્મનઃ

તચ્ચેચ્છુદ્ધતરાત્મબોધસહિતં સ્વારાજ્યસામ્રાજ્યધુક્ ।

એતદ્દ્વારમજસ્રમુક્તિયુવતેર્યસ્માત્ત્વમસ્માત્પરં

સર્વત્રાસ્પૃહયા સદાત્મનિ સદા પ્રજ્ઞાં કુરુ શ્રેયસે ॥ 376॥

આશાં છિન્દ્ધિ વિષોપમેષુ વિષયેષ્વેષૈવ મૃત્યોઃ કૃતિ- (પાઠભેદઃ - મૃત્યોઃ સૃતિ)

સ્ત્યક્ત્વા જાતિકુલાશ્રમેષ્વભિમતિં મુઞ્ચાતિદૂરાત્ક્રિયાઃ ।

દેહાદાવસતિ ત્યજાત્મધિષણાં પ્રજ્ઞાં કુરુષ્વાત્મનિ

ત્વં દ્રષ્ટાસ્યમનોઽસિ નિર્દ્વયપરં બ્રહ્માસિ યદ્વસ્તુતઃ ॥ 377॥ (પાઠભેદઃ - દ્રષ્ટાસ્યમલો)

લક્ષ્યે બ્રહ્મણિ માનસં દૃઢતરં સંસ્થાપ્ય બાહ્યેન્દ્રિયં

સ્વસ્થાને વિનિવેશ્ય નિશ્ચલતનુશ્ચોપેક્ષ્ય દેહસ્થિતિમ્ ।

બ્રહ્માત્મૈક્યમુપેત્ય તન્મયતયા ચાખણ્ડવૃત્ત્યાઽનિશં

બ્રહ્માનન્દરસં પિબાત્મનિ મુદા શૂન્યૈઃ કિમન્યૈર્ભૃશમ્ ॥ 378॥ (પાઠભેદઃ - કિમન્યૈર્ભ્રમૈઃ)

અનાત્મચિન્તનં ત્યક્ત્વા કશ્મલં દુઃખકારણમ્ ।

ચિન્તયાત્માનમાનન્દરૂપં યન્મુક્તિકારણમ્ ॥ 379॥

એષ સ્વયઞ્જ્યોતિરશેષસાક્ષી

વિજ્ઞાનકોશો વિલસત્યજસ્રમ્ । વિજ્ઞાનકોશે

લક્ષ્યં વિધાયૈનમસદ્વિલક્ષણ-

મખણ્ડવૃત્ત્યાઽઽત્મતયાઽનુભાવય ॥ 380॥

એતમચ્છિન્નયા વૃત્ત્યા પ્રત્યયાન્તરશૂન્યયા ।

ઉલ્લેખયન્વિજાનીયાત્સ્વસ્વરૂપતયા સ્ફુટમ્ ॥ 381॥

અત્રાત્મત્વં દૃઢીકુર્વન્નહમાદિષુ સન્ત્યજન્ ।

ઉદાસીનતયા તેષુ તિષ્ઠેત્સ્ફુટઘટાદિવત્ ॥ 382॥ (પાઠભેદઃ - તિષ્ઠેદ્ઘટપટાદિવત્)

વિશુદ્ધમન્તઃકરણં સ્વરૂપે

નિવેશ્ય સાક્ષિણ્યવબોધમાત્રે ।

શનૈઃ શનૈર્નિશ્ચલતામુપાનયન્

પૂર્ણં સ્વમેવાનુવિલોકયેત્તતઃ ॥ 383॥ (પાઠભેદઃ - પૂર્ણત્વમેવાનુ)

દેહેન્દ્રિયપ્રાણમનોઽહમાદિભિઃ

સ્વાજ્ઞાનક્લૃપ્તૈરખિલૈરુપાધિભિઃ ।

વિમુક્તમાત્માનમખણ્ડરૂપં

પૂર્ણં મહાકાશમિવાવલોકયેત્ ॥ 384॥

ઘટકલશકુસૂલસૂચિમુખ્યૈઃ

ગગનમુપાધિશતૈર્વિમુક્તમેકમ્ ।

ભવતિ ન વિવિધં તથૈવ શુદ્ધં

પરમહમાદિવિમુક્તમેકમેવ ॥ 385॥

બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તા મૃષામાત્રા ઉપાધયઃ । (પાઠભેદઃ - બ્રહ્માદ્યાઃ સ્તમ્બ)

તતઃ પૂર્ણં સ્વમાત્માનં પશ્યેદેકાત્મના સ્થિતમ્ ॥ 386॥

યત્ર ભ્રાન્ત્યા કલ્પિતં તદ્વિવેકે (પાઠભેદઃ - યદ્વિવેકે)

તત્તન્માત્રં નૈવ તસ્માદ્વિભિન્નમ્ ।

ભ્રાન્તેર્નાશે ભાતિ દૃષ્ટાહિતત્ત્વં (પાઠભેદઃ - ભ્રાન્તિદૃષ્ટા)

રજ્જુસ્તદ્વદ્વિશ્વમાત્મસ્વરૂપમ્ ॥ 387॥

સ્વયં બ્રહ્મા સ્વયં વિષ્ણુઃ સ્વયમિન્દ્રઃ સ્વયં શિવઃ ।

સ્વયં વિશ્વમિદં સર્વં સ્વસ્માદન્યન્ન કિઞ્ચન ॥ 388॥

અન્તઃ સ્વયં ચાપિ બહિઃ સ્વયં ચ

સ્વયં પુરસ્તાત્ સ્વયમેવ પશ્ચાત્ ।

સ્વયં હ્યાવાચ્યાં સ્વયમપ્યુદીચ્યાં (પાઠભેદઃ - હ્યવાચ્યાં)

તથોપરિષ્ટાત્સ્વયમપ્યધસ્તાત્ ॥ 389॥

તરઙ્ગફેનભ્રમબુદ્બુદાદિ

સર્વં સ્વરૂપેણ જલં યથા તથા ।

ચિદેવ દેહાદ્યહમન્તમેતત્

સર્વં ચિદેવૈકરસં વિશુદ્ધમ્ ॥ 390॥

સદેવેદં સર્વં જગદવગતં વાઙ્મનસયોઃ

સતોઽન્યન્નાસ્ત્યેવ પ્રકૃતિપરસીમ્નિ સ્થિતવતઃ ।

પૃથક્ કિં મૃત્સ્નાયાઃ કલશઘટકુમ્ભાદ્યવગતં

વદત્યેષ ભ્રાન્તસ્ત્વમહમિતિ માયામદિરયા ॥ 391॥

ક્રિયાસમભિહારેણ યત્ર નાન્યદિતિ શ્રુતિઃ ।

બ્રવીતિ દ્વૈતરાહિત્યં મિથ્યાધ્યાસનિવૃત્તયે ॥ 392॥

આકાશવન્નિર્મલનિર્વિકલ્પં (પાઠભેદઃ - નિર્વિકલ્પ)

નિઃસીમનિઃસ્પન્દનનિર્વિકારમ્ ।

અન્તર્બહિઃશૂન્યમનન્યમદ્વયં

સ્વયં પરં બ્રહ્મ કિમસ્તિ બોધ્યમ્ ॥ 393॥

વક્તવ્યં કિમુ વિદ્યતેઽત્ર બહુધા બ્રહ્મૈવ જીવઃ સ્વયં

બ્રહ્મૈતજ્જગદાતતં નુ સકલં બ્રહ્માદ્વિતીયં શ્રુતિઃ । (પાઠભેદઃ - જગદાપરાણુ સકલં)

બ્રહ્મૈવાહમિતિ પ્રબુદ્ધમતયઃ સન્ત્યક્તબાહ્યાઃ સ્ફુટં

બ્રહ્મીભૂય વસન્તિ સન્તતચિદાનન્દાત્મનૈતદ્ધ્રુવમ્ ॥ 394॥ (પાઠભેદઃ - આનન્દાત્મનૈવ ધ્રુવમ્)

જહિ મલમયકોશેઽહન્ધિયોત્થાપિતાશાં

પ્રસભમનિલકલ્પે લિઙ્ગદેહેઽપિ પશ્ચાત્ ।

નિગમગદિતકીર્તિં નિત્યમાનન્દમૂર્તિં

સ્વયમિતિ પરિચીય બ્રહ્મરૂપેણ તિષ્ઠ ॥ 395॥

શવાકારં યાવદ્ભજતિ મનુજસ્તાવદશુચિઃ

પરેભ્યઃ સ્યાત્ક્લેશો જનનમરણવ્યાધિનિલયઃ । (પાઠભેદઃ - વ્યાધિનિરયાઃ)

યદાત્માનં શુદ્ધં કલયતિ શિવાકારમચલમ્

તદા તેભ્યો મુક્તો ભવતિ હિ તદાહ શ્રુતિરપિ ॥ 396॥

સ્વાત્મન્યારોપિતાશેષાભાસવસ્તુનિરાસતઃ ।

સ્વયમેવ પરં બ્રહ્મ પૂર્ણમદ્વયમક્રિયમ્ ॥ 397॥

સમાહિતાયાં સતિ ચિત્તવૃત્તૌ

પરાત્મનિ બ્રહ્મણિ નિર્વિકલ્પે ।

ન દૃશ્યતે કશ્ચિદયં વિકલ્પઃ

પ્રજલ્પમાત્રઃ પરિશિષ્યતે યતઃ ॥ 398॥ (પાઠભેદઃ - તતઃ)

અસત્કલ્પો વિકલ્પોઽયં વિશ્વમિત્યેકવસ્તુનિ ।

નિર્વિકારે નિરાકારે નિર્વિશેષે ભિદા કુતઃ ॥ 399॥

દ્રષ્ટુદર્શનદૃશ્યાદિભાવશૂન્યૈકવસ્તુનિ । (પાઠભેદઃ - દ્રષ્ટૃદર્શન)

નિર્વિકારે નિરાકારે નિર્વિશેષે ભિદા કુતઃ ॥ 400॥

કલ્પાર્ણવ ઇવાત્યન્તપરિપૂર્ણૈકવસ્તુનિ ।

નિર્વિકારે નિરાકારે નિર્વિશેષે ભિદા કુતઃ ॥ 401॥

તેજસીવ તમો યત્ર પ્રલીનં ભ્રાન્તિકારણમ્ । (પાઠભેદઃ - યત્ર વિલીનં)

અદ્વિતીયે પરે તત્ત્વે નિર્વિશેષે ભિદા કુતઃ ॥ 402॥

એકાત્મકે પરે તત્ત્વે ભેદવાર્તા કથં વસેત્ । (પાઠભેદઃ - કથં ભવેત્)

સુષુપ્તૌ સુખમાત્રાયાં ભેદઃ કેનાવલોકિતઃ ॥ 403॥

ન હ્યસ્તિ વિશ્વં પરતત્ત્વબોધાત્

સદાત્મનિ બ્રહ્મણિ નિર્વિકલ્પે ।

કાલત્રયે નાપ્યહિરીક્ષિતો ગુણે

ન હ્યમ્બુબિન્દુર્મૃગતૃષ્ણિકાયામ્ ॥ 404॥

માયામાત્રમિદં દ્વૈતમદ્વૈતં પરમાર્થતઃ ।

ઇતિ બ્રૂતે શ્રુતિઃ સાક્ષાત્સુષુપ્તાવનુભૂયતે ॥ 405॥

અનન્યત્વમધિષ્ઠાનાદારોપ્યસ્ય નિરીક્ષિતમ્ ।

પણ્ડિતૈ રજ્જુસર્પાદૌ વિકલ્પો ભ્રાન્તિજીવનઃ ॥ 406॥

ચિત્તમૂલો વિકલ્પોઽયં ચિત્તાભાવે ન કશ્ચન ।

અતશ્ચિત્તં સમાધેહિ પ્રત્યગ્રૂપે પરાત્મનિ ॥ 407॥

કિમપિ સતતબોધં કેવલાનન્દરૂપં

નિરુપમમતિવેલં નિત્યમુક્તં નિરીહમ્ ।

નિરવધિગગનાભં નિષ્કલં નિર્વિકલ્પં

હૃદિ કલયતિ વિદ્વાન્ બ્રહ્મ પૂર્ણં સમાધૌ ॥ 408॥

પ્રકૃતિવિકૃતિશૂન્યં ભાવનાતીતભાવં

સમરસમસમાનં માનસમ્બન્ધદૂરમ્ ।

નિગમવચનસિદ્ધં નિત્યમસ્મત્પ્રસિદ્ધં

હૃદિ કલયતિ વિદ્વાન્ બ્રહ્મ પૂર્ણં સમાધૌ ॥ 409॥

અજરમમરમસ્તાભાવવસ્તુસ્વરૂપં (પાઠભેદઃ - ભાસવસ્તુ)

સ્તિમિતસલિલરાશિપ્રખ્યમાખ્યાવિહીનમ્ ।

શમિતગુણવિકારં શાશ્વતં શાન્તમેકં

હૃદિ કલયતિ વિદ્વાન્ બ્રહ્મ પૂર્ણં સમાધૌ ॥ 410॥

સમાહિતાન્તઃકરણઃ સ્વરૂપે

વિલોકયાત્માનમખણ્ડવૈભવમ્ ।

વિચ્છિન્દ્ધિ બન્ધં ભવગન્ધગન્ધિતં (પાઠભેદઃ - ગન્ધગન્ધિલં)

યત્નેન પુંસ્ત્વં સફલીકુરુષ્વ ॥ 411-

સર્વોપાધિવિનિર્મુક્તં સચ્ચિદાનન્દમદ્વયમ્ ।

ભાવયાત્માનમાત્મસ્થં ન ભૂયઃ કલ્પસેઽધ્વને ॥ 412॥

છાયેવ પુંસઃ પરિદૃશ્યમાન-

માભાસરૂપેણ ફલાનુભૂત્યા ।

શરીરમારાચ્છવવન્નિરસ્તં

પુનર્ન સન્ધત્ત ઇદં મહાત્મા ॥ 413॥

સતતવિમલબોધાનન્દરૂપં સમેત્ય (પાઠભેદઃ - સ્વમેત્ય)

ત્યજ જડમલરૂપોપાધિમેતં સુદૂરે ।

અથ પુનરપિ નૈષ સ્મર્યતાં વાન્તવસ્તુ (પાઠભેદઃ - પુનરપિ નૈવ)

સ્મરણવિષયભૂતં કલ્પતે કુત્સનાય ॥ 414॥

સમૂલમેતત્પરિદાહ્ય વહ્નૌ (પાઠભેદઃ - પરિદહ્ય)

સદાત્મનિ બ્રહ્મણિ નિર્વિકલ્પે ।

તતઃ સ્વયં નિત્યવિશુદ્ધબોધા-

નન્દાત્મના તિષ્ઠતિ વિદ્વરિષ્ઠઃ ॥ 415॥

પ્રારબ્ધસૂત્રગ્રથિતં શરીરં

પ્રયાતુ વા તિષ્ઠતુ ગોરિવ સ્રક્ ।

ન તત્પુનઃ પશ્યતિ તત્ત્વવેત્તા-

ઽઽનન્દાત્મનિ બ્રહ્મણિ લીનવૃત્તિઃ ॥ 416॥

અખણ્ડાનન્દમાત્માનં વિજ્ઞાય સ્વસ્વરૂપતઃ ।

કિમિચ્છન્ કસ્ય વા હેતોર્દેહં પુષ્ણાતિ તત્ત્વવિત્ ॥ 417॥

સંસિદ્ધસ્ય ફલં ત્વેતજ્જીવન્મુક્તસ્ય યોગિનઃ ।

બહિરન્તઃ સદાનન્દરસાસ્વાદનમાત્મનિ ॥ 418॥

વૈરાગ્યસ્ય ફલં બોધો બોધસ્યોપરતિઃ ફલમ્ ।

સ્વાનન્દાનુભવાચ્છાન્તિરેષૈવોપરતેઃ ફલમ્ ॥ 419॥

યદ્યુત્તરોત્તરાભાવઃ પૂર્વપૂર્વન્તુ નિષ્ફલમ્ ।

નિવૃત્તિઃ પરમા તૃપ્તિરાનન્દોઽનુપમઃ સ્વતઃ ॥ 420॥

દૃષ્ટદુઃખેષ્વનુદ્વેગો વિદ્યાયાઃ પ્રસ્તુતં ફલમ્ ।

યત્કૃતં ભ્રાન્તિવેલાયાં નાના કર્મ જુગુપ્સિતમ્ ।

પશ્ચાન્નરો વિવેકેન તત્કથં કર્તુમર્હતિ ॥ 421॥

વિદ્યાફલં સ્યાદસતો નિવૃત્તિઃ

પ્રવૃત્તિરજ્ઞાનફલં તદીક્ષિતમ્ ।

તજ્જ્ઞાજ્ઞયોર્યન્મૃગતૃષ્ણિકાદૌ

નોચેદ્વિદાં દૃષ્ટફલં કિમસ્માત્ ॥ 422॥ (પાઠભેદઃ - નોચેદ્વિદો)

અજ્ઞાનહૃદયગ્રન્થેર્વિનાશો યદ્યશેષતઃ ।

અનિચ્છોર્વિષયઃ કિં નુ પ્રવૃત્તેઃ કારણં સ્વતઃ ॥ 423॥ (પાઠભેદઃ - વિદુષઃ કિં)

વાસનાનુદયો ભોગ્યે વૈરાગ્યસ્ય તદાવધિઃ ।

અહમ્ભાવોદયાભાવો બોધસ્ય પરમાવધિઃ ।

લીનવૃત્તૈરનુત્પત્તિર્મર્યાદોપરતેસ્તુ સા ॥ 424॥ (પાઠભેદઃ - વૃત્તેર)

બ્રહ્માકારતયા સદા સ્થિતતયા નિર્મુક્તબાહ્યાર્થધી-

રન્યાવેદિતભોગ્યભોગકલનો નિદ્રાલુવદ્બાલવત્ ।

સ્વપ્નાલોકિતલોકવજ્જગદિદં પશ્યન્ક્વચિલ્લબ્ધધી-

રાસ્તે કશ્ચિદનન્તપુણ્યફલભુગ્ધન્યઃ સ માન્યો ભુવિ ॥ 425॥

સ્થિતપ્રજ્ઞો યતિરયં યઃ સદાનન્દમશ્નુતે ।

બ્રહ્મણ્યેવ વિલીનાત્મા નિર્વિકારો વિનિષ્ક્રિયઃ ॥ 426॥

બ્રહ્માત્મનોઃ શોધિતયોરેકભાવાવગાહિની ।

નિર્વિકલ્પા ચ ચિન્માત્રા વૃત્તિઃ પ્રજ્ઞેતિ કથ્યતે ।

સુસ્થિતાઽસૌ ભવેદ્યસ્ય સ્થિતપ્રજ્ઞઃ સ ઉચ્યતે ॥ 427॥

યસ્ય સ્થિતા ભવેત્પ્રજ્ઞા યસ્યાનન્દો નિરન્તરઃ ।

પ્રપઞ્ચો વિસ્મૃતપ્રાયઃ સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે ॥ 428॥

લીનધીરપિ જાગર્તિ જાગ્રદ્ધર્મવિવર્જિતઃ ।

બોધો નિર્વાસનો યસ્ય સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે ॥ 429॥

શાન્તસંસારકલનઃ કલાવાનપિ નિષ્કલઃ ।

યસ્ય ચિત્તં વિનિશ્ચિન્તં સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે ॥ 430॥ (પાઠભેદઃ - યઃ સચિત્તોઽપિ નિશ્ચિત્તઃ)

વર્તમાનેઽપિ દેહેઽસ્મિઞ્છાયાવદનુવર્તિનિ ।

અહન્તામમતાઽભાવો જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥ 431॥

અતીતાનનુસન્ધાનં ભવિષ્યદવિચારણમ્ ।

ઔદાસીન્યમપિ પ્રાપ્તં જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥ 432॥ (પાઠભેદઃ - પ્રાપ્તે)

ગુણદોષવિશિષ્ટેઽસ્મિન્સ્વભાવેન વિલક્ષણે ।

સર્વત્ર સમદર્શિત્વં જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥ 433॥

ઇષ્ટાનિષ્ટાર્થસમ્પ્રાપ્તૌ સમદર્શિતયાઽઽત્મનિ ।

ઉભયત્રાવિકારિત્વં જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥ 434॥

બ્રહ્માનન્દરસાસ્વાદાસક્તચિત્તતયા યતેઃ ।

અન્તર્બહિરવિજ્ઞાનં જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્ ॥ 435॥

દેહેન્દ્રિયાદૌ કર્તવ્યે મમાહમ્ભાવવર્જિતઃ ।

ઔદાસીન્યેન યસ્તિષ્ઠેત્સ જીવન્મુક્તલક્ષણઃ ॥ 436॥ (પાઠભેદઃ - સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે)

વિજ્ઞાત આત્મનો યસ્ય બ્રહ્મભાવઃ શ્રુતેર્બલાત્ ।

ભવબન્ધવિનિર્મુક્તઃ સ જીવન્મુક્તલક્ષણઃ ॥ 437॥ (પાઠભેદઃ - સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે)

દેહેન્દ્રિયેષ્વહમ્ભાવ ઇદમ્ભાવસ્તદન્યકે ।

યસ્ય નો ભવતઃ ક્વાપિ સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે ॥ 438॥

જીવેશોભયસંસારરૂપદુર્વાસનોજ્ઝિતા ।

સા સર્વદા ભવેદ્યસ્ય સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે ॥

ન પ્રત્યગ્બ્રહ્મણોર્ભેદં કદાપિ બ્રહ્મસર્ગયોઃ ।

પ્રજ્ઞયા યો વિજાનિતિ સ જીવન્મુક્તલક્ષણઃ ॥ 439॥ (પાઠભેદઃ - સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે)

સાધુભિઃ પૂજ્યમાનેઽસ્મિન્પીડ્યમાનેઽપિ દુર્જનૈઃ ।

સમભાવો ભવેદ્યસ્ય સ જીવન્મુક્તલક્ષણઃ ॥ 440॥ (પાઠભેદઃ - સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે)

યત્ર પ્રવિષ્ટા વિષયાઃ પરેરિતા

નદીપ્રવાહા ઇવ વારિરાશૌ ।

લિનન્તિ સન્માત્રતયા ન વિક્રિયાં

ઉત્પાદયન્ત્યેષ યતિર્વિમુક્તઃ ॥ 441॥

વિજ્ઞાતબ્રહ્મતત્ત્વસ્ય યથાપૂર્વં ન સંસૃતિઃ ।

અસ્તિ ચેન્ન સ વિજ્ઞાતબ્રહ્મભાવો બહિર્મુખઃ ॥ 442॥

પ્રાચીનવાસનાવેગાદસૌ સંસરતીતિ ચેત્ ।

ન સદેકત્વવિજ્ઞાનાન્મન્દી ભવતિ વાસના ॥ 443॥

અત્યન્તકામુકસ્યાપિ વૃત્તિઃ કુણ્ઠતિ માતરિ ।

તથૈવ બ્રહ્મણિ જ્ઞાતે પૂર્ણાનન્દે મનીષિણઃ ॥ 444॥

નિદિધ્યાસનશીલસ્ય બાહ્યપ્રત્યય ઈક્ષ્યતે ।

બ્રવીતિ શ્રુતિરેતસ્ય પ્રારબ્ધં ફલદર્શનાત્ ॥ 445॥

સુખાદ્યનુભવો યાવત્તાવત્પ્રારબ્ધમિષ્યતે ।

ફલોદયઃ ક્રિયાપૂર્વો નિષ્ક્રિયો ન હિ કુત્રચિત્ ॥ 446॥

અહં બ્રહ્મેતિ વિજ્ઞાનાત્કલ્પકોટિશતાર્જિતમ્ ।

સઞ્ચિતં વિલયં યાતિ પ્રબોધાત્સ્વપ્નકર્મવત્ ॥ 447॥

યત્કૃતં સ્વપ્નવેલાયાં પુણ્યં વા પાપમુલ્બણમ્ ।

સુપ્તોત્થિતસ્ય કિન્તત્સ્યાત્સ્વર્ગાય નરકાય વા ॥ 448॥

સ્વમસઙ્ગમુદાસીનં પરિજ્ઞાય નભો યથા ।

ન શ્લિષ્યતિ ચ યત્કિઞ્ચિત્કદાચિદ્ભાવિકર્મભિઃ ॥ 449॥ (પાઠભેદઃ - શ્લિષ્યતે યતિઃ કિઞ્ચિત્)

ન નભો ઘટયોગેન સુરાગન્ધેન લિપ્યતે ।

તથાત્મોપાધિયોગેન તદ્ધર્મૈર્નૈવ લિપ્યતે ॥ 450॥

જ્ઞાનોદયાત્પુરારબ્ધં કર્મજ્ઞાનાન્ન નશ્યતિ ।

અદત્વા સ્વફલં લક્ષ્યમુદ્દિશ્યોત્સૃષ્ટબાણવત્ ॥ 451॥

વ્યાઘ્રબુદ્ધ્યા વિનિર્મુક્તો બાણઃ પશ્ચાત્તુ ગોમતૌ ।

ન તિષ્ઠતિ છિનત્યેવ લક્ષ્યં વેગેન નિર્ભરમ્ ॥ 452॥

પ્રારબ્ધં બલવત્તરં ખલુ વિદાં ભોગેન તસ્ય ક્ષયઃ

સમ્યગ્જ્ઞાનહુતાશનેન વિલયઃ પ્રાક્સઞ્ચિતાગામિનામ્ ।

બ્રહ્માત્મૈક્યમવેક્ષ્ય તન્મયતયા યે સર્વદા સંસ્થિતાઃ

તેષાં તત્ત્રિતયં નહિ ક્વચિદપિ બ્રહ્મૈવ તે નિર્ગુણમ્ ॥ 453॥

ઉપાધિતાદાત્મ્યવિહીનકેવલ-

બ્રહ્માત્મનૈવાત્મનિ તિષ્ઠતો મુનેઃ ।

પ્રારબ્ધસદ્ભાવકથા ન યુક્તા

સ્વપ્નાર્થસમ્બન્ધકથેવ જાગ્રતઃ ॥ 454॥

ન હિ પ્રબુદ્ધઃ પ્રતિભાસદેહે

દેહોપયોગિન્યપિ ચ પ્રપઞ્ચે ।

કરોત્યહન્તાં મમતામિદન્તાં

કિન્તુ સ્વયં તિષ્ઠતિ જાગરેણ ॥ 455॥

ન તસ્ય મિથ્યાર્થસમર્થનેચ્છા

ન સઙ્ગ્રહસ્તજ્જગતોઽપિ દૃષ્ટઃ ।

તત્રાનુવૃત્તિર્યદિ ચેન્મૃષાર્થે

ન નિદ્રયા મુક્ત ઇતીષ્યતે ધ્રુવમ્ ॥ 456॥

તદ્વત્પરે બ્રહ્મણિ વર્તમાનઃ

સદાત્મના તિષ્ઠતિ નાન્યદીક્ષતે ।

સ્મૃતિર્યથા સ્વપ્નવિલોકિતાર્થે

તથા વિદઃ પ્રાશનમોચનાદૌ ॥ 457॥

કર્મણા નિર્મિતો દેહઃ પ્રારબ્ધં તસ્ય કલ્પ્યતામ્ ।

નાનાદેરાત્મનો યુક્તં નૈવાત્મા કર્મનિર્મિતઃ ॥ 458॥

અજો નિત્યઃ શાશ્વત ઇતિ બ્રૂતે શ્રુતિરમોઘવાક્ । (પાઠભેદઃ - અજો નિત્ય ઇતિ બ્રૂતે શ્રુતિરેષા ત્વમોઘવાક્)

તદાત્મના તિષ્ઠતોઽસ્ય કુતઃ પ્રારબ્ધકલ્પના ॥ 459॥

પ્રારબ્ધં સિધ્યતિ તદા યદા દેહાત્મના સ્થિતિઃ ।

દેહાત્મભાવો નૈવેષ્ટઃ પ્રારબ્ધં ત્યજ્યતામતઃ ॥ 460॥

શરીરસ્યાપિ પ્રારબ્ધકલ્પના ભ્રાન્તિરેવ હિ ।

અધ્યસ્તસ્ય કુતઃ સત્ત્વમસત્યસ્ય કુતો જનિઃ । (પાઠભેદઃ - સત્ત્વમસત્ત્વસ્ય)

અજાતસ્ય કુતો નાશઃ પ્રારબ્ધમસતઃ કુતઃ ॥ 461॥

જ્ઞાનેનાજ્ઞાનકાર્યસ્ય સમૂલસ્ય લયો યદિ ।

તિષ્ઠત્યયં કથં દેહ ઇતિ શઙ્કાવતો જડાન્ ॥ 462॥

સમાધાતું બાહ્યદૃષ્ટ્યા પ્રારબ્ધં વદતિ શ્રુતિઃ ।

ન તુ દેહાદિસત્યત્વબોધનાય વિપશ્ચિતામ્ ।

યતઃ શ્રુતેરભિપ્રાયઃ પરમાર્થૈકગોચરઃ ॥ 463॥

પરિપૂર્ણમનાદ્યન્તમપ્રમેયમવિક્રિયમ્ ।

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ॥ 464॥

સદ્ઘનં ચિદ્ઘનં નિત્યમાનન્દઘનમક્રિયમ્ ।

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ॥ 465॥

પ્રત્યગેકરસં પૂર્ણમનન્તં સર્વતોમુખમ્ ।

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ॥ 466॥

અહેયમનુપાદેયમનાદેયમનાશ્રયમ્ । મનાધેયમના

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ॥ 467॥

નિર્ગુણં નિષ્કલં સૂક્ષ્મં નિર્વિકલ્પં નિરઞ્જનમ્ ।

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ॥ 468॥

અનિરૂપ્ય સ્વરૂપં યન્મનોવાચામગોચરમ્ ।

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ॥ 469॥

સત્સમૃદ્ધં સ્વતઃસિદ્ધં શુદ્ધં બુદ્ધમનીદૃશમ્ ।

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન ॥ 470॥

નિરસ્તરાગા વિનિરસ્તભોગાઃ (પાઠભેદઃ - નિરપાસ્તભોગાઃ)

શાન્તાઃ સુદાન્તા યતયો મહાન્તઃ ।

વિજ્ઞાય તત્ત્વં પરમેતદન્તે

પ્રાપ્તાઃ પરાં નિર્વૃતિમાત્મયોગાત્ ॥ 471॥

ભવાનપીદં પરતત્ત્વમાત્મનઃ

સ્વરૂપમાનન્દઘનં વિચાર્ય । (પાઠભેદઃ - નિચાય્ય)

વિધૂય મોહં સ્વમનઃપ્રકલ્પિતં

મુક્તઃ કૃતાર્થો ભવતુ પ્રબુદ્ધઃ ॥ 472॥

સમાધિના સાધુવિનિશ્ચલાત્મના (પાઠભેદઃ - સુનિશ્ચલાત્મના)

પશ્યાત્મતત્ત્વં સ્ફુટબોધચક્ષુષા ।

નિઃસંશયં સમ્યગવેક્ષિતશ્ચે-

ચ્છ્રુતઃ પદાર્થો ન પુનર્વિકલ્પ્યતે ॥ 473॥ (પાઠભેદઃ - પુનર્વિકલ્પતે)

સ્વસ્યાવિદ્યાબન્ધસમ્બન્ધમોક્ષા-

ત્સત્યજ્ઞાનાનન્દરૂપાત્મલબ્ધૌ ।

શાસ્ત્રં યુક્તિર્દેશિકોક્તિઃ પ્રમાણં

ચાન્તઃસિદ્ધા સ્વાનુભૂતિઃ પ્રમાણમ્ ॥ 474॥

બન્ધો મોક્ષશ્ચ તૃપ્તિશ્ચ ચિન્તાઽઽરોગ્યક્ષુધાદયઃ ।

સ્વેનૈવ વેદ્યા યજ્જ્ઞાનં પરેષામાનુમાનિકમ્ ॥ 475॥

તટસ્થિતા બોધયન્તિ ગુરવઃ શ્રુતયો યથા ।

પ્રજ્ઞયૈવ તરેદ્વિદ્વાનીશ્વરાનુગૃહીતયા ॥ 476॥

સ્વાનુભૂત્યા સ્વયં જ્ઞાત્વા સ્વમાત્માનમખણ્ડિતમ્ ।

સંસિદ્ધઃ સમ્મુખં તિષ્ઠેન્નિર્વિકલ્પાત્મનાઽઽત્મનિ ॥ 477॥ (પાઠભેદઃ - સુસુખં તિષ્ઠેન્)

વેદાન્તસિદ્ધાન્તનિરુક્તિરેષા

બ્રહ્મૈવ જીવઃ સકલં જગચ્ચ ।

અખણ્ડરૂપસ્થિતિરેવ મોક્ષો

બ્રહ્માદ્વિતીયે શ્રુતયઃ પ્રમાણમ્ ॥ 478॥ (પાઠભેદઃ - બ્રહ્માદ્વિતીયં)

ઇતિ ગુરુવચનાચ્છ્રુતિપ્રમાણાત્

પરમવગમ્ય સતત્ત્વમાત્મયુક્ત્યા ।

પ્રશમિતકરણઃ સમાહિતાત્મા

ક્વચિદચલાકૃતિરાત્મનિષ્ઠતોઽભૂત્ ॥ 479॥ (પાઠભેદઃ - આત્મનિષ્ઠિતો)

કિઞ્ચિત્કાલં સમાધાય પરે બ્રહ્મણિ માનસમ્ । (પાઠભેદઃ - કઞ્ચિત્કાલં)

ઉત્થાય પરમાનન્દાદિદં વચનમબ્રવીત્ ॥ 480॥ (પાઠભેદઃ - વ્યુત્થાય)

બુદ્ધિર્વિનષ્ટા ગલિતા પ્રવૃત્તિઃ

બ્રહ્માત્મનોરેકતયાઽધિગત્યા ।

ઇદં ન જાનેઽપ્યનિદં ન જાને

કિં વા કિયદ્વા સુખમસ્ત્યપારમ્ ॥ 481॥ (પાઠભેદઃ - સુખમસ્ય પારમ્)

વાચા વક્તુમશક્યમેવ મનસા મન્તું ન વા શક્યતે

સ્વાનન્દામૃતપૂરપૂરિતપરબ્રહ્મામ્બુધેર્વૈભવમ્ ।

અમ્ભોરાશિવિશીર્ણવાર્ષિકશિલાભાવં ભજન્મે મનો

યસ્યાંશાંશલવે વિલીનમધુનાઽઽનન્દાત્મના નિર્વૃતમ્ ॥ 482॥

ક્વ ગતં કેન વા નીતં કુત્ર લીનમિદં જગત્ ।

અધુનૈવ મયા દૃષ્ટં નાસ્તિ કિં મહદદ્ભુતમ્ ॥ 483॥

કિં હેયં કિમુપાદેયં કિમન્યત્કિં વિલક્ષણમ્ ।

અખણ્ડાનન્દપીયૂષપૂર્ણે બ્રહ્મમહાર્ણવે ॥ 484॥

ન કિઞ્ચિદત્ર પશ્યામિ ન શઋણોમિ ન વેદ્મ્યહમ્ ।

સ્વાત્મનૈવ સદાનન્દરૂપેણાસ્મિ વિલક્ષણઃ ॥ 485॥

નમો નમસ્તે ગુરવે મહાત્મને

વિમુક્તસઙ્ગાય સદુત્તમાય ।

નિત્યાદ્વયાનન્દરસસ્વરૂપિણે

ભૂમ્ને સદાઽપારદયામ્બુધામ્ને ॥ 486॥

યત્કટાક્ષશશિસાન્દ્રચન્દ્રિકા-

પાતધૂતભવતાપજશ્રમઃ ।

પ્રાપ્તવાનહમખણ્ડવૈભવા-

નન્દમાત્મપદમક્ષયં ક્ષણાત્ ॥ 487॥

ધન્યોઽહં કૃતકૃત્યોઽહં વિમુક્તોઽહં ભવગ્રહાત્ ।

નિત્યાનન્દસ્વરૂપોઽહં પૂર્ણોઽહં ત્વદનુગ્રહાત્ ॥ 488॥

અસઙ્ગોઽહમનઙ્ગોઽહમલિઙ્ગોઽહમભઙ્ગુરઃ ।

પ્રશાન્તોઽહમનન્તોઽહમમલોઽહં ચિરન્તનઃ ॥ 489॥ (પાઠભેદઃ - ઽહમતાન્તોઽહં)

અકર્તાહમભોક્તાહમવિકારોઽહમક્રિયઃ ।

શુદ્ધબોધસ્વરૂપોઽહં કેવલોઽહં સદાશિવઃ ॥ 490॥

દ્રષ્ટુઃ શ્રોતુર્વક્તુઃ કર્તુર્ભોક્તુર્વિભિન્ન એવાહમ્ ।

નિત્યનિરન્તરનિષ્ક્રિયનિઃસીમાસઙ્ગપૂર્ણબોધાત્મા ॥ 491॥

નાહમિદં નાહમદોઽપ્યુભયોરવભાસકં પરં શુદ્ધમ્ ।

બાહ્યાભ્યન્તરશૂન્યં પૂર્ણં બ્રહ્માદ્વિતીયમેવાહમ્ ॥ 492॥

નિરુપમમનાદિતત્ત્વં ત્વમહમિદમદ ઇતિ કલ્પનાદૂરમ્ ।

નિત્યાનન્દૈકરસં સત્યં બ્રહ્માદ્વિતીયમેવાહમ્ ॥ 493॥

નારાયણોઽહં નરકાન્તકોઽહં

પુરાન્તકોઽહં પુરુષોઽહમીશઃ ।

અખણ્ડબોધોઽહમશેષસાક્ષી

નિરીશ્વરોઽહં નિરહં ચ નિર્મમઃ ॥ 494॥

સર્વેષુ ભૂતેષ્વહમેવ સંસ્થિતો

જ્ઞાનાત્મનાઽન્તર્બહિરાશ્રયઃ સન્ ।

ભોક્તા ચ ભોગ્યં સ્વયમેવ સર્વં

યદ્યત્પૃથગ્દૃષ્ટમિદન્તયા પુરા ॥ 495॥

મય્યખણ્ડસુખામ્ભોધૌ બહુધા વિશ્વવીચયઃ ।

ઉત્પદ્યન્તે વિલીયન્તે માયામારુતવિભ્રમાત્ ॥ 496॥

સ્થુલાદિભાવા મયિ કલ્પિતા ભ્રમા-

દારોપિતાનુસ્ફુરણેન લોકૈઃ ।

કાલે યથા કલ્પકવત્સરાય-

ણર્ત્વાદયો નિષ્કલનિર્વિકલ્પે ॥ 497॥

આરોપિતં નાશ્રયદૂષકં ભવેત્

કદાપિ મૂઢૈરતિદોષદૂષિતૈઃ । મૂઢૈર્મતિ

નાર્દ્રીકરોત્યૂષરભૂમિભાગં

મરીચિકાવારિ મહાપ્રવાહઃ ॥ 498॥

આકાશવલ્લેપવિદૂરગોઽહં (પાઠભેદઃ - આકાશવત્ કલ્પવિ)

આદિત્યવદ્ભાસ્યવિલક્ષણોઽહમ્ ।

અહાર્યવન્નિત્યવિનિશ્ચલોઽહં

અમ્ભોધિવત્પારવિવર્જિતોઽહમ્ ॥ 499॥

ન મે દેહેન સમ્બન્ધો મેઘેનેવ વિહાયસઃ ।

અતઃ કુતો મે તદ્ધર્મા જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તયઃ ॥ 500॥

ઉપાધિરાયાતિ સ એવ ગચ્છતિ

સ એવ કર્માણિ કરોતિ ભુઙ્ક્તે ।

સ એવ જીર્યન્ મ્રિયતે સદાહં (પાઠભેદઃ - એવ જીવન્)

કુલાદ્રિવન્નિશ્ચલ એવ સંસ્થિતઃ ॥ 501॥

ન મે પ્રવૃત્તિર્ન ચ મે નિવૃત્તિઃ

સદૈકરૂપસ્ય નિરંશકસ્ય ।

એકાત્મકો યો નિવિડો નિરન્તરો (પાઠભેદઃ - નિબિડો)

વ્યોમેવ પૂર્ણઃ સ કથં નુ ચેષ્ટતે ॥ 502॥

પુણ્યાનિ પાપાનિ નિરિન્દ્રિયસ્ય

નિશ્ચેતસો નિર્વિકૃતેર્નિરાકૃતેઃ ।

કુતો મમાખણ્ડસુખાનુભૂતેઃ

બ્રૂતે હ્યનન્વાગતમિત્યપિ શ્રુતિઃ ॥ 503॥

છાયયા સ્પૃષ્ટમુષ્ણં વા શીતં વા સુષ્ઠુ દુઃષ્ઠુ વા ।

ન સ્પૃશત્યેવ યત્કિઞ્ચિત્પુરુષં તદ્વિલક્ષણમ્ ॥ 504॥

ન સાક્ષિણં સાક્ષ્યધર્માઃ સંસ્પૃશન્તિ વિલક્ષણમ્ ।

અવિકારમુદાસીનં ગૃહધર્માઃ પ્રદીપવત્ ।

દેહેન્દ્રિયમનોધર્મા નૈવાત્માનં સ્પૃશન્ત્યહો ॥ 505॥ એક્ષ્ત્ર

રવેર્યથા કર્મણિ સાક્ષિભાવો

વહ્નેર્યથા દાહનિયામકત્વમ્ । (પાઠભેદઃ - વાઽયસિ દાહકત્વમ્)

રજ્જોર્યથાઽઽરોપિતવસ્તુસઙ્ગઃ

તથૈવ કૂટસ્થચિદાત્મનો મે ॥ 506॥

કર્તાપિ વા કારયિતાપિ નાહં

ભોક્તાપિ વા ભોજયિતાપિ નાહમ્ ।

દ્રષ્ટાપિ વા દર્શયિતાપિ નાહં

સોઽહં સ્વયઞ્જ્યોતિરનીદૃગાત્મા ॥ 507॥

ચલત્યુપાધૌ પ્રતિબિમ્બલૌલ્ય-

મૌપાધિકં મૂઢધિયો નયન્તિ ।

સ્વબિમ્બભૂતં રવિવદ્વિનિષ્ક્રિયં

કર્તાસ્મિ ભોક્તાસ્મિ હતોઽસ્મિ હેતિ ॥ 508॥

જલે વાપિ સ્થલે વાપિ લુઠત્વેષ જડાત્મકઃ ।

નાહં વિલિપ્યે તદ્ધર્મૈર્ઘટધર્મૈર્નભો યથા ॥ 509॥

કર્તૃત્વભોક્તૃત્વખલત્વમત્તતા-

જડત્વબદ્ધત્વવિમુક્તતાદયઃ ।

બુદ્ધેર્વિકલ્પા ન તુ સન્તિ વસ્તુતઃ

સ્વસ્મિન્પરે બ્રહ્મણિ કેવલેઽદ્વયે ॥ 510॥

સન્તુ વિકારાઃ પ્રકૃતેર્દશધા શતધા સહસ્રધા વાપિ ।

કિં મેઽસઙ્ગચિતસ્તૈર્ન ઘનઃ ક્વચિદમ્બરં સ્પૃશતિ ॥ 511॥ (પાઠભેદઃ - તૈઃ કિં મેઽસઙ્ગચિતેર્ન હ્યમ્બુદડમ્બરોઽમ્બરં)

અવ્યક્તાદિસ્થૂલપર્યન્તમેતત્

વિશ્વં યત્રાભાસમાત્રં પ્રતીતમ્ ।

વ્યોમપ્રખ્યં સૂક્ષ્મમાદ્યન્તહીનં

બ્રહ્માદ્વૈતં યત્તદેવાહમસ્મિ ॥ 512॥

સર્વાધારં સર્વવસ્તુપ્રકાશં

સર્વાકારં સર્વગં સર્વશૂન્યમ્ ।

નિત્યં શુદ્ધં નિશ્ચલં નિર્વિકલ્પં (પાઠભેદઃ - નિષ્કલં)

બ્રહ્માદ્વૈતં યત્તદેવાહમસ્મિ ॥ 513॥

યત્પ્રત્યસ્તાશેષમાયાવિશેષં

પ્રત્યગ્રૂપં પ્રત્યયાગમ્યમાનમ્ ।

સત્યજ્ઞાનાનન્તમાનન્દરૂપં

બ્રહ્માદ્વૈતં યત્તદેવાહમસ્મિ ॥ 514॥

નિષ્ક્રિયોઽસ્મ્યવિકારોઽસ્મિ

નિષ્કલોઽસ્મિ નિરાકૃતિઃ ।

નિર્વિકલ્પોઽસ્મિ નિત્યોઽસ્મિ

નિરાલમ્બોઽસ્મિ નિર્દ્વયઃ ॥ 515॥

સર્વાત્મકોઽહં સર્વોઽહં સર્વાતીતોઽહમદ્વયઃ ।

કેવલાખણ્ડબોધોઽહમાનન્દોઽહં નિરન્તરઃ ॥ 516॥

સ્વારાજ્યસામ્રાજ્યવિભૂતિરેષા

ભવત્કૃપાશ્રીમહિમપ્રસાદાત્ ।

પ્રાપ્તા મયા શ્રીગુરવે મહાત્મને

નમો નમસ્તેઽસ્તુ પુનર્નમોઽસ્તુ ॥ 517॥

મહાસ્વપ્ને માયાકૃતજનિજરામૃત્યુગહને

ભ્રમન્તં ક્લિશ્યન્તં બહુલતરતાપૈરનુદિનમ્ । (પાઠભેદઃ - રનુકલમ્)

અહઙ્કારવ્યાઘ્રવ્યથિતમિમમત્યન્તકૃપયા

પ્રબોધ્ય પ્રસ્વાપાત્પરમવિતવાન્મામસિ ગુરો ॥ 518॥

નમસ્તસ્મૈ સદૈકસ્મૈ કસ્મૈચિન્મહસે નમઃ । (પાઠભેદઃ - સદેકસ્મૈ નમશ્ચિન્મહસે મુહુઃ)

યદેતદ્વિશ્વરૂપેણ રાજતે ગુરુરાજ તે ॥ 519॥

ઇતિ નતમવલોક્ય શિષ્યવર્યં

સમધિગતાત્મસુખં પ્રબુદ્ધતત્ત્વમ્ ।

પ્રમુદિતહૃદયં સ દેશિકેન્દ્રઃ (પાઠભેદઃ - હૃદયઃ)

પુનરિદમાહ વચઃ પરં મહાત્મા ॥ 520॥

બ્રહ્મપ્રત્યયસન્તતિર્જગદતો બ્રહ્મૈવ તત્સર્વતઃ (પાઠભેદઃ - સત્સર્વતઃ)

પશ્યાધ્યાત્મદૃશા પ્રશાન્તમનસા સર્વાસ્વવસ્થાસ્વપિ ।

રૂપાદન્યદવેક્ષિતં કિમભિતશ્ચક્ષુષ્મતાં દૃશ્યતે (પાઠભેદઃ - વિદ્યતે)

તદ્વદ્બ્રહ્મવિદઃ સતઃ કિમપરં બુદ્ધેર્વિહારાસ્પદમ્ ॥ 521॥

કસ્તાં પરાનન્દરસાનુભૂતિ-

મૃત્સૃજ્ય શૂન્યેષુ રમેત વિદ્વાન્ । (પાઠભેદઃ - મુત્સૃજ્ય

ચન્દ્રે મહાહ્લાદિનિ દીપ્યમાને)

ચિત્રેન્દુમાલોકયિતું ક ઇચ્છેત્ ॥ 522॥

અસત્પદાર્થાનુભવેન કિઞ્ચિન્

ન હ્યસ્તિ તૃપ્તિર્ન ચ દુઃખહાનિઃ ।

તદદ્વયાનન્દરસાનુભૂત્યા

તૃપ્તઃ સુખં તિષ્ઠ સદાત્મનિષ્ઠયા ॥ 523॥

સ્વમેવ સર્વથા પશ્યન્મન્યમાનઃ સ્વમદ્વયમ્ । (પાઠભેદઃ - સર્વતઃ)

સ્વાનન્દમનુભુઞ્જાનઃ કાલં નય મહામતે ॥ 524॥

અખણ્ડબોધાત્મનિ નિર્વિકલ્પે

વિકલ્પનં વ્યોમ્નિ પુરપ્રકલ્પનમ્ ।

તદદ્વયાનન્દમયાત્મના સદા

શાન્તિં પરામેત્ય ભજસ્વ મૌનમ્ ॥ 525॥

તૂષ્ણીમવસ્થા પરમોપશાન્તિઃ

બુદ્ધેરસત્કલ્પવિકલ્પહેતોઃ ।

બ્રહ્માત્મનો બ્રહ્મવિદો મહાત્મનો

યત્રાદ્વયાનન્દસુખં નિરન્તરમ્ ॥ 526॥

નાસ્તિ નિર્વાસનાન્મૌનાત્પરં સુખકૃદુત્તમમ્ ।

વિજ્ઞાતાત્મસ્વરૂપસ્ય સ્વાનન્દરસપાયિનઃ ॥ 527॥

ગચ્છંસ્તિષ્ઠન્નુપવિશઞ્છયાનો વાઽન્યથાપિ વા ।

યથેચ્છયા વસેદ્વિદ્વાનાત્મારામઃ સદા મુનિઃ ॥ 528॥

ન દેશકાલાસનદિગ્યમાદિ-

લક્ષ્યાદ્યપેક્ષાઽપ્રતિબદ્ધવૃત્તેઃ । (પાઠભેદઃ - પ્રતિબદ્ધ

સંસિદ્ધતત્ત્વસ્ય મહાત્મનોઽસ્તિ)

સ્વવેદને કા નિયમાદ્યવસ્થા ॥ 529॥

ઘટોઽયમિતિ વિજ્ઞાતું નિયમઃ કોઽન્વવેક્ષતે । (પાઠભેદઃ - અપેક્ષ્યતે)

વિના પ્રમાણસુષ્ઠુત્વં યસ્મિન્સતિ પદાર્થધીઃ ॥ 530॥

અયમાત્મા નિત્યસિદ્ધઃ પ્રમાણે સતિ ભાસતે ।

ન દેશં નાપિ વા કાલં ન શુદ્ધિં વાપ્યપેક્ષતે ॥ 531॥

દેવદત્તોઽહમિત્યેતદ્વિજ્ઞાનં નિરપેક્ષકમ્ ।

તદ્વદ્બ્રહ્મવિદોઽપ્યસ્ય બ્રહ્માહમિતિ વેદનમ્ ॥ 532॥

ભાનુનેવ જગત્સર્વં ભાસતે યસ્ય તેજસા ।

અનાત્મકમસત્તુચ્છં કિં નુ તસ્યાવભાસકમ્ ॥ 533॥

વેદશાસ્ત્રપુરાણાનિ ભૂતાનિ સકલાન્યપિ ।

યેનાર્થવન્તિ તં કિન્નુ વિજ્ઞાતારં પ્રકાશયેત્ ॥ 534॥

એષ સ્વયઞ્જ્યોતિરનન્તશક્તિઃ

આત્માઽપ્રમેયઃ સકલાનુભૂતિઃ ।

યમેવ વિજ્ઞાય વિમુક્તબન્ધો

જયત્યયં બ્રહ્મવિદુત્તમોત્તમઃ ॥ 535॥

ન ખિદ્યતે નો વિષયૈઃ પ્રમોદતે

ન સજ્જતે નાપિ વિરજ્યતે ચ ।

સ્વસ્મિન્સદા ક્રીડતિ નન્દતિ સ્વયં

નિરન્તરાનન્દરસેન તૃપ્તઃ ॥ 536॥

ક્ષુધાં દેહવ્યથાં ત્યક્ત્વા બાલઃ ક્રીડતિ વસ્તુનિઃ । (પાઠભેદઃ - વસ્તુનિ)

તથૈવ વિદ્વાન્ રમતે નિર્મમો નિરહં સુખી ॥ 537॥

ચિન્તાશૂન્યમદૈન્યભૈક્ષમશનં પાનં સરિદ્વારિષુ

સ્વાતન્ત્ર્યેણ નિરઙ્કુશા સ્થિતિરભીર્નિદ્રા શ્મશાને વને ।

વસ્ત્રં ક્ષાલનશોષણાદિરહિતં દિગ્વાસ્તુ શય્યા મહી

સઞ્ચારો નિગમાન્તવીથિષુ વિદાં ક્રીડા પરે બ્રહ્મણિ ॥ 538॥

વિમાનમાલમ્બ્ય શરીરમેતદ્

ભુનક્ત્યશેષાન્વિષયાનુપસ્થિતાન્ ।

પરેચ્છયા બાલવદાત્મવેત્તા

યોઽવ્યક્તલિઙ્ગોઽનનુષક્તબાહ્યઃ ॥ 539॥

દિગમ્બરો વાપિ ચ સામ્બરો વા

ત્વગમ્બરો વાપિ ચિદમ્બરસ્થઃ ।

ઉન્મત્તવદ્વાપિ ચ બાલવદ્વા

પિશાચવદ્વાપિ ચરત્યવન્યામ્ ॥ 540॥

કામાન્નિષ્કામરૂપી સંશ્ચરત્યેકચરો મુનિઃ । (પાઠભેદઃ - કામાન્ની કામરૂપી)

સ્વાત્મનૈવ સદા તુષ્ટઃ સ્વયં સર્વાત્મના સ્થિતઃ ॥ 541॥

ક્વચિન્મૂઢો વિદ્વાન્ ક્વચિદપિ મહારાજવિભવઃ

ક્વચિદ્ભ્રાન્તઃ સૌમ્યઃ ક્વચિદજગરાચારકલિતઃ ।

ક્વચિત્પાત્રીભૂતઃ ક્વચિદવમતઃ ક્વાપ્યવિદિતઃ

ચરત્યેવં પ્રાજ્ઞઃ સતતપરમાનન્દસુખિતઃ ॥ 542॥

નિર્ધનોઽપિ સદા તુષ્ટોઽપ્યસહાયો મહાબલઃ ।

નિત્યતૃપ્તોઽપ્યભુઞ્જાનોઽપ્યસમઃ સમદર્શનઃ ॥ 543॥

અપિ કુર્વન્નકુર્વાણશ્ચાભોક્તા ફલભોગ્યપિ ।

શરીર્યપ્યશરીર્યેષ પરિચ્છિન્નોઽપિ સર્વગઃ ॥ 544॥

અશરીરં સદા સન્તમિમં બ્રહ્મવિદં ક્વચિત્ ।

પ્રિયાપ્રિયે ન સ્પૃશતસ્તથૈવ ચ શુભાશુભે ॥ 545॥

સ્થૂલાદિસમ્બન્ધવતોઽભિમાનિનઃ

સુખં ચ દુઃખં ચ શુભાશુભે ચ ।

વિધ્વસ્તબન્ધસ્ય સદાત્મનો મુનેઃ

કુતઃ શુભં વાઽપ્યશુભં ફલં વા ॥ 546॥

તમસા ગ્રસ્તવદ્ભાનાદગ્રસ્તોઽપિ રવિર્જનૈઃ ।

ગ્રસ્ત ઇત્યુચ્યતે ભ્રાન્ત્યાં હ્યજ્ઞાત્વા વસ્તુલક્ષણમ્ ॥ 547॥ (પાઠભેદઃ - ભ્રાન્ત્યા)

તદ્વદ્દેહાદિબન્ધેભ્યો વિમુક્તં બ્રહ્મવિત્તમમ્ ।

પશ્યન્તિ દેહિવન્મૂઢાઃ શરીરાભાસદર્શનાત્ ॥ 548॥

અહિર્નિર્લ્વયનીં વાયં મુક્ત્વા દેહં તુ તિષ્ઠતિ । (પાઠભેદઃ - અહિનિ)

ઇતસ્તતશ્ચાલ્યમાનો યત્કિઞ્ચિત્પ્રાણવાયુના ॥ 549॥

સ્ત્રોતસા નીયતે દારુ યથા નિમ્નોન્નતસ્થલમ્ ।

દૈવેન નીયતે દેહો યથાકાલોપભુક્તિષુ ॥ 550॥

પ્રારબ્ધકર્મપરિકલ્પિતવાસનાભિઃ

સંસારિવચ્ચરતિ ભુક્તિષુ મુક્તદેહઃ ।

સિદ્ધઃ સ્વયં વસતિ સાક્ષિવદત્ર તૂષ્ણીં

ચક્રસ્ય મૂલમિવ કલ્પવિકલ્પશૂન્યઃ ॥ 551॥

નૈવેન્દ્રિયાણિ વિષયેષુ નિયુઙ્ક્ત એષ

નૈવાપયુઙ્ક્ત ઉપદર્શનલક્ષણસ્થઃ ।

નૈવ ક્રિયાફલમપીષદવેક્ષતે સ (પાઠભેદઃ - અપીષદપેક્ષતે સઃ)

સ્વાનન્દસાન્દ્રરસપાનસુમત્તચિત્તઃ ॥ 552॥

લક્ષ્યાલક્ષ્યગતિં ત્યક્ત્વા યસ્તિષ્ઠેત્કેવલાત્મના ।

શિવ એવ સ્વયં સાક્ષાદયં બ્રહ્મવિદુત્તમઃ ॥ 553॥

જીવન્નેવ સદા મુક્તઃ કૃતાર્થો બ્રહ્મવિત્તમઃ ।

ઉપાધિનાશાદ્બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્યેતિ નિર્દ્વયમ્ ॥ 554॥

શૈલૂષો વેષસદ્ભાવાભાવયોશ્ચ યથા પુમાન્ ।

તથૈવ બ્રહ્મવિચ્છ્રેષ્ઠઃ સદા બ્રહ્મૈવ નાપરઃ ॥ 555॥

યત્ર ક્વાપિ વિશીર્ણં સત્પર્ણમિવ તરોર્વપુઃ પતતાત્ । (પાઠભેદઃ - વિશીર્ણં પર્ણમિવ)

બ્રહ્મીભૂતસ્ય યતેઃ પ્રાગેવ તચ્ચિદગ્નિના દગ્ધમ્ ॥ 556॥

સદાત્મનિ બ્રહ્મણિ તિષ્ઠતો મુનેઃ

પૂર્ણાઽદ્વયાનન્દમયાત્મના સદા ।

ન દેશકાલાદ્યુચિતપ્રતીક્ષા

ત્વઙ્માંસવિટ્પિણ્ડવિસર્જનાય ॥ 557॥

દેહસ્ય મોક્ષો નો મોક્ષો ન દણ્ડસ્ય કમણ્ડલોઃ ।

અવિદ્યાહૃદયગ્રન્થિમોક્ષો મોક્ષો યતસ્તતઃ ॥ 558॥

કુલ્યાયામથ નદ્યાં વા શિવક્ષેત્રેઽપિ ચત્વરે ।

પર્ણં પતતિ ચેત્તેન તરોઃ કિં નુ શુભાશુભમ્ ॥ 559॥

પત્રસ્ય પુષ્પસ્ય ફલસ્ય નાશવદ્-

દેહેન્દ્રિયપ્રાણધિયાં વિનાશઃ ।

નૈવાત્મનઃ સ્વસ્ય સદાત્મકસ્યા-

નન્દાકૃતેર્વૃક્ષવદસ્તિ ચૈષઃ ॥ 560॥ (પાઠભેદઃ - વદાસ્ત એષઃ)

પ્રજ્ઞાનઘન ઇત્યાત્મલક્ષણં સત્યસૂચકમ્ ।

અનૂદ્યૌપાધિકસ્યૈવ કથયન્તિ વિનાશનમ્ ॥ 561॥

અવિનાશી વા અરેઽયમાત્મેતિ શ્રુતિરાત્મનઃ ।

પ્રબ્રવીત્યવિનાશિત્વં વિનશ્યત્સુ વિકારિષુ ॥ 562॥

પાષાણવૃક્ષતૃણધાન્યકડઙ્કરાદ્યા (પાઠભેદઃ - કટામ્બરાદ્યા)

દગ્ધા ભવન્તિ હિ મૃદેવ યથા તથૈવ ।

દેહેન્દ્રિયાસુમન આદિ સમસ્તદૃશ્યં

જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધમુપયાતિ પરાત્મભાવમ્ ॥ 563॥

વિલક્ષણં યથા ધ્વાન્તં લીયતે ભાનુતેજસિ ।

તથૈવ સકલં દૃશ્યં બ્રહ્મણિ પ્રવિલીયતે ॥ 564॥

ઘટે નષ્ટે યથા વ્યોમ વ્યોમૈવ ભવતિ સ્ફુટમ્ ।

તથૈવોપાધિવિલયે બ્રહ્મૈવ બ્રહ્મવિત્સ્વયમ્ ॥ 565॥

ક્ષીરં ક્ષીરે યથા ક્ષિપ્તં તૈલં તૈલે જલં જલે ।

સંયુક્તમેકતાં યાતિ તથાઽઽત્મન્યાત્મવિન્મુનિઃ ॥ 566॥

એવં વિદેહકૈવલ્યં સન્માત્રત્વમખણ્ડિતમ્ ।

બ્રહ્મભાવં પ્રપદ્યૈષ યતિર્નાવર્તતે પુનઃ ॥ 567॥

સદાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનદગ્ધાવિદ્યાદિવર્ષ્મણઃ ।

અમુષ્ય બ્રહ્મભૂતત્વાદ્ બ્રહ્મણઃ કુત ઉદ્ભવઃ ॥ 568॥

માયાક્લૃપ્તૌ બન્ધમોક્ષૌ ન સ્તઃ સ્વાત્મનિ વસ્તુતઃ ।

યથા રજ્જૌ નિષ્ક્રિયાયાં સર્પાભાસવિનિર્ગમૌ ॥ 569॥

આવૃતેઃ સદસત્ત્વાભ્યાં વક્તવ્યે બન્ધમોક્ષણે ।

નાવૃતિર્બ્રહ્મણઃ કાચિદન્યાભાવાદનાવૃતમ્ ।

યદ્યસ્ત્યદ્વૈતહાનિઃ સ્યાદ્ દ્વૈતં નો સહતે શ્રુતિઃ ॥ 570॥

બન્ધઞ્ચ મોક્ષઞ્ચ મૃષૈવ મૂઢા

બુદ્ધેર્ગુણં વસ્તુનિ કલ્પયન્તિ ।

દૃગાવૃતિં મેઘકૃતાં યથા રવૌ

યતોઽદ્વયાઽસઙ્ગચિદેતદક્ષરમ્ ॥ 571॥ (પાઠભેદઃ - ચિદેકમક્ષરમ્)

અસ્તીતિ પ્રત્યયો યશ્ચ યશ્ચ નાસ્તીતિ વસ્તુનિ ।

બુદ્ધેરેવ ગુણાવેતૌ ન તુ નિત્યસ્ય વસ્તુનઃ ॥ 572॥

અતસ્તૌ માયયા ક્લૃપ્તૌ બન્ધમોક્ષૌ ન ચાત્મનિ ।

નિષ્કલે નિષ્ક્રિયે શાન્તે નિરવદ્યે નિરઞ્જને ।

અદ્વિતીયે પરે તત્ત્વે વ્યોમવત્કલ્પના કુતઃ ॥ 573॥

ન નિરોધો ન ચોત્પત્તિર્ન બદ્ધો ન ચ સાધકઃ ।

ન મુમુક્ષુર્ન વૈ મુક્ત ઇત્યેષા પરમાર્થતા ॥ 574॥

સકલનિગમચૂડાસ્વાન્તસિદ્ધાન્તરૂપં

પરમિદમતિગુહ્યં દર્શિતં તે મયાદ્ય ।

અપગતકલિદોષં કામનિર્મુક્તબુદ્ધિં (પાઠભેદઃ - બુદ્ધિઃ)

સ્વસુતવદસકૃત્ત્વાં ભાવયિત્વા મુમુક્ષુમ્ ॥ 575॥

ઇતિ શ્રુત્વા ગુરોર્વાક્યં પ્રશ્રયેણ કૃતાનતિઃ ।

સ તેન સમનુજ્ઞાતો યયૌ નિર્મુક્તબન્ધનઃ ॥ 576॥

ગુરુરેવ સદાનન્દસિન્ધૌ નિર્મગ્નમાનસઃ । (પાઠભેદઃ - ગુરુરેષ)

પાવયન્વસુધાં સર્વાં વિચચાર નિરન્તરઃ ॥ 577॥

ઇત્યાચાર્યસ્ય શિષ્યસ્ય સંવાદેનાત્મલક્ષણમ્ ।

નિરૂપિતં મુમુક્ષૂણાં સુખબોધોપપત્તયે ॥ 578॥

હિતમિદમુપદેશમાદ્રિયન્તાં

વિહિતનિરસ્તસમસ્તચિત્તદોષાઃ ।

ભવસુખવિરતાઃ પ્રશાન્તચિત્તાઃ (પાઠભેદઃ - સુખવિમુખાઃ)

શ્રુતિરસિકા યતયો મુમુક્ષવો યે ॥ 579॥

સંસારાધ્વનિ તાપભાનુકિરણપ્રોદ્ભૂતદાહવ્યથા-

ખિન્નાનાં જલકાઙ્ક્ષયા મરુભુવિ ભ્રાન્ત્યા પરિભ્રામ્યતામ્ ।

અત્યાસન્નસુધામ્બુધિં સુખકરં બ્રહ્માદ્વયં દર્શય-

ત્યેષા શઙ્કરભારતી વિજયતે નિર્વાણસન્દાયિની ॥ 580॥

॥ ઇતિ શઙ્કરાચાર્યવિરચિતં વિવેકચૂડામણિઃ ॥

॥ ૐ તત્સત્ ॥