વિવેક ચૂડામણિ

વિવેક ચૂડામણિ

શ્લોક 1

સર્વવેદાન્તસિદ્ધાન્તગોચરં તમગોચરમ્ ।

ગોવિન્દં પરમાનન્દં સદ્ગુરું પ્રણતોઽસ્મ્યહમ્

શ્લોક 2

જન્તૂનાં નરજન્મ દુર્લભમતઃ પુંસ્ત્વં તતો વિપ્રતા

તસ્માદ્વૈદિકધર્મમાર્ગપરતા વિદ્વત્ત્વમસ્માત્પરમ્ ।

આત્માનાત્મવિવેચનં સ્વનુભવો બ્રહ્માત્મના સંસ્થિતિઃ

મુક્તિર્નો શતજન્મકોટિસુકૃતૈઃ પુણ્યૈર્વિના લભ્યતે

॥ 1॥

શ્લોક 3

॥ 2॥ (પાઠભેદઃ - શતકોટિજન્મસુ કૃતૈઃ)

દુર્લભં ત્રયમેવૈતદ્દેવાનુગ્રહહેતુકમ્ ।

મનુષ્યત્વં મુમુક્ષુત્વં મહાપુરુષસંશ્રયઃ

શ્લોક 4

લબ્ધ્વા કથઞ્ચિન્નરજન્મ દુર્લભં (પાઠભેદઃ - કથઞ્ચિન્)

તત્રાપિ પુંસ્ત્વં શ્રુતિપારદર્શનમ્ ।

યસ્ત્વાત્મમુક્તૌ ન યતેત મૂઢધીઃ

સ હ્યાત્મહા સ્વં વિનિહન્ત્યસદ્ગ્રહાત્

॥ 3॥

શ્લોક 5

॥ 4॥ (પાઠભેદઃ - આત્મહા સ્વં)

ઇતઃ કો ન્વસ્તિ મૂઢાત્મા યસ્તુ સ્વાર્થે પ્રમાદ્યતિ ।

દુર્લભં માનુષં દેહં પ્રાપ્ય તત્રાપિ પૌરુષમ્

શ્લોક 6

વદન્તુ શાસ્ત્રાણિ યજન્તુ દેવાન્ (પાઠભેદઃ - પઠન્તુ)

કુર્વન્તુ કર્માણિ ભજન્તુ દેવતાઃ ।

આત્મૈક્યબોધેન વિનાપિ મુક્તિ- (પાઠભેદઃ - વિના વિમુક્તિઃ ન)

ર્ન સિધ્યતિ બ્રહ્મશતાન્તરેઽપિ

॥ 5॥

શ્લોક 7

અમૃતત્ત્વસ્ય નાશાસ્તિ વિત્તેનેત્યેવ હિ શ્રુતિઃ ।

બ્રવીતિ કર્મણો મુક્તેરહેતુત્વં સ્ફુટં યતઃ

॥ 6॥

શ્લોક 8

અતો વિમુક્ત્યૈ પ્રયતેત વિદ્વાન્

સન્ન્યસ્તબાહ્યાર્થસુખસ્પૃહઃ સન્ ।

સન્તં મહાન્તં સમુપેત્ય દેશિકં

તેનોપદિષ્ટાર્થસમાહિતાત્મા

॥ 7॥

શ્લોક 9

ઉદ્ધરેદાત્મનાઽઽત્માનં મગ્નં સંસારવારિધૌ ।

યોગારૂઢત્વમાસાદ્ય સમ્યગ્દર્શનનિષ્ઠયા

॥ 8॥

શ્લોક 10

સન્ન્યસ્ય સર્વકર્માણિ ભવબન્ધવિમુક્તયે ।

યત્યતાં પણ્ડિતૈર્ધીરૈરાત્માભ્યાસ ઉપસ્થિતૈઃ

॥ 9॥

શ્લોક 11

ચિત્તસ્ય શુદ્ધયે કર્મ ન તુ વસ્તૂપલબ્ધયે ।

વસ્તુસિદ્ધિર્વિચારેણ ન કિઞ્ચિત્કર્મકોટિભિઃ

॥ 10॥

શ્લોક 12

સમ્યગ્વિચારતઃ સિદ્ધા રજ્જુતત્ત્વાવધારણા ।

ભ્રાન્તોદિતમહાસર્પભયદુઃખવિનાશિની

॥ 11॥

શ્લોક 13

॥ 12॥ (પાઠભેદઃ - ભ્રાન્ત્યો)

અર્થસ્ય નિશ્ચયો દૃષ્ટો વિચારેણ હિતોક્તિતઃ ।

ન સ્નાનેન ન દાનેન પ્રાણાયામશતેન વા

શ્લોક 14

અધિકારિણમાશાસ્તે ફલસિદ્ધિર્વિશેષતઃ ।

ઉપાયા દેશકાલાદ્યાઃ સન્ત્યસ્મિન્સહકારિણઃ

॥ 13॥

શ્લોક 15

॥ 14॥ (પાઠભેદઃ - સન્ત્યસ્યાં)

અતો વિચારઃ કર્તવ્યો જિજ્ઞાસોરાત્મવસ્તુનઃ ॥

સમાસાદ્ય દયાસિન્ધું ગુરું બ્રહ્મવિદુત્તમમ્

શ્લોક 16

મેધાવી પુરુષો વિદ્વાનૂહાપોહવિચક્ષણઃ ।

અધિકાર્યાત્મવિદ્યાયામુક્તલક્ષણલક્ષિતઃ

॥ 15॥

શ્લોક 17

વિવેકિનો વિરક્તસ્ય શમાદિગુણશાલિનઃ ।

મુમુક્ષોરેવ હિ બ્રહ્મજિજ્ઞાસાયોગ્યતા મતા

॥ 16॥

શ્લોક 18

સાધનાન્યત્ર ચત્વારિ કથિતાનિ મનીષિભિઃ ।

યેષુ સત્સ્વેવ સન્નિષ્ઠા યદભાવે ન સિધ્યતિ

॥ 17॥

શ્લોક 19

આદૌ નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ પરિગણ્યતે ।

ઇહામુત્રફલભોગવિરાગસ્તદનન્તરમ્ ।

શમાદિષટ્કસમ્પત્તિર્મુમુક્ષુત્વમિતિ સ્ફુટમ્

॥ 18॥

શ્લોક 20

બ્રહ્મ સત્યં જગન્મિથ્યેત્યેવંરૂપો વિનિશ્ચયઃ ।

સોઽયં નિત્યાનિત્યવસ્તુવિવેકઃ સમુદાહૃતઃ

॥ 19॥

શ્લોક 21

તદ્વૈરાગ્યં જિહાસા યા દર્શનશ્રવણાદિભિઃ । (પાઠભેદઃ - જુગુપ્સા યા)

દેહાદિબ્રહ્મપર્યન્તે હ્યનિત્યે ભોગવસ્તુનિ

॥ 20॥

શ્લોક 22

॥ 21॥ (પાઠભેદઃ - ભોગ્યવસ્તુનિ)

વિરજ્ય વિષયવ્રાતાદ્દોષદૃષ્ટ્યા મુહુર્મુહુઃ ।

સ્વલક્ષ્યે નિયતાવસ્થા મનસઃ શમ ઉચ્યતે

શ્લોક 23

વિષયેભ્યઃ પરાવર્ત્ય સ્થાપનં સ્વસ્વગોલકે ।

ઉભયેષામિન્દ્રિયાણાં સ દમઃ પરિકીર્તિતઃ ।

બાહ્યાનાલમ્બનં વૃત્તેરેષોપરતિરુત્તમા

॥ 22॥

શ્લોક 24

સહનં સર્વદુઃખાનામપ્રતીકારપૂર્વકમ્ ।

ચિન્તાવિલાપરહિતં સા તિતિક્ષા નિગદ્યતે

॥ 23॥

શ્લોક 25

શાસ્ત્રસ્ય ગુરુવાક્યસ્ય સત્યબુદ્ધ્યવધારણમ્ । (પાઠભેદઃ - સત્યબુદ્ધ્યાવધારણા)

સા શ્રદ્ધા કથિતા સદ્ભિર્યયા વસ્તૂપલભ્યતે

॥ 24॥

શ્લોક 26

સર્વદા સ્થાપનં બુદ્ધેઃ શુદ્ધે બ્રહ્મણિ સર્વદા । (પાઠભેદઃ - સમ્યગાસ્થાપનં)

તત્સમાધાનમિત્યુક્તં ન તુ ચિત્તસ્ય લાલનમ્

॥ 25॥

શ્લોક 27

અહઙ્કારાદિદેહાન્તાન્ બન્ધાનજ્ઞાનકલ્પિતાન્ ।

સ્વસ્વરૂપાવબોધેન મોક્તુમિચ્છા મુમુક્ષુતા

॥ 26॥

શ્લોક 28

મન્દમધ્યમરૂપાપિ વૈરાગ્યેણ શમાદિના ।

પ્રસાદેન ગુરોઃ સેયં પ્રવૃદ્ધા સૂયતે ફલમ્

॥ 27॥

શ્લોક 29

વૈરાગ્યં ચ મુમુક્ષુત્વં તીવ્રં યસ્ય તુ વિદ્યતે ।

તસ્મિન્નેવાર્થવન્તઃ સ્યુઃ ફલવન્તઃ શમાદયઃ

॥ 28॥

શ્લોક 30

એતયોર્મન્દતા યત્ર વિરક્તત્વમુમુક્ષયોઃ ।

મરૌ સલિલવત્તત્ર શમાદેર્ભાનમાત્રતા

॥ 29॥

શ્લોક 31

મોક્ષકારણસામગ્ર્યાં ભક્તિરેવ ગરીયસી ।

સ્વસ્વરૂપાનુસન્ધાનં ભક્તિરિત્યભિધીયતે

॥ 30॥

શ્લોક 32

સ્વાત્મતત્ત્વાનુસન્ધાનં ભક્તિરિત્યપરે જગુઃ ।

ઉક્તસાધનસમ્પન્નસ્તત્ત્વજિજ્ઞાસુરાત્મનઃ ।

ઉપસીદેદ્ગુરું પ્રાજ્ઞં યસ્માદ્બન્ધવિમોક્ષણમ્

॥ 31॥

શ્લોક 33

શ્રોત્રિયોઽવૃજિનોઽકામહતો યો બ્રહ્મવિત્તમઃ ।

બ્રહ્મણ્યુપરતઃ શાન્તો નિરિન્ધન ઇવાનલઃ ।

અહેતુકદયાસિન્ધુર્બન્ધુરાનમતાં સતામ્

॥ 32॥

શ્લોક 34

તમારાધ્ય ગુરું ભક્ત્યા પ્રહ્વપ્રશ્રયસેવનૈઃ । (પાઠભેદઃ - પ્રહ્વઃ)

પ્રસન્નં તમનુપ્રાપ્ય પૃચ્છેજ્જ્ઞાતવ્યમાત્મનઃ

॥ 33॥

શ્લોક 35

સ્વામિન્નમસ્તે નતલોકબન્ધો

કારુણ્યસિન્ધો પતિતં ભવાબ્ધૌ ।

મામુદ્ધરાત્મીયકટાક્ષદૃષ્ટ્યા

ઋજ્વ્યાતિકારુણ્યસુધાભિવૃષ્ટ્યા

॥ 34॥

શ્લોક 36

દુર્વારસંસારદવાગ્નિતપ્તં

દોધૂયમાનં દુરદૃષ્ટવાતૈઃ ।

ભીતં પ્રપન્નં પરિપાહિ મૃત્યોઃ

શરણ્યમન્યદ્યદહં ન જાને

॥ 35॥

શ્લોક 37

॥ 36॥ (પાઠભેદઃ - અન્યં)

શાન્તા મહાન્તો નિવસન્તિ સન્તો

વસન્તવલ્લોકહિતં ચરન્તઃ ।

તીર્ણાઃ સ્વયં ભીમભવાર્ણવં જના-

નહેતુનાન્યાનપિ તારયન્તઃ

શ્લોક 38

અયં સ્વભાવઃ સ્વત એવ યત્પર-

શ્રમાપનોદપ્રવણં મહાત્મનામ્ ।

સુધાંશુરેષ સ્વયમર્કકર્કશ-

પ્રભાભિતપ્તામવતિ ક્ષિતિં કિલ

॥ 37॥

શ્લોક 39

બ્રહ્માનન્દરસાનુભૂતિકલિતૈઃ પૂતૈઃ સુશીતૈર્યુતૈ- (પાઠભેદઃ - સુશીતૈઃ સિતૈઃ)

ર્યુષ્મદ્વાક્કલશોજ્ઝિતૈઃ શ્રુતિસુખૈર્વાક્યામૃતૈઃ સેચય ।

સન્તપ્તં ભવતાપદાવદહનજ્વાલાભિરેનં પ્રભો

ધન્યાસ્તે ભવદીક્ષણક્ષણગતેઃ પાત્રીકૃતાઃ સ્વીકૃતાઃ

॥ 38॥

શ્લોક 40

કથં તરેયં ભવસિન્ધુમેતં

કા વા ગતિર્મે કતમોઽસ્ત્યુપાયઃ ।

જાને ન કિઞ્ચિત્કૃપયાઽવ માં પ્રભો

સંસારદુઃખક્ષતિમાતનુષ્વ

॥ 39॥

શ્લોક 41

તથા વદન્તં શરણાગતં સ્વં

સંસારદાવાનલતાપતપ્તમ્ ।

નિરીક્ષ્ય કારુણ્યરસાર્દ્રદૃષ્ટ્યા

દદ્યાદભીતિં સહસા મહાત્મા

॥ 40॥

શ્લોક 42

વિદ્વાન્ સ તસ્મા ઉપસત્તિમીયુષે

મુમુક્ષવે સાધુ યથોક્તકારિણે ।

પ્રશાન્તચિત્તાય શમાન્વિતાય

તત્ત્વોપદેશં કૃપયૈવ કુર્યાત્

॥ 41॥

શ્લોક 43

મા ભૈષ્ટ વિદ્વંસ્તવ નાસ્ત્યપાયઃ

સંસારસિન્ધોસ્તરણેઽસ્ત્યુપાયઃ ।

યેનૈવ યાતા યતયોઽસ્ય પારં

તમેવ માર્ગં તવ નિર્દિશામિ

॥ 42॥

શ્લોક 44

અસ્ત્યુપાયો મહાન્કશ્ચિત્સંસારભયનાશનઃ ।

તેન તીર્ત્વા ભવામ્ભોધિં પરમાનન્દમાપ્સ્યસિ

॥ 43॥

શ્લોક 45

વેદાન્તાર્થવિચારેણ જાયતે જ્ઞાનમુત્તમમ્ ।

તેનાત્યન્તિકસંસારદુઃખનાશો ભવત્યનુ

॥ 44॥

શ્લોક 46

શ્રદ્ધાભક્તિધ્યાનયોગાન્મુમુક્ષોઃ

મુક્તેર્હેતૂન્વક્તિ સાક્ષાચ્છ્રુતેર્ગીઃ ।

યો વા એતેષ્વેવ તિષ્ઠત્યમુષ્ય

મોક્ષોઽવિદ્યાકલ્પિતાદ્દેહબન્ધાત્

॥ 45॥

શ્લોક 47

અજ્ઞાનયોગાત્પરમાત્મનસ્તવ

હ્યનાત્મબન્ધસ્તત એવ સંસૃતિઃ ।

તયોર્વિવેકોદિતબોધવહ્નિઃ

અજ્ઞાનકાર્યં પ્રદહેત્સમૂલમ્

॥ 46॥

શ્લોક 48

શિષ્ય ઉવાચ ।

કૃપયા શ્રૂયતાં સ્વામિન્પ્રશ્નોઽયં ક્રિયતે મયા ।

યદુત્તરમહં શ્રુત્વા કૃતાર્થઃ સ્યાં ભવન્મુખાત્

॥ 47॥

શ્લોક 49

કો નામ બન્ધઃ કથમેષ આગતઃ

કથં પ્રતિષ્ઠાસ્ય કથં વિમોક્ષઃ ।

કોઽસાવનાત્મા પરમઃ ક આત્મા

તયોર્વિવેકઃ કથમેતદુચ્યતામ્

॥ 48॥

શ્લોક 50

શ્રીગુરુવાચ ।

ધન્યોઽસિ કૃતકૃત્યોઽસિ પાવિતં તે કુલં ત્વયા । (પાઠભેદઃ - પાવિતં)

યદવિદ્યાબન્ધમુક્ત્યા બ્રહ્મીભવિતુમિચ્છસિ

॥ 49॥

શ્લોક 51

ઋણમોચનકર્તારઃ પિતુઃ સન્તિ સુતાદયઃ ।

બન્ધમોચનકર્તા તુ સ્વસ્માદન્યો ન કશ્ચન

॥ 50॥

શ્લોક 52

મસ્તકન્યસ્તભારાદેર્દુઃખમન્યૈર્નિવાર્યતે ।

ક્ષુધાદિકૃતદુઃખં તુ વિના સ્વેન ન કેનચિત્

॥ 51॥

શ્લોક 53

પથ્યમૌષધસેવા ચ ક્રિયતે યેન રોગિણા ।

આરોગ્યસિદ્ધિર્દૃષ્ટાઽસ્ય નાન્યાનુષ્ઠિતકર્મણા

॥ 52॥

શ્લોક 54

વસ્તુસ્વરૂપં સ્ફુટબોધચક્ષુષા

સ્વેનૈવ વેદ્યં ન તુ પણ્ડિતેન ।

ચન્દ્રસ્વરૂપં નિજચક્ષુષૈવ

જ્ઞાતવ્યમન્યૈરવગમ્યતે કિમ્

॥ 53॥

શ્લોક 55

અવિદ્યાકામકર્માદિપાશબન્ધં વિમોચિતુમ્ ।

કઃ શક્નુયાદ્વિનાઽઽત્માનં કલ્પકોટિશતૈરપિ

॥ 54॥

શ્લોક 56

ન યોગેન ન સાઙ્ખ્યેન કર્મણા નો ન વિદ્યયા ।

બ્રહ્માત્મૈકત્વબોધેન મોક્ષઃ સિધ્યતિ નાન્યથા

॥ 55॥

શ્લોક 57

વીણાયા રૂપસૌન્દર્યં તન્ત્રીવાદનસૌષ્ઠવમ્ ।

પ્રજારઞ્જનમાત્રં તન્ન સામ્રાજ્યાય કલ્પતે

॥ 56॥

શ્લોક 58

વાગ્વૈખરી શબ્દઝરી શાસ્ત્રવ્યાખ્યાનકૌશલમ્ ।

વૈદુષ્યં વિદુષાં તદ્વદ્ભુક્તયે ન તુ મુક્તયે

॥ 57॥

શ્લોક 59

અવિજ્ઞાતે પરે તત્ત્વે શાસ્ત્રાધીતિસ્તુ નિષ્ફલા ।

વિજ્ઞાતેઽપિ પરે તત્ત્વે શાસ્ત્રાધીતિસ્તુ નિષ્ફલા

॥ 58॥

શ્લોક 60

શબ્દજાલં મહારણ્યં ચિત્તભ્રમણકારણમ્ ।

અતઃ પ્રયત્નાજ્જ્ઞાતવ્યં તત્ત્વજ્ઞૈસ્તત્ત્વમાત્મનઃ

॥ 59॥

શ્લોક 61

॥ 60॥ તત્ત્વજ્ઞાત્તત્ત્વ

અજ્ઞાનસર્પદષ્ટસ્ય બ્રહ્મજ્ઞાનૌષધં વિના ।

કિમુ વેદૈશ્ચ શાસ્ત્રૈશ્ચ કિમુ મન્ત્રૈઃ કિમૌષધૈઃ

શ્લોક 62

ન ગચ્છતિ વિના પાનં વ્યાધિરૌષધશબ્દતઃ ।

વિનાઽપરોક્ષાનુભવં બ્રહ્મશબ્દૈર્ન મુચ્યતે

॥ 61॥

શ્લોક 63

અકૃત્વા દૃશ્યવિલયમજ્ઞાત્વા તત્ત્વમાત્મનઃ ।

બ્રહ્મશબ્દૈઃ કુતો મુક્તિરુક્તિમાત્રફલૈર્નૃણામ્

॥ 62॥

શ્લોક 64

॥ 63॥ (પાઠભેદઃ - બાહ્યશબ્દૈઃ)

અકૃત્વા શત્રુસંહારમગત્વાખિલભૂશ્રિયમ્ ।

રાજાહમિતિ શબ્દાન્નો રાજા ભવિતુમર્હતિ

શ્લોક 65

આપ્તોક્તિં ખનનં તથોપરિશિલાદ્યુત્કર્ષણં સ્વીકૃતિં (પાઠભેદઃ - પરિશિલાપાકર્ષણં)

નિક્ષેપઃ સમપેક્ષતે ન હિ બહિઃશબ્દૈસ્તુ નિર્ગચ્છતિ ।

તદ્વદ્બ્રહ્મવિદોપદેશમનનધ્યાનાદિભિર્લભ્યતે

માયાકાર્યતિરોહિતં સ્વમમલં તત્ત્વં ન દુર્યુક્તિભિઃ

॥ 64॥

શ્લોક 66

તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન ભવબન્ધવિમુક્તયે ।

સ્વૈરેવ યત્નઃ કર્તવ્યો રોગાદાવિવ પણ્ડિતૈઃ

॥ 65॥

શ્લોક 67

॥ 66॥ (પાઠભેદઃ - રોગાદેરિવ)

યસ્ત્વયાદ્ય કૃતઃ પ્રશ્નો વરીયાઞ્છાસ્ત્રવિન્મતઃ । (પાઠભેદઃ - સમ્મતઃ)

સૂત્રપ્રાયો નિગૂઢાર્થો જ્ઞાતવ્યશ્ચ મુમુક્ષુભિઃ

શ્લોક 68

શઋણુષ્વાવહિતો વિદ્વન્યન્મયા સમુદીર્યતે ।

તદેતચ્છ્રવણાત્સદ્યો ભવબન્ધાદ્વિમોક્ષ્યસે

॥ 67॥

શ્લોક 69

મોક્ષસ્ય હેતુઃ પ્રથમો નિગદ્યતે

વૈરાગ્યમત્યન્તમનિત્યવસ્તુષુ ।

તતઃ શમશ્ચાપિ દમસ્તિતિક્ષા

ન્યાસઃ પ્રસક્તાખિલકર્મણાં ભૃશમ્

॥ 68॥

શ્લોક 70

તતઃ શ્રુતિસ્તન્મનનં સતત્ત્વ-

ધ્યાનં ચિરં નિત્યનિરન્તરં મુનેઃ ।

તતોઽવિકલ્પં પરમેત્ય વિદ્વાન્

ઇહૈવ નિર્વાણસુખં સમૃચ્છતિ

॥ 69॥

શ્લોક 71

યદ્બોદ્ધવ્યં તવેદાનીમાત્માનાત્મવિવેચનમ્ ।

તદુચ્યતે મયા સમ્યક્ શ્રુત્વાત્મન્યવધારય

॥ 70॥

શ્લોક 72

મજ્જાસ્થિમેદઃપલરક્તચર્મ-

ત્વગાહ્વયૈર્ધાતુભિરેભિરન્વિતમ્ ।

પાદોરુવક્ષોભુજપૃષ્ઠમસ્તકૈઃ

અઙ્ગૈરુપાઙ્ગૈરુપયુક્તમેતત્

॥ 71॥

શ્લોક 73

અહમ્મમેતિ પ્રથિતં શરીરં

મોહાસ્પદં સ્થૂલમિતીર્યતે બુધૈઃ ।

નભોનભસ્વદ્દહનામ્બુભૂમયઃ

સૂક્ષ્માણિ ભૂતાનિ ભવન્તિ તાનિ

॥ 72॥

શ્લોક 74

પરસ્પરાંશૈર્મિલિતાનિ ભૂત્વા

સ્થૂલાનિ ચ સ્થૂલશરીરહેતવઃ ।

માત્રાસ્તદીયા વિષયા ભવન્તિ

શબ્દાદયઃ પઞ્ચ સુખાય ભોક્તુઃ

॥ 73॥

શ્લોક 75

ય એષુ મૂઢા વિષયેષુ બદ્ધા

રાગોરુપાશેન સુદુર્દમેન ।

આયાન્તિ નિર્યાન્ત્યધ ઊર્ધ્વમુચ્ચૈઃ

સ્વકર્મદૂતેન જવેન નીતાઃ

॥ 74॥

શ્લોક 76

શબ્દાદિભિઃ પઞ્ચભિરેવ પઞ્ચ

પઞ્ચત્વમાપુઃ સ્વગુણેન બદ્ધાઃ ।

કુરઙ્ગમાતઙ્ગપતઙ્ગમીન-

ભૃઙ્ગા નરઃ પઞ્ચભિરઞ્ચિતઃ કિમ્

॥ 75॥

શ્લોક 77

દોષેણ તીવ્રો વિષયઃ કૃષ્ણસર્પવિષાદપિ ।

વિષં નિહન્તિ ભોક્તારં દ્રષ્ટારં ચક્ષુષાપ્યયમ્

॥ 76॥

શ્લોક 78

વિષયાશામહાપાશાદ્યો વિમુક્તઃ સુદુસ્ત્યજાત્ ।

સ એવ કલ્પતે મુક્ત્યૈ નાન્યઃ ષટ્શાસ્ત્રવેદ્યપિ

॥ 77॥

શ્લોક 79

આપાતવૈરાગ્યવતો મુમુક્ષૂન્

ભવાબ્ધિપારં પ્રતિયાતુમુદ્યતાન્ ।

આશાગ્રહો મજ્જયતેઽન્તરાલે

નિગૃહ્ય કણ્ઠે વિનિવર્ત્ય વેગાત્

॥ 78॥

શ્લોક 80

વિષયાખ્યગ્રહો યેન સુવિરક્ત્યસિના હતઃ ।

સ ગચ્છતિ ભવામ્ભોધેઃ પારં પ્રત્યૂહવર્જિતઃ

॥ 79॥

શ્લોક 81

વિષમવિષયમાર્ગૈર્ગચ્છતોઽનચ્છબુદ્ધેઃ (પાઠભેદઃ - વિષયમાર્ગે ગચ્છતો)

પ્રતિપદમભિયાતો મૃત્યુરપ્યેષ વિદ્ધિ । (પાઠભેદઃ - પ્રતિપદમભિઘાતો મૃત્યુરપ્યેષ સિદ્ધઃ)

હિતસુજનગુરૂક્ત્યા ગચ્છતઃ સ્વસ્ય યુક્ત્યા

પ્રભવતિ ફલસિદ્ધિઃ સત્યમિત્યેવ વિદ્ધિ

॥ 80॥

શ્લોક 82

મોક્ષસ્ય કાઙ્ક્ષા યદિ વૈ તવાસ્તિ

ત્યજાતિદૂરાદ્વિષયાન્વિષં યથા ।

પીયૂષવત્તોષદયાક્ષમાર્જવ-

પ્રશાન્તિદાન્તીર્ભજ નિત્યમાદરાત્

॥ 81॥

શ્લોક 83

અનુક્ષણં યત્પરિહૃત્ય કૃત્યં

અનાદ્યવિદ્યાકૃતબન્ધમોક્ષણમ્ ।

દેહઃ પરાર્થોઽયમમુષ્ય પોષણે

યઃ સજ્જતે સ સ્વમનેન હન્તિ

॥ 82॥

શ્લોક 84

શરીરપોષણાર્થી સન્ ય આત્માનં દિદૃક્ષતિ । (પાઠભેદઃ - દિદૃક્ષતે)

ગ્રાહં દારુધિયા ધૃત્વા નદીં તર્તું સ ગચ્છતિ

॥ 83॥

શ્લોક 85

॥ 84॥ (પાઠભેદઃ - સ ઇચ્છતિ)

મોહ એવ મહામૃત્યુર્મુમુક્ષોર્વપુરાદિષુ ।

મોહો વિનિર્જિતો યેન સ મુક્તિપદમર્હતિ

શ્લોક 86

મોહં જહિ મહામૃત્યું દેહદારસુતાદિષુ ।

યં જિત્વા મુનયો યાન્તિ તદ્વિષ્ણોઃ પરમં પદમ્

॥ 85॥

શ્લોક 87

ત્વઙ્માંસરુધિરસ્નાયુમેદોમજ્જાસ્થિસઙ્કુલમ્ ।

પૂર્ણં મૂત્રપુરીષાભ્યાં સ્થૂલં નિન્દ્યમિદં વપુઃ

॥ 86॥

શ્લોક 88

પઞ્ચીકૃતેભ્યો ભૂતેભ્યઃ સ્થૂલેભ્યઃ પૂર્વકર્મણા ।

સમુત્પન્નમિદં સ્થૂલં ભોગાયતનમાત્મનઃ ।

અવસ્થા જાગરસ્તસ્ય સ્થૂલાર્થાનુભવો યતઃ

॥ 87॥

શ્લોક 89

બાહ્યેન્દ્રિયૈઃ સ્થૂલપદાર્થસેવાં

સ્રક્ચન્દનસ્ત્ર્યાદિવિચિત્રરૂપામ્ ।

કરોતિ જીવઃ સ્વયમેતદાત્મના

તસ્માત્પ્રશસ્તિર્વપુષોઽસ્ય જાગરે

॥ 88॥

શ્લોક 90

સર્વોઽપિ બાહ્યસંસારઃ પુરુષસ્ય યદાશ્રયઃ ।

વિદ્ધિ દેહમિદં સ્થૂલં ગૃહવદ્ગૃહમેધિનઃ

॥ 89॥

શ્લોક 91

સ્થૂલસ્ય સમ્ભવજરામરણાનિ ધર્માઃ

સ્થૌલ્યાદયો બહુવિધાઃ શિશુતાદ્યવસ્થાઃ ।

વર્ણાશ્રમાદિનિયમા બહુધાઽઽમયાઃ સ્યુઃ

પૂજાવમાનબહુમાનમુખા વિશેષાઃ

॥ 90॥

શ્લોક 92

બુદ્ધીન્દ્રિયાણિ શ્રવણં ત્વગક્ષિ

ઘ્રાણં ચ જિહ્વા વિષયાવબોધનાત્ ।

વાક્પાણિપાદા ગુદમપ્યુપસ્થઃ (પાઠભેદઃ - ઉપસ્થં)

કર્મેન્દ્રિયાણિ પ્રવણેન કર્મસુ

॥ 91॥

શ્લોક 93

॥ 92॥ (પાઠભેદઃ - પ્રવણાનિ)

નિગદ્યતેઽન્તઃકરણં મનોધીઃ

અહઙ્કૃતિશ્ચિત્તમિતિ સ્વવૃત્તિભિઃ ।

મનસ્તુ સઙ્કલ્પવિકલ્પનાદિભિઃ

બુદ્ધિઃ પદાર્થાધ્યવસાયધર્મતઃ

શ્લોક 94

અત્રાભિમાનાદહમિત્યહઙ્કૃતિઃ ।

સ્વાર્થાનુસન્ધાનગુણેન ચિત્તમ્

॥ 93॥

શ્લોક 95

પ્રાણાપાનવ્યાનોદાનસમાના ભવત્યસૌ પ્રાણઃ ।

સ્વયમેવ વૃત્તિભેદાદ્વિકૃતિભેદાત્સુવર્ણસલિલાદિવત્

॥ 94॥

શ્લોક 96

॥ 95॥ (પાઠભેદઃ - વિકૃતેર્ભેદાત્સુવર્ણસલિલમિવ)

વાગાદિ પઞ્ચ શ્રવણાદિ પઞ્ચ

પ્રાણાદિ પઞ્ચાભ્રમુખાનિ પઞ્ચ ।

બુદ્ધ્યાદ્યવિદ્યાપિ ચ કામકર્મણી

પુર્યષ્ટકં સૂક્ષ્મશરીરમાહુઃ

શ્લોક 97

ઇદં શરીરં શ‍ઋણુ સૂક્ષ્મસઞ્જ્ઞિતં

લિઙ્ગં ત્વપઞ્ચીકૃતભૂતસમ્ભવમ્ ।

સવાસનં કર્મફલાનુભાવકં

સ્વાજ્ઞાનતોઽનાદિરુપાધિરાત્મનઃ

॥ 96॥

શ્લોક 98

સ્વપ્નો ભવત્યસ્ય વિભક્ત્યવસ્થા

સ્વમાત્રશેષેણ વિભાતિ યત્ર ।

સ્વપ્ને તુ બુદ્ધિઃ સ્વયમેવ જાગ્રત્

કાલીનનાનાવિધવાસનાભિઃ

॥ 97॥

શ્લોક 99

કર્ત્રાદિભાવં પ્રતિપદ્ય રાજતે

યત્ર સ્વયં ભાતિ હ્યયં પરાત્મા । (પાઠભેદઃ - સ્વયઞ્જ્યોતિરયં)

ધીમાત્રકોપાધિરશેષસાક્ષી

ન લિપ્યતે તત્કૃતકર્મલેશૈઃ । કર્મલેપૈઃ

યસ્માદસઙ્ગસ્તત એવ કર્મભિઃ

ન લિપ્યતે કિઞ્ચિદુપાધિના કૃતૈઃ

॥ 98॥

શ્લોક 100

સર્વવ્યાપૃતિકરણં લિઙ્ગમિદં સ્યાચ્ચિદાત્મનઃ પુંસઃ ।

વાસ્યાદિકમિવ તક્ષ્ણસ્તેનૈવાત્મા ભવત્યસઙ્ગોઽયમ્

॥ 99॥

શ્લોક 101

અન્ધત્વમન્દત્વપટુત્વધર્માઃ

સૌગુણ્યવૈગુણ્યવશાદ્ધિ ચક્ષુષઃ ।

બાધિર્યમૂકત્વમુખાસ્તથૈવ

શ્રોત્રાદિધર્મા ન તુ વેત્તુરાત્મનઃ

॥ 100॥

શ્લોક 102

ઉચ્છ્વાસનિઃશ્વાસવિજૃમ્ભણક્ષુ-

ત્પ્રસ્યન્દનાદ્યુત્ક્રમણાદિકાઃ ક્રિયાઃ । (પાઠભેદઃ - પ્રસ્પન્દનાદ્ય્)

પ્રાણાદિકર્માણિ વદન્તિ તજ્ઞાઃ (પાઠભેદઃ - તજ્જ્ઞાઃ)

પ્રાણસ્ય ધર્માવશનાપિપાસે

॥ 101॥

શ્લોક 103

અન્તઃકરણમેતેષુ ચક્ષુરાદિષુ વર્ષ્મણિ ।

અહમિત્યભિમાનેન તિષ્ઠત્યાભાસતેજસા

॥ 102॥

શ્લોક 104

અહઙ્કારઃ સ વિજ્ઞેયઃ કર્તા ભોક્તાભિમાન્યયમ્ ।

સત્ત્વાદિગુણયોગેન ચાવસ્થાત્રયમશ્નુતે

॥ 103॥

શ્લોક 105

॥ 104॥ (પાઠભેદઃ - યોગેનાવસ્થાત્રિતયમ્શ્નુતે)

વિષયાણામાનુકૂલ્યે સુખી દુઃખી વિપર્યયે ।

સુખં દુઃખં ચ તદ્ધર્મઃ સદાનન્દસ્ય નાત્મનઃ

શ્લોક 106

આત્માર્થત્વેન હિ પ્રેયાન્વિષયો ન સ્વતઃ પ્રિયઃ ।

સ્વત એવ હિ સર્વેષામાત્મા પ્રિયતમો યતઃ ।

તત આત્મા સદાનન્દો નાસ્ય દુઃખં કદાચન

॥ 105॥

શ્લોક 107

યત્સુષુપ્તૌ નિર્વિષય આત્માનન્દોઽનુભૂયતે ।

શ્રુતિઃ પ્રત્યક્ષમૈતિહ્યમનુમાનં ચ જાગ્રતિ

॥ 106॥

શ્લોક 108

અવ્યક્તનામ્ની પરમેશશક્તિઃ

અનાદ્યવિદ્યા ત્રિગુણાત્મિકા પરા ।

કાર્યાનુમેયા સુધિયૈવ માયા

યયા જગત્સર્વમિદં પ્રસૂયતે

॥ 107॥

શ્લોક 109

સન્નાપ્યસન્નાપ્યુભયાત્મિકા નો

ભિન્નાપ્યભિન્નાપ્યુભયાત્મિકા નો ।

સાઙ્ગાપ્યનઙ્ગા હ્યુભયાત્મિકા નો (પાઠભેદઃ - અનઙ્ગાપ્યુભયાત્મિકા)

મહાદ્ભુતાઽનિર્વચનીયરૂપા

॥ 108॥

શ્લોક 110

શુદ્ધાદ્વયબ્રહ્મવિબોધનાશ્યા

સર્પભ્રમો રજ્જુવિવેકતો યથા ।

રજસ્તમઃસત્ત્વમિતિ પ્રસિદ્ધા

ગુણાસ્તદીયાઃ પ્રથિતૈઃ સ્વકાર્યૈઃ

॥ 109॥

શ્લોક 111

વિક્ષેપશક્તી રજસઃ ક્રિયાત્મિકા

યતઃ પ્રવૃત્તિઃ પ્રસૃતા પુરાણી ।

રાગાદયોઽસ્યાઃ પ્રભવન્તિ નિત્યં

દુઃખાદયો યે મનસો વિકારાઃ

॥ 110॥

શ્લોક 112

કામઃ ક્રોધો લોભદમ્ભાદ્યસૂયા (પાઠભેદઃ - લોભદમ્ભાભ્યસૂયા)

અહઙ્કારેર્ષ્યામત્સરાદ્યાસ્તુ ઘોરાઃ ।

ધર્મા એતે રાજસાઃ પુમ્પ્રવૃત્તિ-

ર્યસ્માદેષા તદ્રજો બન્ધહેતુઃ

॥ 111॥

શ્લોક 113

॥ 112॥ (પાઠભેદઃ - યસ્માદેતત્તદ્રજો)

એષાઽઽવૃતિર્નામ તમોગુણસ્ય

શક્તિર્મયા વસ્ત્વવભાસતેઽન્યથા । શક્તિર્યયા

સૈષા નિદાનં પુરુષસ્ય સંસૃતેઃ

વિક્ષેપશક્તેઃ પ્રવણસ્ય હેતુઃ

શ્લોક 114

॥ 113॥ (પાઠભેદઃ - પ્રસરસ્ય)

પ્રજ્ઞાવાનપિ પણ્ડિતોઽપિ ચતુરોઽપ્યત્યન્તસૂક્ષ્માત્મદૃગ્- (પાઠભેદઃ - સૂક્ષ્માર્થદૃગ્)

વ્યાલીઢસ્તમસા ન વેત્તિ બહુધા સમ્બોધિતોઽપિ સ્ફુટમ્ ।

ભ્રાન્ત્યારોપિતમેવ સાધુ કલયત્યાલમ્બતે તદ્ગુણાન્

હન્તાસૌ પ્રબલા દુરન્તતમસઃ શક્તિર્મહત્યાવૃતિઃ

શ્લોક 115

અભાવના વા વિપરીતભાવનાઽ- (પાઠભેદઃ - વિપરીતભાવના)

સમ્ભાવના વિપ્રતિપત્તિરસ્યાઃ ।

સંસર્ગયુક્તં ન વિમુઞ્ચતિ ધ્રુવં

વિક્ષેપશક્તિઃ ક્ષપયત્યજસ્રમ્

॥ 114॥

શ્લોક 116

અજ્ઞાનમાલસ્યજડત્વનિદ્રા-

પ્રમાદમૂઢત્વમુખાસ્તમોગુણાઃ ।

એતૈઃ પ્રયુક્તો ન હિ વેત્તિ કિઞ્ચિત્

નિદ્રાલુવત્સ્તમ્ભવદેવ તિષ્ઠતિ

॥ 115॥

શ્લોક 117

સત્ત્વં વિશુદ્ધં જલવત્તથાપિ

તાભ્યાં મિલિત્વા સરણાય કલ્પતે ।

યત્રાત્મબિમ્બઃ પ્રતિબિમ્બિતઃ સન્

પ્રકાશયત્યર્ક ઇવાખિલં જડમ્

॥ 116॥

શ્લોક 118

મિશ્રસ્ય સત્ત્વસ્ય ભવન્તિ ધર્માઃ

ત્વમાનિતાદ્યા નિયમા યમાદ્યાઃ ।

શ્રદ્ધા ચ ભક્તિશ્ચ મુમુક્ષુતા ચ

દૈવી ચ સમ્પત્તિરસન્નિવૃત્તિઃ

॥ 117॥

શ્લોક 119

વિશુદ્ધસત્ત્વસ્ય ગુણાઃ પ્રસાદઃ

સ્વાત્માનુભૂતિઃ પરમા પ્રશાન્તિઃ ।

તૃપ્તિઃ પ્રહર્ષઃ પરમાત્મનિષ્ઠા

યયા સદાનન્દરસં સમૃચ્છતિ

॥ 118॥

શ્લોક 120

અવ્યક્તમેતત્ત્રિગુણૈર્નિરુક્તં

તત્કારણં નામ શરીરમાત્મનઃ ।

સુષુપ્તિરેતસ્ય વિભક્ત્યવસ્થા

પ્રલીનસર્વેન્દ્રિયબુદ્ધિવૃત્તિઃ

॥ 119॥

શ્લોક 121

સર્વપ્રકારપ્રમિતિપ્રશાન્તિઃ

બીજાત્મનાવસ્થિતિરેવ બુદ્ધેઃ ।

સુષુપ્તિરેતસ્ય કિલ પ્રતીતિઃ (પાઠભેદઃ - સુષુપ્તિરત્રાસ્ય)

કિઞ્ચિન્ન વેદ્મીતિ જગત્પ્રસિદ્ધેઃ

॥ 120॥

શ્લોક 122

દેહેન્દ્રિયપ્રાણમનોઽહમાદયઃ

સર્વે વિકારા વિષયાઃ સુખાદયઃ ।

વ્યોમાદિભૂતાન્યખિલં ચ વિશ્વં

અવ્યક્તપર્યન્તમિદં હ્યનાત્મા

॥ 121॥

શ્લોક 123

માયા માયાકાર્યં સર્વં મહદાદિદેહપર્યન્તમ્ ।

અસદિદમનાત્મતત્ત્વં વિદ્ધિ ત્વં મરુમરીચિકાકલ્પમ્

॥ 122॥

શ્લોક 124

અથ તે સમ્પ્રવક્ષ્યામિ સ્વરૂપં પરમાત્મનઃ ।

યદ્વિજ્ઞાય નરો બન્ધાન્મુક્તઃ કૈવલ્યમશ્નુતે

॥ 123॥

શ્લોક 125

અસ્તિ કશ્ચિત્સ્વયં નિત્યમહમ્પ્રત્યયલમ્બનઃ ।

અવસ્થાત્રયસાક્ષી સન્પઞ્ચકોશવિલક્ષણઃ

॥ 124॥

શ્લોક 126

યો વિજાનાતિ સકલં જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિષુ ।

બુદ્ધિતદ્વૃત્તિસદ્ભાવમભાવમહમિત્યયમ્

॥ 125॥

શ્લોક 127

યઃ પશ્યતિ સ્વયં સર્વં યં ન પશ્યતિ કશ્ચન । (પાઠભેદઃ - કિઞ્ચન)

યશ્ચેતયતિ બુદ્ધ્યાદિ ન તદ્યં ચેતયત્યયમ્

॥ 126॥

શ્લોક 128

યેન વિશ્વમિદં વ્યાપ્તં યં ન વ્યાપ્નોતિ કિઞ્ચન ।

આભારૂપમિદં સર્વં યં ભાન્તમનુભાત્યયમ્

॥ 127॥

શ્લોક 129

યસ્ય સન્નિધિમાત્રેણ દેહેન્દ્રિયમનોધિયઃ ।

વિષયેષુ સ્વકીયેષુ વર્તન્તે પ્રેરિતા ઇવ

॥ 128॥

શ્લોક 130

અહઙ્કારાદિદેહાન્તા વિષયાશ્ચ સુખાદયઃ ।

વેદ્યન્તે ઘટવદ્યેન નિત્યબોધસ્વરૂપિણા

॥ 129॥

શ્લોક 131

એષોઽન્તરાત્મા પુરુષઃ પુરાણો

નિરન્તરાખણ્ડસુખાનુભૂતિઃ ।

સદૈકરૂપઃ પ્રતિબોધમાત્રો

યેનેષિતા વાગસવશ્ચરન્તિ

॥ 130॥

શ્લોક 132

અત્રૈવ સત્ત્વાત્મનિ ધીગુહાયાં

અવ્યાકૃતાકાશ ઉશત્પ્રકાશઃ । (પાઠભેદઃ - ઉરુપ્રકાશઃ)

આકાશ ઉચ્ચૈ રવિવત્પ્રકાશતે

સ્વતેજસા વિશ્વમિદં પ્રકાશયન્

॥ 131॥

શ્લોક 133

જ્ઞાતા મનોઽહઙ્કૃતિવિક્રિયાણાં

દેહેન્દ્રિયપ્રાણકૃતક્રિયાણામ્ ।

અયોઽગ્નિવત્તાનનુવર્તમાનો

ન ચેષ્ટતે નો વિકરોતિ કિઞ્ચન

॥ 132॥

શ્લોક 134

ન જાયતે નો મ્રિયતે ન વર્ધતે

ન ક્ષીયતે નો વિકરોતિ નિત્યઃ ।

વિલીયમાનેઽપિ વપુષ્યમુષ્મિ-

ન્ન લીયતે કુમ્ભ ઇવામ્બરં સ્વયમ્

॥ 133॥

શ્લોક 135

પ્રકૃતિવિકૃતિભિન્નઃ શુદ્ધબોધસ્વભાવઃ

સદસદિદમશેષં ભાસયન્નિર્વિશેષઃ ।

વિલસતિ પરમાત્મા જાગ્રદાદિષ્વવસ્થા-

સ્વહમહમિતિ સાક્ષાત્સાક્ષિરૂપેણ બુદ્ધેઃ

॥ 134॥

શ્લોક 136

નિયમિતમનસામું ત્વં સ્વમાત્માનમાત્મ-

ન્યયમહમિતિ સાક્ષાદ્વિદ્ધિ બુદ્ધિપ્રસાદાત્ ।

જનિમરણતરઙ્ગાપારસંસારસિન્ધું

પ્રતર ભવ કૃતાર્થો બ્રહ્મરૂપેણ સંસ્થઃ

॥ 135॥

શ્લોક 137

અત્રાનાત્મન્યહમિતિ મતિર્બન્ધ એષોઽસ્ય પુંસઃ

પ્રાપ્તોઽજ્ઞાનાજ્જનનમરણક્લેશસમ્પાતહેતુઃ ।

યેનૈવાયં વપુરિદમસત્સત્યમિત્યાત્મબુદ્ધ્યા

પુષ્યત્યુક્ષત્યવતિ વિષયૈસ્તન્તુભિઃ કોશકૃદ્વત્

॥ 136॥

શ્લોક 138

અતસ્મિંસ્તદ્બુદ્ધિઃ પ્રભવતિ વિમૂઢસ્ય તમસા

વિવેકાભાવાદ્વૈ સ્ફુરતિ ભુજગે રજ્જુધિષણા ।

તતોઽનર્થવ્રાતો નિપતતિ સમાદાતુરધિકઃ

તતો યોઽસદ્ગ્રાહઃ સ હિ ભવતિ બન્ધઃ શઋણુ સખે

॥ 137॥

શ્લોક 139

અખણ્ડનિત્યાદ્વયબોધશક્ત્યા

સ્ફુરન્તમાત્માનમનન્તવૈભવમ્ ।

સમાવૃણોત્યાવૃતિશક્તિરેષા

તમોમયી રાહુરિવાર્કબિમ્બમ્

॥ 138॥

શ્લોક 140

તિરોભૂતે સ્વાત્મન્યમલતરતેજોવતિ પુમાન્

અનાત્માનં મોહાદહમિતિ શરીરં કલયતિ ।

તતઃ કામક્રોધપ્રભૃતિભિરમું બન્ધનગુણૈઃ (પાઠભેદઃ - બન્ધકગુણૈઃ)

પરં વિક્ષેપાખ્યા રજસ ઉરુશક્તિર્વ્યથયતિ

॥ 139॥

શ્લોક 141

મહામોહગ્રાહગ્રસનગલિતાત્માવગમનો

ધિયો નાનાવસ્થાં સ્વયમભિનયંસ્તદ્ગુણતયા । (પાઠભેદઃ - નાનાવસ્થાઃ)

અપારે સંસારે વિષયવિષપૂરે જલનિધૌ

નિમજ્યોન્મજ્યાયં ભ્રમતિ કુમતિઃ કુત્સિતગતિઃ

॥ 140॥

શ્લોક 142

ભાનુપ્રભાસઞ્જનિતાભ્રપઙ્ક્તિઃ

ભાનું તિરોધાય વિજૃમ્ભતે યથા ।

આત્મોદિતાહઙ્કૃતિરાત્મતત્ત્વં

તથા તિરોધાય વિજૃમ્ભતે સ્વયમ્

॥ 141॥

શ્લોક 143

કવલિતદિનનાથે દુર્દિને સાન્દ્રમેઘૈઃ

વ્યથયતિ હિમઝઞ્ઝાવાયુરુગ્રો યથૈતાન્ ।

અવિરતતમસાઽઽત્મન્યાવૃતે મૂઢબુદ્ધિં

ક્ષપયતિ બહુદુઃખૈસ્તીવ્રવિક્ષેપશક્તિઃ

॥ 142॥

શ્લોક 144

એતાભ્યામેવ શક્તિભ્યાં બન્ધઃ પુંસઃ સમાગતઃ ।

યાભ્યાં વિમોહિતો દેહં મત્વાઽઽત્માનં ભ્રમત્યયમ્

॥ 143॥

શ્લોક 145

બીજં સંસૃતિભૂમિજસ્ય તુ તમો દેહાત્મધીરઙ્કુરો

રાગઃ પલ્લવમમ્બુ કર્મ તુ વપુઃ સ્કન્ધોઽસવઃ શાખિકાઃ ।

અગ્રાણીન્દ્રિયસંહતિશ્ચ વિષયાઃ પુષ્પાણિ દુઃખં ફલં

નાનાકર્મસમુદ્ભવં બહુવિધં ભોક્તાત્ર જીવઃ ખગઃ

॥ 144॥

શ્લોક 146

અજ્ઞાનમૂલોઽયમનાત્મબન્ધો

નૈસર્ગિકોઽનાદિરનન્ત ઈરિતઃ ।

જન્માપ્યયવ્યાધિજરાદિદુઃખ-

પ્રવાહપાતં જનયત્યમુષ્ય

॥ 145॥

શ્લોક 147

નાસ્ત્રૈર્ન શસ્ત્રૈરનિલેન વહ્નિના

છેત્તું ન શક્યો ન ચ કર્મકોટિભિઃ ।

વિવેકવિજ્ઞાનમહાસિના વિના

ધાતુઃ પ્રસાદેન શિતેન મઞ્જુના

॥ 146॥

શ્લોક 148

શ્રુતિપ્રમાણૈકમતેઃ સ્વધર્મ

નિષ્ઠા તયૈવાત્મવિશુદ્ધિરસ્ય ।

વિશુદ્ધબુદ્ધેઃ પરમાત્મવેદનં

તેનૈવ સંસારસમૂલનાશઃ

॥ 147॥

શ્લોક 149

કોશૈરન્નમયાદ્યૈઃ પઞ્ચભિરાત્મા ન સંવૃતો ભાતિ ।

નિજશક્તિસમુત્પન્નૈઃ શૈવાલપટલૈરિવામ્બુ વાપીસ્થમ્

॥ 148॥

શ્લોક 150

તચ્છૈવાલાપનયે સમ્યક્ સલિલં પ્રતીયતે શુદ્ધમ્ ।

તૃષ્ણાસન્તાપહરં સદ્યઃ સૌખ્યપ્રદં પરં પુંસઃ

॥ 149॥

શ્લોક 151

પઞ્ચાનામપિ કોશાનામપવાદે વિભાત્યયં શુદ્ધઃ ।

નિત્યાનન્દૈકરસઃ પ્રત્યગ્રૂપઃ પરઃ સ્વયઞ્જ્યોતિઃ

॥ 150॥

શ્લોક 152

આત્માનાત્મવિવેકઃ કર્તવ્યો બન્ધમુક્તયે વિદુષા ।

તેનૈવાનન્દી ભવતિ સ્વં વિજ્ઞાય સચ્ચિદાનન્દમ્

॥ 151॥

શ્લોક 153

મુઞ્જાદિષીકામિવ દૃશ્યવર્ગાત્

પ્રત્યઞ્ચમાત્માનમસઙ્ગમક્રિયમ્ ।

વિવિચ્ય તત્ર પ્રવિલાપ્ય સર્વં

તદાત્મના તિષ્ઠતિ યઃ સ મુક્તઃ

॥ 152॥

શ્લોક 154

દેહોઽયમન્નભવનોઽન્નમયસ્તુ કોશ- (પાઠભેદઃ - કોશો)

શ્ચાન્નેન જીવતિ વિનશ્યતિ તદ્વિહીનઃ । (પાઠભેદઃ - હ્યન્નેન)

ત્વક્ચર્મમાંસરુધિરાસ્થિપુરીષરાશિ-

ર્નાયં સ્વયં ભવિતુમર્હતિ નિત્યશુદ્ધઃ

॥ 153॥

શ્લોક 155

પૂર્વં જનેરધિમૃતેરપિ નાયમસ્તિ (પાઠભેદઃ - જનેરપિમૃતેરથ)

જાતક્ષણઃ ક્ષણગુણોઽનિયતસ્વભાવઃ ।

નૈકો જડશ્ચ ઘટવત્પરિદૃશ્યમાનઃ

સ્વાત્મા કથં ભવતિ ભાવવિકારવેત્તા

॥ 154॥

શ્લોક 156

પાણિપાદાદિમાન્દેહો નાત્મા વ્યઙ્ગેઽપિ જીવનાત્ ।

તત્તચ્છક્તેરનાશાચ્ચ ન નિયમ્યો નિયામકઃ

॥ 155॥

શ્લોક 157

દેહતદ્ધર્મતત્કર્મતદવસ્થાદિસાક્ષિણઃ ।

સત એવ સ્વતઃસિદ્ધં તદ્વૈલક્ષણ્યમાત્મનઃ

॥ 156॥

શ્લોક 158

શલ્યરાશિર્માંસલિપ્તો મલપૂર્ણોઽતિકશ્મલઃ ।

કથં ભવેદયં વેત્તા સ્વયમેતદ્વિલક્ષણઃ

॥ 157॥

શ્લોક 159

ત્વઙ્માંસમેદોઽસ્થિપુરીષરાશા-

વહમ્મતિં મૂઢજનઃ કરોતિ ।

વિલક્ષણં વેત્તિ વિચારશીલો

નિજસ્વરૂપં પરમાર્થભૂતમ્

॥ 158॥

શ્લોક 160

દેહોઽહમિત્યેવ જડસ્ય બુદ્ધિઃ

દેહે ચ જીવે વિદુષસ્ત્વહન્ધીઃ ।

વિવેકવિજ્ઞાનવતો મહાત્મનો

બ્રહ્માહમિત્યેવ મતિઃ સદાત્મનિ

॥ 159॥

શ્લોક 161

અત્રાત્મબુદ્ધિં ત્યજ મૂઢબુદ્ધે

ત્વઙ્માંસમેદોઽસ્થિપુરીષરાશૌ ।

સર્વાત્મનિ બ્રહ્મણિ નિર્વિકલ્પે

કુરુષ્વ શાન્તિં પરમાં ભજસ્વ

॥ 160॥

શ્લોક 162

દેહેન્દ્રિયાદાવસતિ ભ્રમોદિતાં

વિદ્વાનહન્તાં ન જહાતિ યાવત્ ।

તાવન્ન તસ્યાસ્તિ વિમુક્તિવાર્તા-

પ્યસ્ત્વેષ વેદાન્તનયાન્તદર્શી

॥ 161॥

શ્લોક 163

છાયાશરીરે પ્રતિબિમ્બગાત્રે

યત્સ્વપ્નદેહે હૃદિ કલ્પિતાઙ્ગે ।

યથાત્મબુદ્ધિસ્તવ નાસ્તિ કાચિ-

જ્જીવચ્છરીરે ચ તથૈવ માઽસ્તુ

॥ 162॥

શ્લોક 164

દેહાત્મધીરેવ નૃણામસદ્ધિયાં

જન્માદિદુઃખપ્રભવસ્ય બીજમ્ ।

યતસ્તતસ્ત્વં જહિ તાં પ્રયત્નાત્

ત્યક્તે તુ ચિત્તે ન પુનર્ભવાશા

॥ 163॥

શ્લોક 165

કર્મેન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિરઞ્ચિતોઽયં

પ્રાણો ભવેત્પ્રાણમયસ્તુ કોશઃ ॥

યેનાત્મવાનન્નમયોઽનુપૂર્ણઃ

પ્રવર્તતેઽસૌ સકલક્રિયાસુ

॥ 164॥

શ્લોક 166

નૈવાત્માપિ પ્રાણમયો વાયુવિકારો (પાઠભેદઃ - નૈવાત્માયં)

ગન્તાઽઽગન્તા વાયુવદન્તર્બહિરેષઃ ।

યસ્માત્કિઞ્ચિત્ક્વાપિ ન વેત્તીષ્ટમનિષ્ટં

સ્વં વાન્યં વા કિઞ્ચન નિત્યં પરતન્ત્રઃ

॥ 165॥

શ્લોક 167

જ્ઞાનેન્દ્રિયાણિ ચ મનશ્ચ મનોમયઃ સ્યાત્

કોશો મમાહમિતિ વસ્તુવિકલ્પહેતુઃ ।

સઞ્જ્ઞાદિભેદકલનાકલિતો બલીયાં-

સ્તત્પૂર્વકોશમભિપૂર્ય વિજૃમ્ભતે યઃ

॥ 166॥

શ્લોક 168

॥ 167॥ (પાઠભેદઃ - અનુપૂર્ય)

પઞ્ચેન્દ્રિયૈઃ પઞ્ચભિરેવ હોતૃભિઃ

પ્રચીયમાનો વિષયાજ્યધારયા ।

જાજ્વલ્યમાનો બહુવાસનેન્ધનૈઃ

મનોમયાગ્નિર્દહતિ પ્રપઞ્ચમ્

શ્લોક 169

॥ 168॥ (પાઠભેદઃ - મનોમયોઽગ્નિર્દહતિ)

ન હ્યસ્ત્યવિદ્યા મનસોઽતિરિક્તા

મનો હ્યવિદ્યા ભવબન્ધહેતુઃ ।

તસ્મિન્વિનષ્ટે સકલં વિનષ્ટં

વિજૃમ્ભિતેઽસ્મિન્સકલં વિજૃમ્ભતે

શ્લોક 170

સ્વપ્નેઽર્થશૂન્યે સૃજતિ સ્વશક્ત્યા

ભોક્ત્રાદિવિશ્વં મન એવ સર્વમ્ ।

તથૈવ જાગ્રત્યપિ નો વિશેષઃ

તત્સર્વમેતન્મનસો વિજૃમ્ભણમ્

॥ 169॥

શ્લોક 171

સુષુપ્તિકાલે મનસિ પ્રલીને

નૈવાસ્તિ કિઞ્ચિત્સકલપ્રસિદ્ધેઃ ।

અતો મનઃકલ્પિત એવ પુંસઃ

સંસાર એતસ્ય ન વસ્તુતોઽસ્તિ

॥ 170॥

શ્લોક 172

વાયુનાઽઽનીયતે મેઘઃ પુનસ્તેનૈવ નીયતે । (પાઠભેદઃ - વાયુના નીયતે મેઘઃ પુનસ્તેનૈવ લીયતે)

મનસા કલ્પ્યતે બન્ધો મોક્ષસ્તેનૈવ કલ્પ્યતે

॥ 171॥

શ્લોક 173

દેહાદિસર્વવિષયે પરિકલ્પ્ય રાગં

બધ્નાતિ તેન પુરુષં પશુવદ્ગુણેન ।

વૈરસ્યમત્ર વિષવત્ સુવિધાય પશ્ચાદ્

એનં વિમોચયતિ તન્મન એવ બન્ધાત્

॥ 172॥

શ્લોક 174

તસ્માન્મનઃ કારણમસ્ય જન્તોઃ

બન્ધસ્ય મોક્ષસ્ય ચ વા વિધાને ।

બન્ધસ્ય હેતુર્મલિનં રજોગુણૈઃ

મોક્ષસ્ય શુદ્ધં વિરજસ્તમસ્કમ્

॥ 173॥

શ્લોક 175

વિવેકવૈરાગ્યગુણાતિરેકા-

ચ્છુદ્ધત્વમાસાદ્ય મનો વિમુક્ત્યૈ ।

ભવત્યતો બુદ્ધિમતો મુમુક્ષો-

સ્તાભ્યાં દૃઢાભ્યાં ભવિતવ્યમગ્રે

॥ 174॥

શ્લોક 176

મનો નામ મહાવ્યાઘ્રો વિષયારણ્યભૂમિષુ ।

ચરત્યત્ર ન ગચ્છન્તુ સાધવો યે મુમુક્ષવઃ

॥ 175॥

શ્લોક 177

મનઃ પ્રસૂતે વિષયાનશેષાન્

સ્થૂલાત્મના સૂક્ષ્મતયા ચ ભોક્તુઃ ।

શરીરવર્ણાશ્રમજાતિભેદાન્

ગુણક્રિયાહેતુફલાનિ નિત્યમ્

॥ 176॥

શ્લોક 178

અસઙ્ગચિદ્રૂપમમું વિમોહ્ય

દેહેન્દ્રિયપ્રાણગુણૈર્નિબદ્ધ્ય ।

અહમ્મમેતિ ભ્રમયત્યજસ્રં

મનઃ સ્વકૃત્યેષુ ફલોપભુક્તિષુ

॥ 177॥

શ્લોક 179

અધ્યાસદોષાત્પુરુષસ્ય સંસૃતિઃ (પાઠભેદઃ - અધ્યાસયોગાત્)

અધ્યાસબન્ધસ્ત્વમુનૈવ કલ્પિતઃ ।

રજસ્તમોદોષવતોઽવિવેકિનો

જન્માદિદુઃખસ્ય નિદાનમેતત્

॥ 178॥

શ્લોક 180

અતઃ પ્રાહુર્મનોઽવિદ્યાં પણ્ડિતાસ્તત્ત્વદર્શિનઃ ।

યેનૈવ ભ્રામ્યતે વિશ્વં વાયુનેવાભ્રમણ્ડલમ્

॥ 179॥

શ્લોક 181

તન્મનઃશોધનં કાર્યં પ્રયત્નેન મુમુક્ષુણા ।

વિશુદ્ધે સતિ ચૈતસ્મિન્મુક્તિઃ કરફલાયતે

॥ 180॥

શ્લોક 182

મોક્ષૈકસક્ત્યા વિષયેષુ રાગં

નિર્મૂલ્ય સન્ન્યસ્ય ચ સર્વકર્મ ।

સચ્છ્રદ્ધયા યઃ શ્રવણાદિનિષ્ઠો

રજઃસ્વભાવં સ ધુનોતિ બુદ્ધેઃ

॥ 181॥

શ્લોક 183

મનોમયો નાપિ ભવેત્પરાત્મા

હ્યાદ્યન્તવત્ત્વાત્પરિણામિભાવાત્ ।

દુઃખાત્મકત્વાદ્વિષયત્વહેતોઃ

દ્રષ્ટા હિ દૃશ્યાત્મતયા ન દૃષ્ટઃ

॥ 182॥

શ્લોક 184

બુદ્ધિર્બુદ્ધીન્દ્રિયૈઃ સાર્ધં સવૃત્તિઃ કર્તૃલક્ષણઃ ।

વિજ્ઞાનમયકોશઃ સ્યાત્પુંસઃ સંસારકારણમ્

॥ 183॥

શ્લોક 185

અનુવ્રજચ્ચિત્પ્રતિબિમ્બશક્તિઃ

વિજ્ઞાનસઞ્જ્ઞઃ પ્રકૃતેર્વિકારઃ ।

જ્ઞાનક્રિયાવાનહમિત્યજસ્રં

દેહેન્દ્રિયાદિષ્વભિમન્યતે ભૃશમ્

॥ 184॥

શ્લોક 186

અનાદિકાલોઽયમહંસ્વભાવો

જીવઃ સમસ્તવ્યવહારવોઢા ।

કરોતિ કર્માણ્યપિ પૂર્વવાસનઃ (પાઠભેદઃ - કર્માણ્યનુ)

પુણ્યાન્યપુણ્યાનિ ચ તત્ફલાનિ

॥ 185॥

શ્લોક 187

ભુઙ્ક્તે વિચિત્રાસ્વપિ યોનિષુ વ્રજ-

ન્નાયાતિ નિર્યાત્યધ ઊર્ધ્વમેષઃ ।

અસ્યૈવ વિજ્ઞાનમયસ્ય જાગ્રત્-

સ્વપ્નાદ્યવસ્થાઃ સુખદુઃખભોગઃ

॥ 186॥

શ્લોક 188

દેહાદિનિષ્ઠાશ્રમધર્મકર્મ-

ગુણાભિમાનઃ સતતં મમેતિ ।

વિજ્ઞાનકોશોઽયમતિપ્રકાશઃ

પ્રકૃષ્ટસાન્નિધ્યવશાત્પરાત્મનઃ ।

અતો ભવત્યેષ ઉપાધિરસ્ય

યદાત્મધીઃ સંસરતિ ભ્રમેણ

॥ 187॥

શ્લોક 189

યોઽયં વિજ્ઞાનમયઃ પ્રાણેષુ હૃદિ સ્ફુરત્યયં જ્યોતિઃ । (પાઠભેદઃ - સ્ફુરત્સ્વયઞ્જ્યોતિઃ)

કૂટસ્થઃ સન્નાત્મા કર્તા ભોક્તા ભવત્યુપાધિસ્થઃ

॥ 188॥

શ્લોક 190

સ્વયં પરિચ્છેદમુપેત્ય બુદ્ધેઃ

તાદાત્મ્યદોષેણ પરં મૃષાત્મનઃ ।

સર્વાત્મકઃ સન્નપિ વીક્ષતે સ્વયં

સ્વતઃ પૃથક્ત્વેન મૃદો ઘટાનિવ

॥ 189॥

શ્લોક 191

ઉપાધિસમ્બન્ધવશાત્પરાત્મા

હ્યુપાધિધર્માનનુભાતિ તદ્ગુણઃ । (પાઠભેદઃ - ઽપ્યુપાધિ)

અયોવિકારાનવિકારિવહ્નિવત્

સદૈકરૂપોઽપિ પરઃ સ્વભાવાત્

॥ 190॥

શ્લોક 192

શિષ્ય ઉવાચ ।

ભ્રમેણાપ્યન્યથા વાઽસ્તુ જીવભાવઃ પરાત્મનઃ ।

તદુપાધેરનાદિત્વાન્નાનાદેર્નાશ ઇષ્યતે

॥ 191॥

શ્લોક 193

અતોઽસ્ય જીવભાવોઽપિ નિત્યા ભવતિ સંસૃતિઃ ।

ન નિવર્તેત તન્મોક્ષઃ કથં મે શ્રીગુરો વદ

॥ 192॥

શ્લોક 194

શ્રીગુરુરુવાચ ।

સમ્યક્પૃષ્ટં ત્વયા વિદ્વન્સાવધાનેન તચ્છૃણુ ।

પ્રામાણિકી ન ભવતિ ભ્રાન્ત્યા મોહિતકલ્પના

॥ 193॥

શ્લોક 195

ભ્રાન્તિં વિના ત્વસઙ્ગસ્ય નિષ્ક્રિયસ્ય નિરાકૃતેઃ ।

ન ઘટેતાર્થસમ્બન્ધો નભસો નીલતાદિવત્

॥ 194॥

શ્લોક 196

સ્વસ્ય દ્રષ્ટુર્નિર્ગુણસ્યાક્રિયસ્ય

પ્રત્યગ્બોધાનન્દરૂપસ્ય બુદ્ધેઃ ।

ભ્રાન્ત્યા પ્રાપ્તો જીવભાવો ન સત્યો

મોહાપાયે નાસ્ત્યવસ્તુસ્વભાવાત્

॥ 195॥

શ્લોક 197

યાવદ્ભ્રાન્તિસ્તાવદેવાસ્ય સત્તા

મિથ્યાજ્ઞાનોજ્જૃમ્ભિતસ્ય પ્રમાદાત્ ।

રજ્જ્વાં સર્પો ભ્રાન્તિકાલીન એવ

ભ્રાન્તેર્નાશે નૈવ સર્પોઽપિ તદ્વત્

॥ 196॥

શ્લોક 198

॥ 197॥ (પાઠભેદઃ - સર્પોઽસ્તિ)

અનાદિત્વમવિદ્યાયાઃ કાર્યસ્યાપિ તથેષ્યતે ।

ઉત્પન્નાયાં તુ વિદ્યાયામાવિદ્યકમનાદ્યપિ

શ્લોક 199

પ્રબોધે સ્વપ્નવત્સર્વં સહમૂલં વિનશ્યતિ ।

અનાદ્યપીદં નો નિત્યં પ્રાગભાવ ઇવ સ્ફુટમ્

॥ 198॥

શ્લોક 200

અનાદેરપિ વિધ્વંસઃ પ્રાગભાવસ્ય વીક્ષિતઃ ।

યદ્બુદ્ધ્યુપાધિસમ્બન્ધાત્પરિકલ્પિતમાત્મનિ

॥ 199॥

શ્લોક 201

જીવત્વં ન તતોઽન્યસ્તુ સ્વરૂપેણ વિલક્ષણઃ । (પાઠભેદઃ - તતોઽન્યત્તુ)

સમ્બન્ધસ્ત્વાત્મનો બુદ્ધ્યા મિથ્યાજ્ઞાનપુરઃસરઃ

॥ 200॥

શ્લોક 202

॥ 201॥ (પાઠભેદઃ - સમ્બન્ધઃ સ્વાત્મનો)

વિનિવૃત્તિર્ભવેત્તસ્ય સમ્યગ્જ્ઞાનેન નાન્યથા ।

બ્રહ્માત્મૈકત્વવિજ્ઞાનં સમ્યગ્જ્ઞાનં શ્રુતેર્મતમ્

શ્લોક 203

તદાત્માનાત્મનોઃ સમ્યગ્વિવેકેનૈવ સિધ્યતિ ।

તતો વિવેકઃ કર્તવ્યઃ પ્રત્યગાત્મસદાત્મનોઃ

॥ 202॥

શ્લોક 204

॥ 203॥ (પાઠભેદઃ - પ્રત્યગાત્માસદાત્મનોઃ)

જલં પઙ્કવદત્યન્તં પઙ્કાપાયે જલં સ્ફુટમ્ । (પાઠભેદઃ - પઙ્કવદસ્પષ્ટં)

યથા ભાતિ તથાત્માપિ દોષાભાવે સ્ફુટપ્રભઃ

શ્લોક 205

અસન્નિવૃત્તૌ તુ સદાત્મના સ્ફુટં

પ્રતીતિરેતસ્ય ભવેત્પ્રતીચઃ ।

તતો નિરાસઃ કરણીય એવ

સદાત્મનઃ સાધ્વહમાદિવસ્તુનઃ

॥ 204॥

શ્લોક 206

॥ 205॥ (પાઠભેદઃ - અસદાત્મનઃ)

અતો નાયં પરાત્મા સ્યાદ્વિજ્ઞાનમયશબ્દભાક્ ।

વિકારિત્વાજ્જડત્વાચ્ચ પરિચ્છિન્નત્વહેતુતઃ ।

દૃશ્યત્વાદ્વ્યભિચારિત્વાન્નાનિત્યો નિત્ય ઇષ્યતે

શ્લોક 207

આનન્દપ્રતિબિમ્બચુમ્બિતતનુર્વૃત્તિસ્તમોજૃમ્ભિતા

સ્યાદાનન્દમયઃ પ્રિયાદિગુણકઃ સ્વેષ્ટાર્થલાભોદયઃ ।

પુણ્યસ્યાનુભવે વિભાતિ કૃતિનામાનન્દરૂપઃ સ્વયં

સર્વો નન્દતિ યત્ર સાધુ તનુભૃન્માત્રઃ પ્રયત્નં વિના

॥ 206॥

શ્લોક 208

॥ 207॥ (પાઠભેદઃ - ભૂત્વા નન્દતિ)

આનન્દમયકોશસ્ય સુષુપ્તૌ સ્ફૂર્તિરુત્કટા ।

સ્વપ્નજાગરયોરીષદિષ્ટસન્દર્શનાદિના

શ્લોક 209

નૈવાયમાનન્દમયઃ પરાત્મા

સોપાધિકત્વાત્પ્રકૃતેર્વિકારાત્ ।

કાર્યત્વહેતોઃ સુકૃતક્રિયાયા

વિકારસઙ્ઘાતસમાહિતત્વાત્

॥ 208॥

શ્લોક 210

પઞ્ચાનામપિ કોશાનાં નિષેધે યુક્તિતઃ શ્રુતેઃ । (પાઠભેદઃ - યુક્તિતઃ કૃતે)

તન્નિષેધાવધિ સાક્ષી બોધરૂપોઽવશિષ્યતે

॥ 209॥

શ્લોક 211

॥ 210॥ (પાઠભેદઃ - તન્નિષેધાવધિઃ)

યોઽયમાત્મા સ્વયઞ્જ્યોતિઃ પઞ્ચકોશવિલક્ષણઃ ।

અવસ્થાત્રયસાક્ષી સન્નિર્વિકારો નિરઞ્જનઃ ।

સદાનન્દઃ સ વિજ્ઞેયઃ સ્વાત્મત્વેન વિપશ્ચિતા

શ્લોક 212

શિષ્ય ઉવાચ ।

મિથ્યાત્વેન નિષિદ્ધેષુ કોશેષ્વેતેષુ પઞ્ચસુ ।

સર્વાભાવં વિના કિઞ્ચિન્ન પશ્યામ્યત્ર હે ગુરો ।

વિજ્ઞેયં કિમુ વસ્ત્વસ્તિ સ્વાત્મનાઽઽત્મવિપશ્ચિતા

॥ 211॥

શ્લોક 213

॥ 212॥ (પાઠભેદઃ - સ્વાત્મનાત્ર વિપશ્ચિતા)

શ્રીગુરુરુવાચ ।

સત્યમુક્તં ત્વયા વિદ્વન્નિપુણોઽસિ વિચારણે ।

અહમાદિવિકારાસ્તે તદભાવોઽયમપ્યનુ

શ્લોક 214

॥ 213॥ (પાઠભેદઃ - ઽયમપ્યથ)

સર્વે યેનાનુભૂયન્તે યઃ સ્વયં નાનુભૂયતે ।

તમાત્માનં વેદિતારં વિદ્ધિ બુદ્ધ્યા સુસૂક્ષ્મયા

શ્લોક 215

તત્સાક્ષિકં ભવેત્તત્તદ્યદ્યદ્યેનાનુભૂયતે ।

કસ્યાપ્યનનુભૂતાર્થે સાક્ષિત્વં નોપયુજ્યતે

॥ 214॥

શ્લોક 216

॥ 215॥ (પાઠભેદઃ - નોપપદ્યતે)

અસૌ સ્વસાક્ષિકો ભાવો યતઃ સ્વેનાનુભૂયતે ।

અતઃ પરં સ્વયં સાક્ષાત્પ્રત્યગાત્મા ન ચેતરઃ

શ્લોક 217

જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તિષુ સ્ફુટતરં યોઽસૌ સમુજ્જૃમ્ભતે

પ્રત્યગ્રૂપતયા સદાહમહમિત્યન્તઃ સ્ફુરન્નૈકધા । (પાઠભેદઃ - સ્ફુરન્નેકધા)

નાનાકારવિકારભાગિન ઇમાન્ પશ્યન્નહન્ધીમુખાન્ (પાઠભેદઃ - ભાજિન)

નિત્યાનન્દચિદાત્મના સ્ફુરતિ તં વિદ્ધિ સ્વમેતં હૃદિ

॥ 216॥

શ્લોક 218

ઘટોદકે બિમ્બિતમર્કબિમ્બ-

માલોક્ય મૂઢો રવિમેવ મન્યતે ।

તથા ચિદાભાસમુપાધિસંસ્થં

ભ્રાન્ત્યાહમિત્યેવ જડોઽભિમન્યતે

॥ 217॥

શ્લોક 219

ઘટં જલં તદ્ગતમર્કબિમ્બં

વિહાય સર્વં વિનિરીક્ષ્યતેઽર્કઃ । (પાઠભેદઃ - દિવિ વીક્ષ્યતેઽર્કઃ)

તટસ્થ એતત્ત્રિતયાવભાસકઃ (પાઠભેદઃ - તટસ્થિતઃ તત્ત્રિ)

સ્વયમ્પ્રકાશો વિદુષા યથા તથા

॥ 218॥

શ્લોક 220

દેહં ધિયં ચિત્પ્રતિબિમ્બમેવં (પાઠભેદઃ - ચિત્પ્રતિબિમ્બમેતં)

વિસૃજ્ય બુદ્ધૌ નિહિતં ગુહાયામ્ ।

દ્રષ્ટારમાત્માનમખણ્ડબોધં

સર્વપ્રકાશં સદસદ્વિલક્ષણમ્

॥ 219॥

શ્લોક 221

નિત્યં વિભું સર્વગતં સુસૂક્ષ્મં

અન્તર્બહિઃશૂન્યમનન્યમાત્મનઃ ।

વિજ્ઞાય સમ્યઙ્નિજરૂપમેતત્

પુમાન્ વિપાપ્મા વિરજો વિમૃત્યુઃ

॥ 220॥

શ્લોક 222

વિશોક આનન્દઘનો વિપશ્ચિત્

સ્વયં કુતશ્ચિન્ન બિભેતિ કશ્ચિત્ ।

નાન્યોઽસ્તિ પન્થા ભવબન્ધમુક્તેઃ

વિના સ્વતત્ત્વાવગમં મુમુક્ષોઃ

॥ 221॥

શ્લોક 223

બ્રહ્માભિન્નત્વવિજ્ઞાનં ભવમોક્ષસ્ય કારણમ્ ।

યેનાદ્વિતીયમાનન્દં બ્રહ્મ સમ્પદ્યતે બુધૈઃ

॥ 222॥

શ્લોક 224

॥ 223॥ (પાઠભેદઃ - સમ્પદ્યતે બુધઃ)

બ્રહ્મભૂતસ્તુ સંસૃત્યૈ વિદ્વાન્નાવર્તતે પુનઃ ।

વિજ્ઞાતવ્યમતઃ સમ્યગ્બ્રહ્માભિન્નત્વમાત્મનઃ

શ્લોક 225

સત્યં જ્ઞાનમનન્તં બ્રહ્મ વિશુદ્ધં પરં સ્વતઃસિદ્ધમ્ ।

નિત્યાનન્દૈકરસં પ્રત્યગભિન્નં નિરન્તરં જયતિ

॥ 224॥

શ્લોક 226

સદિદં પરમાદ્વૈતં સ્વસ્માદન્યસ્ય વસ્તુનોઽભાવાત્ ।

ન હ્યન્યદસ્તિ કિઞ્ચિત્ સમ્યક્ પરમાર્થતત્ત્વબોધદશાયામ્

॥ 225॥

શ્લોક 227

॥ 226॥ (પાઠભેદઃ - પરતત્ત્વબોધસુદશાયામ્)

યદિદં સકલં વિશ્વં નાનારૂપં પ્રતીતમજ્ઞાનાત્ ।

તત્સર્વં બ્રહ્મૈવ પ્રત્યસ્તાશેષભાવનાદોષમ્

શ્લોક 228

મૃત્કાર્યભૂતોઽપિ મૃદો ન ભિન્નઃ

કુમ્ભોઽસ્તિ સર્વત્ર તુ મૃત્સ્વરૂપાત્ ।

ન કુમ્ભરૂપં પૃથગસ્તિ કુમ્ભઃ

કુતો મૃષા કલ્પિતનામમાત્રઃ

॥ 227॥

શ્લોક 229

કેનાપિ મૃદ્ભિન્નતયા સ્વરૂપં

ઘટસ્ય સન્દર્શયિતું ન શક્યતે ।

અતો ઘટઃ કલ્પિત એવ મોહા-

ન્મૃદેવ સત્યં પરમાર્થભૂતમ્

॥ 228॥

શ્લોક 230

સદ્બ્રહ્મકાર્યં સકલં સદેવં (પાઠભેદઃ - સદૈવ)

તન્માત્રમેતન્ન તતોઽન્યદસ્તિ । (પાઠભેદઃ - સન્માત્રમેતન્ન)

અસ્તીતિ યો વક્તિ ન તસ્ય મોહો

વિનિર્ગતો નિદ્રિતવત્પ્રજલ્પઃ

॥ 229॥

શ્લોક 231

બ્રહ્મૈવેદં વિશ્વમિત્યેવ વાણી

શ્રૌતી બ્રૂતેઽથર્વનિષ્ઠા વરિષ્ઠા ।

તસ્માદેતદ્બ્રહ્મમાત્રં હિ વિશ્વં

નાધિષ્ઠાનાદ્ભિન્નતાઽઽરોપિતસ્ય

॥ 230॥

શ્લોક 232

સત્યં યદિ સ્યાજ્જગદેતદાત્મનોઽ

નન્તત્ત્વહાનિર્નિગમાપ્રમાણતા ।

અસત્યવાદિત્વમપીશિતુઃ સ્યા-

ન્નૈતત્ત્રયં સાધુ હિતં મહાત્મનામ્

॥ 231॥

શ્લોક 233

ઈશ્વરો વસ્તુતત્ત્વજ્ઞો ન ચાહં તેષ્વવસ્થિતઃ ।

ન ચ મત્સ્થાનિ ભૂતાનીત્યેવમેવ વ્યચીક્લૃપત્

॥ 232॥

શ્લોક 234

॥ 233॥ (પાઠભેદઃ - વ્યચીકથત્)

યદિ સત્યં ભવેદ્વિશ્વં સુષુપ્તાવુપલભ્યતામ્ ।

યન્નોપલભ્યતે કિઞ્ચિદતોઽસત્સ્વપ્નવન્મૃષા

શ્લોક 235

અતઃ પૃથઙ્નાસ્તિ જગત્પરાત્મનઃ

પૃથક્પ્રતીતિસ્તુ મૃષા ગુણાદિવત્ । ગુણાહિવત્

આરોપિતસ્યાસ્તિ કિમર્થવત્તાઽ-

ધિષ્ઠાનમાભાતિ તથા ભ્રમેણ

॥ 234॥

શ્લોક 236

ભ્રાન્તસ્ય યદ્યદ્ભ્રમતઃ પ્રતીતં

બ્રહ્મૈવ તત્તદ્રજતં હિ શુક્તિઃ ।

ઇદન્તયા બ્રહ્મ સદૈવ રૂપ્યતે (પાઠભેદઃ - સદેવ)

ત્વારોપિતં બ્રહ્મણિ નામમાત્રમ્

॥ 235॥

શ્લોક 237

અતઃ પરં બ્રહ્મ સદદ્વિતીયં

વિશુદ્ધવિજ્ઞાનઘનં નિરઞ્જનમ્ ।

પ્રશાન્તમાદ્યન્તવિહીનમક્રિયં

નિરન્તરાનન્દરસસ્વરૂપમ્

॥ 236॥

શ્લોક 238

નિરસ્તમાયાકૃતસર્વભેદં

નિત્યં સુખં નિષ્કલમપ્રમેયમ્ । (પાઠભેદઃ - નિત્યં ધ્રુવં)

અરૂપમવ્યક્તમનાખ્યમવ્યયં

જ્યોતિઃ સ્વયં કિઞ્ચિદિદં ચકાસ્તિ

॥ 237॥

શ્લોક 239

જ્ઞાતૃજ્ઞેયજ્ઞાનશૂન્યમનન્તં નિર્વિકલ્પકમ્ ।

કેવલાખણ્ડચિન્માત્રં પરં તત્ત્વં વિદુર્બુધાઃ

॥ 238॥

શ્લોક 240

અહેયમનુપાદેયં મનોવાચામગોચરમ્ ।

અપ્રમેયમનાદ્યન્તં બ્રહ્મ પૂર્ણમહં મહઃ

॥ 239॥

શ્લોક 241

॥ 240॥ (પાઠભેદઃ - પૂર્ણં મહન્મહઃ)

તત્ત્વમ્પદાભ્યામભિધીયમાનયોઃ

બ્રહ્માત્મનોઃ શોધિતયોર્યદીત્થમ્ । (પાઠભેદઃ - શોધિતયોર્યદિત્થમ્)

શ્રુત્યા તયોસ્તત્ત્વમસીતિ સમ્યગ્

એકત્વમેવ પ્રતિપાદ્યતે મુહુઃ ॥ 241-

એક્યં તયોર્લક્ષિતયોર્ન વાચ્યયોઃ

નિગદ્યતેઽન્યોન્યવિરુદ્ધધર્મિણોઃ ।

ખદ્યોતભાન્વોરિવ રાજભૃત્યયોઃ

કૂપામ્બુરાશ્યોઃ પરમાણુમેર્વોઃ

શ્લોક 242

તયોર્વિરોધોઽયમુપાધિકલ્પિતો

ન વાસ્તવઃ કશ્ચિદુપાધિરેષઃ ।

ઈશસ્ય માયા મહદાદિકારણં

જીવસ્ય કાર્યં શઋણુ પઞ્ચકોશમ્

॥ 242॥

શ્લોક 243

॥ 243॥ (પાઠભેદઃ - પઞ્ચકોશાઃ)

એતાવુપાધી પરજીવયોસ્તયોઃ

સમ્યઙ્નિરાસે ન પરો ન જીવઃ ।

રાજ્યં નરેન્દ્રસ્ય ભટસ્ય ખેટક્-

સ્તયોરપોહે ન ભટો ન રાજા

શ્લોક 244

અથાત આદેશ ઇતિ શ્રુતિઃ સ્વયં

નિષેધતિ બ્રહ્મણિ કલ્પિતં દ્વયમ્ ।

શ્રુતિપ્રમાણાનુગૃહીતબોધા- (પાઠભેદઃ - પ્રમાણાનુગૃહીતયુક્ત્યા)

ત્તયોર્નિરાસઃ કરણીય એવ

॥ 244॥

શ્લોક 245

નેદં નેદં કલ્પિતત્વાન્ન સત્યં

રજ્જુદૃષ્ટવ્યાલવત્સ્વપ્નવચ્ચ । (પાઠભેદઃ - રજ્જૌ)

ઇત્થં દૃશ્યં સાધુયુક્ત્યા વ્યપોહ્ય

જ્ઞેયઃ પશ્ચાદેકભાવસ્તયોર્યઃ

॥ 245॥

શ્લોક 246

તતસ્તુ તૌ લક્ષણયા સુલક્ષ્યૌ

તયોરખણ્ડૈકરસત્વસિદ્ધયે ।

નાલં જહત્યા ન તથાઽજહત્યા

કિન્તૂભયાર્થાત્મિકયૈવ ભાવ્યમ્

॥ 246॥

શ્લોક 247

॥ 247॥ (પાઠભેદઃ - ભયાર્થૈકતયૈવ)

સ દેવદત્તોઽયમિતીહ ચૈકતા

વિરુદ્ધધર્માંશમપાસ્ય કથ્યતે ।

યથા તથા તત્ત્વમસીતિવાક્યે

વિરુદ્ધધર્માનુભયત્ર હિત્વા

શ્લોક 248

સંલક્ષ્ય ચિન્માત્રતયા સદાત્મનોઃ

અખણ્ડભાવઃ પરિચીયતે બુધૈઃ ।

એવં મહાવાક્યશતેન કથ્યતે

બ્રહ્માત્મનોરૈક્યમખણ્ડભાવઃ

॥ 248॥

શ્લોક 249

અસ્થૂલમિત્યેતદસન્નિરસ્ય

સિદ્ધં સ્વતો વ્યોમવદપ્રતર્ક્યમ્ ।

અતો મૃષામાત્રમિદં પ્રતીતં

જહીહિ યત્સ્વાત્મતયા ગૃહીતમ્ ।

બ્રહ્માહમિત્યેવ વિશુદ્ધબુદ્ધ્યા

વિદ્ધિ સ્વમાત્માનમખણ્ડબોધમ્

॥ 249॥

શ્લોક 250

મૃત્કાર્યં સકલં ઘટાદિ સતતં મૃન્માત્રમેવાહિતં (પાઠભેદઃ - મૃન્માત્રમેવાભિતઃ)

તદ્વત્સજ્જનિતં સદાત્મકમિદં સન્માત્રમેવાખિલમ્ ।

યસ્માન્નાસ્તિ સતઃ પરં કિમપિ તત્સત્યં સ આત્મા સ્વયં

તસ્માત્તત્ત્વમસિ પ્રશાન્તમમલં બ્રહ્માદ્વયં યત્પરમ્

॥ 250॥

શ્લોક 251

નિદ્રાકલ્પિતદેશકાલવિષયજ્ઞાત્રાદિ સર્વં યથા

મિથ્યા તદ્વદિહાપિ જાગ્રતિ જગત્સ્વાજ્ઞાનકાર્યત્વતઃ ।

યસ્માદેવમિદં શરીરકરણપ્રાણાહમાદ્યપ્યસત્

તસ્માત્તત્ત્વમસિ પ્રશાન્તમમલં બ્રહ્માદ્વયં યત્પરમ્

॥ 251॥

શ્લોક 252

યત્ર ભ્રાન્ત્યા કલ્પિતં તદ્વિવેકે (પાઠભેદઃ - યદ્વિવેકે)

તત્તન્માત્રં નૈવ તસ્માદ્વિભિન્નમ્ ।

સ્વપ્ને નષ્ટં સ્વપ્નવિશ્વં વિચિત્રં

સ્વસ્માદ્ભિન્નં કિન્નુ દૃષ્ટં પ્રબોધે

॥ 252॥

શ્લોક 253

જાતિનીતિકુલગોત્રદૂરગં

નામરૂપગુણદોષવર્જિતમ્ ।

દેશકાલવિષયાતિવર્તિ યદ્

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ

॥ 253॥

શ્લોક 254

યત્પરં સકલવાગગોચરં

ગોચરં વિમલબોધચક્ષુષઃ ।

શુદ્ધચિદ્ઘનમનાદિ વસ્તુ યદ્

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ

॥ 254॥

શ્લોક 255

ષડ્ભિરૂર્મિભિરયોગિ યોગિહૃદ્-

ભાવિતં ન કરણૈર્વિભાવિતમ્ ।

બુદ્ધ્યવેદ્યમનવદ્યમસ્તિ યદ્ (પાઠભેદઃ - ભૂતિ યદ્)

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ

॥ 255॥

શ્લોક 256

ભ્રાન્તિકલ્પિતજગત્કલાશ્રયં

સ્વાશ્રયં ચ સદસદ્વિલક્ષણમ્ ।

નિષ્કલં નિરુપમાનવદ્ધિ યદ્ (પાઠભેદઃ - નિરુપમાનમૃદ્ધિમત્)

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ

॥ 256॥

શ્લોક 257

જન્મવૃદ્ધિપરિણત્યપક્ષય-

વ્યાધિનાશનવિહીનમવ્યયમ્ ।

વિશ્વસૃષ્ટ્યવવિઘાતકારણં (પાઠભેદઃ - વનઘાતકારણં)

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ

॥ 257॥

શ્લોક 258

અસ્તભેદમનપાસ્તલક્ષણં

નિસ્તરઙ્ગજલરાશિનિશ્ચલમ્ ।

નિત્યમુક્તમવિભક્તમૂર્તિ યદ્

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ

॥ 258॥

શ્લોક 259

એકમેવ સદનેકકારણં

કારણાન્તરનિરાસ્યકારણમ્ । (પાઠભેદઃ - સકારણમ્)

કાર્યકારણવિલક્ષણં સ્વયં

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ

॥ 259॥

શ્લોક 260

નિર્વિકલ્પકમનલ્પમક્ષરં

યત્ક્ષરાક્ષરવિલક્ષણં પરમ્ ।

નિત્યમવ્યયસુખં નિરઞ્જનં

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ

॥ 260॥

શ્લોક 261

યદ્વિભાતિ સદનેકધા ભ્રમા-

ન્નામરૂપગુણવિક્રિયાત્મના ।

હેમવત્સ્વયમવિક્રિયં સદા

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ

॥ 261॥

શ્લોક 262

યચ્ચકાસ્ત્યનપરં પરાત્પરં

પ્રત્યગેકરસમાત્મલક્ષણમ્ ।

સત્યચિત્સુખમનન્તમવ્યયં

બ્રહ્મ તત્ત્વમસિ ભાવયાત્મનિ

॥ 262॥

શ્લોક 263

ઉક્તમર્થમિમમાત્મનિ સ્વયં

ભાવયેત્પ્રથિતયુક્તિભિર્ધિયા । (પાઠભેદઃ - ભાવય પ્રથિત)

સંશયાદિરહિતં કરામ્બુવત્

તેન તત્ત્વનિગમો ભવિષ્યતિ

॥ 263॥

શ્લોક 264

સમ્બોધમાત્રં પરિશુદ્ધતત્ત્વં (પાઠભેદઃ - સ્વં બોધમાત્રં)

વિજ્ઞાય સઙ્ઘે નૃપવચ્ચ સૈન્યે ।

તદાશ્રયઃ સ્વાત્મનિ સર્વદા સ્થિતો (પાઠભેદઃ - તદાત્મનૈવાત્મનિ)

વિલાપય બ્રહ્મણિ વિશ્વજાતમ્

॥ 264॥

શ્લોક 265

॥ 265॥ (પાઠભેદઃ - દૃશ્યજાતમ્)

બુદ્ધૌ ગુહાયાં સદસદ્વિલક્ષણં

બ્રહ્માસ્તિ સત્યં પરમદ્વિતીયમ્ ।

તદાત્મના યોઽત્ર વસેદ્ગુહાયાં

પુનર્ન તસ્યાઙ્ગગુહાપ્રવેશઃ

શ્લોક 266

જ્ઞાતે વસ્તુન્યપિ બલવતી વાસનાઽનાદિરેષા

કર્તા ભોક્તાપ્યહમિતિ દૃઢા યાઽસ્ય સંસારહેતુઃ ।

પ્રત્યગ્દૃષ્ટ્યાઽઽત્મનિ નિવસતા સાપનેયા પ્રયત્ના-

ન્મુક્તિં પ્રાહુસ્તદિહ મુનયો વાસનાતાનવં યત્

॥ 266॥

શ્લોક 267

અહં મમેતિ યો ભાવો દેહાક્ષાદાવનાત્મનિ ।

અધ્યાસોઽયં નિરસ્તવ્યો વિદુષા સ્વાત્મનિષ્ઠયા

॥ 267॥

શ્લોક 268

જ્ઞાત્વા સ્વં પ્રત્યગાત્માનં બુદ્ધિતદ્વૃત્તિસાક્ષિણમ્ ।

સોઽહમિત્યેવ સદ્વૃત્ત્યાઽનાત્મન્યાત્મમતિં જહિ

॥ 268॥

શ્લોક 269

લોકાનુવર્તનં ત્યક્ત્વા ત્યક્ત્વા દેહાનુવર્તનમ્ ।

શાસ્ત્રાનુવર્તનં ત્યક્ત્વા સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ

॥ 269॥

શ્લોક 270

લોકવાસનયા જન્તોઃ શાસ્ત્રવાસનયાપિ ચ ।

દેહવાસનયા જ્ઞાનં યથાવન્નૈવ જાયતે ॥ 271

સંસારકારાગૃહમોક્ષમિચ્છો-

રયોમયં પાદનિબન્ધશઋઙ્ખલમ્ । (પાઠભેદઃ - નિબદ્ધ)

વદન્તિ તજ્જ્ઞાઃ પટુ વાસનાત્રયં

યોઽસ્માદ્વિમુક્તઃ સમુપૈતિ મુક્તિમ્

॥ 270॥

શ્લોક 271

જલાદિસંસર્ગવશાત્પ્રભૂત- (પાઠભેદઃ - જલાદિસમ્પર્કવશાત્)

દુર્ગન્ધધૂતાઽગરુદિવ્યવાસના ।

સઙ્ઘર્ષણેનૈવ વિભાતિ સમ્ય-

ગ્વિધૂયમાને સતિ બાહ્યગન્ધે

॥ 272॥

શ્લોક 272

અન્તઃશ્રિતાનન્તદુરન્તવાસના-

ધૂલીવિલિપ્તા પરમાત્મવાસના ।

પ્રજ્ઞાતિસઙ્ઘર્ષણતો વિશુદ્ધા

પ્રતીયતે ચન્દનગન્ધવત્ સ્ફુટમ્

॥ 273॥

શ્લોક 273

॥ 274॥ (પાઠભેદઃ - સ્ફુટા)

અનાત્મવાસનાજાલૈસ્તિરોભૂતાત્મવાસના ।

નિત્યાત્મનિષ્ઠયા તેષાં નાશે ભાતિ સ્વયં સ્ફુટમ્

શ્લોક 274

॥ 275॥ (પાઠભેદઃ - સ્ફુટા)

યથા યથા પ્રત્યગવસ્થિતં મનઃ

તથા તથા મુઞ્ચતિ બાહ્યવાસનામ્ । (પાઠભેદઃ - બાહ્યવાસનાઃ)

નિઃશેષમોક્ષે સતિ વાસનાનાં

આત્માનુભૂતિઃ પ્રતિબન્ધશૂન્યા

શ્લોક 275

સ્વાત્મન્યેવ સદા સ્થિત્વા મનો નશ્યતિ યોગિનઃ । (પાઠભેદઃ - સ્થિત્યા)

વાસનાનાં ક્ષયશ્ચાતઃ સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ

॥ 276॥

શ્લોક 276

તમો દ્વાભ્યાં રજઃ સત્ત્વાત્સત્ત્વં શુદ્ધેન નશ્યતિ ।

તસ્માત્સત્ત્વમવષ્ટભ્ય સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ

॥ 277॥

શ્લોક 277

પ્રારબ્ધં પુષ્યતિ વપુરિતિ નિશ્ચિત્ય નિશ્ચલઃ ।

ધૈર્યમાલમ્બ્ય યત્નેન સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ

॥ 278॥

શ્લોક 278

નાહં જીવઃ પરં બ્રહ્મેત્યતદ્વ્યાવૃત્તિપૂર્વકમ્ ।

વાસનાવેગતઃ પ્રાપ્તસ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ

॥ 279॥

શ્લોક 279

શ્રુત્યા યુક્ત્યા સ્વાનુભૂત્યા જ્ઞાત્વા સાર્વાત્મ્યમાત્મનઃ ।

ક્વચિદાભાસતઃ પ્રાપ્તસ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ

॥ 280॥

શ્લોક 280

અનાદાનવિસર્ગાભ્યામીષન્નાસ્તિ ક્રિયા મુનેઃ । (પાઠભેદઃ - અન્નાદાનવિસર્ગા)

તદેકનિષ્ઠયા નિત્યં સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ

॥ 281॥

શ્લોક 281

તત્ત્વમસ્યાદિવાક્યોત્થબ્રહ્માત્મૈકત્વબોધતઃ ।

બ્રહ્મણ્યાત્મત્વદાર્ઢ્યાય સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ

॥ 282॥

શ્લોક 282

અહમ્ભાવસ્ય દેહેઽસ્મિન્નિઃશેષવિલયાવધિ ।

સાવધાનેન યુક્તાત્મા સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ

॥ 283॥

શ્લોક 283

પ્રતીતિર્જીવજગતોઃ સ્વપ્નવદ્ભાતિ યાવતા ।

તાવન્નિરન્તરં વિદ્વન્સ્વાધ્યાસાપનયં કુરુ

॥ 284॥

શ્લોક 284

નિદ્રાયા લોકવાર્તાયાઃ શબ્દાદેરપિ વિસ્મૃતેઃ ।

ક્વચિન્નાવસરં દત્ત્વા ચિન્તયાત્માનમાત્મનિ

॥ 285॥

શ્લોક 285

માતાપિત્રોર્મલોદ્ભૂતં મલમાંસમયં વપુઃ ।

ત્યક્ત્વા ચાણ્ડાલવદ્દૂરં બ્રહ્મીભૂય કૃતી ભવ

॥ 286॥

શ્લોક 286

ઘટાકાશં મહાકાશ ઇવાત્માનં પરાત્મનિ ।

વિલાપ્યાખણ્ડભાવેન તૂષ્ણી ભવ સદા મુને

॥ 287॥

શ્લોક 287

॥ 288॥ (પાઠભેદઃ - તૂષ્ણીં)

સ્વપ્રકાશમધિષ્ઠાનં સ્વયમ્ભૂય સદાત્મના ।

બ્રહ્માણ્ડમપિ પિણ્ડાણ્ડં ત્યજ્યતાં મલભાણ્ડવત્

શ્લોક 288

ચિદાત્મનિ સદાનન્દે દેહારૂઢામહન્ધિયમ્ ।

નિવેશ્ય લિઙ્ગમુત્સૃજ્ય કેવલો ભવ સર્વદા

॥ 289॥

શ્લોક 289

યત્રૈષ જગદાભાસો દર્પણાન્તઃ પુરં યથા ।

તદ્બ્રહ્માહમિતિ જ્ઞાત્વા કૃતકૃત્યો ભવિષ્યસિ

॥ 290॥

શ્લોક 290

યત્સત્યભૂતં નિજરૂપમાદ્યં

ચિદદ્વયાનન્દમરૂપમક્રિયમ્ ।

તદેત્ય મિથ્યાવપુરુત્સૃજેત (પાઠભેદઃ - સૃજૈત)

શૈલૂષવદ્વેષમુપાત્તમાત્મનઃ

॥ 291॥

શ્લોક 291

સર્વાત્મના દૃશ્યમિદં મૃષૈવ

નૈવાહમર્થઃ ક્ષણિકત્વદર્શનાત્ ।

જાનામ્યહં સર્વમિતિ પ્રતીતિઃ

કુતોઽહમાદેઃ ક્ષણિકસ્ય સિધ્યેત્

॥ 292॥

શ્લોક 292

અહમ્પદાર્થસ્ત્વહમાદિસાક્ષી

નિત્યં સુષુપ્તાવપિ ભાવદર્શનાત્ ।

બ્રૂતે હ્યજો નિત્ય ઇતિ શ્રુતિઃ સ્વયં

તત્પ્રત્યગાત્મા સદસદ્વિલક્ષણઃ

॥ 293॥

શ્લોક 293

વિકારિણાં સર્વવિકારવેત્તા

નિત્યાવિકારો ભવિતું સમર્હતિ । (પાઠભેદઃ - નિત્યોઽવિકારો)

મનોરથસ્વપ્નસુષુપ્તિષુ સ્ફુટં

પુનઃ પુનર્દૃષ્ટમસત્ત્વમેતયોઃ

॥ 294॥

શ્લોક 294

અતોઽભિમાનં ત્યજ માંસપિણ્ડે

પિણ્ડાભિમાનિન્યપિ બુદ્ધિકલ્પિતે ।

કાલત્રયાબાધ્યમખણ્ડબોધં

જ્ઞાત્વા સ્વમાત્માનમુપૈહિ શાન્તિમ્

॥ 295॥

શ્લોક 295

ત્યજાભિમાનં કુલગોત્રનામ-

રૂપાશ્રમેષ્વાર્દ્રશવાશ્રિતેષુ ।

લિઙ્ગસ્ય ધર્માનપિ કર્તૃતાદીં-

સ્ત્યક્ત્વા ભવાખણ્ડસુખસ્વરૂપઃ

॥ 296॥

શ્લોક 296

સન્ત્યન્યે પ્રતિબન્ધાઃ પુંસઃ સંસારહેતવો દૃષ્ટાઃ ।

તેષામેવં મૂલં પ્રથમવિકારો ભવત્યહઙ્કારઃ

॥ 297॥

શ્લોક 297

॥ 298॥ (પાઠભેદઃ - તેષામેષાં)

યાવત્સ્યાત્સ્વસ્ય સમ્બન્ધોઽહઙ્કારેણ દુરાત્મના ।

તાવન્ન લેશમાત્રાપિ મુક્તિવાર્તા વિલક્ષણા

શ્લોક 298

અહઙ્કારગ્રહાન્મુક્તઃ સ્વરૂપમુપપદ્યતે ।

ચન્દ્રવદ્વિમલઃ પૂર્ણઃ સદાનન્દઃ સ્વયમ્પ્રભઃ

॥ 299॥

શ્લોક 299

યો વા પુરે સોઽહમિતિ પ્રતીતો (પાઠભેદઃ - પુરૈષોઽહમિતિ)

બુદ્ધ્યા પ્રક્લૃપ્તસ્તમસાઽતિમૂઢયા । (પાઠભેદઃ - બુદ્ધ્યાઽવિવિક્તસ્તમસા)

તસ્યૈવ નિઃશેષતયા વિનાશે

બ્રહ્માત્મભાવઃ પ્રતિબન્ધશૂન્યઃ

॥ 300॥

શ્લોક 300

બ્રહ્માનન્દનિધિર્મહાબલવતાઽહઙ્કારઘોરાહિના

સંવેષ્ટ્યાત્મનિ રક્ષ્યતે ગુણમયૈશ્ચણ્ડેસ્ત્રિભિર્મસ્તકૈઃ (પાઠભેદઃ - ચણ્ડૈ)

વિજ્ઞાનાખ્યમહાસિના શ્રુતિમતા વિચ્છિદ્ય શીર્ષત્રયં (પાઠભેદઃ - દ્યુતિમતા)

નિર્મૂલ્યાહિમિમં નિધિં સુખકરં ધીરોઽનુભોક્તુઙ્ક્ષમઃ

॥ 301॥

શ્લોક 301

યાવદ્વા યત્કિઞ્ચિદ્વિષદોષસ્ફૂર્તિરસ્તિ ચેદ્દેહે ।

કથમારોગ્યાય ભવેત્તદ્વદહન્તાપિ યોગિનો મુક્ત્યૈ

॥ 302॥

શ્લોક 302

અહમોઽત્યન્તનિવૃત્ત્યા તત્કૃતનાનાવિકલ્પસંહૃત્યા ।

પ્રત્યક્તત્ત્વવિવેકાદિદમહમસ્મીતિ વિન્દતે તત્ત્વમ્

॥ 303॥

શ્લોક 303

॥ 304॥ (પાઠભેદઃ - વિવેકાદયમ્)

અહઙ્કારે કર્તર્યહમિતિ મતિં મુઞ્ચ સહસા (પાઠભેદઃ - અહઙ્કર્તર્યસ્મિન્નહમિતિ)

વિકારાત્મન્યાત્મપ્રતિફલજુષિ સ્વસ્થિતિમુષિ ।

યદધ્યાસાત્પ્રાપ્તા જનિમૃતિજરાદુઃખબહુલા

પ્રતીચશ્ચિન્મૂર્તેસ્તવ સુખતનોઃ સંસૃતિરિયમ્

શ્લોક 304

સદૈકરૂપસ્ય ચિદાત્મનો વિભો-

રાનન્દમૂર્તેરનવદ્યકીર્તેઃ ।

નૈવાન્યથા ક્વાપ્યવિકારિણસ્તે

વિનાહમધ્યાસમમુષ્ય સંસૃતિઃ

॥ 305॥

શ્લોક 305

તસ્માદહઙ્કારમિમં સ્વશત્રું

ભોક્તુર્ગલે કણ્ટકવત્પ્રતીતમ્ ।

વિચ્છિદ્ય વિજ્ઞાનમહાસિના સ્ફુટં

ભુઙ્ક્ષ્વાત્મસામ્રાજ્યસુખં યથેષ્ટમ્

॥ 306॥

શ્લોક 306

તતોઽહમાદેર્વિનિવર્ત્ય વૃત્તિં

સન્ત્યક્તરાગઃ પરમાર્થલાભાત્ ।

તૂષ્ણીં સમાસ્સ્વાત્મસુખાનુભૂત્યા

પૂર્ણાત્મના બ્રહ્મણિ નિર્વિકલ્પઃ

॥ 307॥

શ્લોક 307

સમૂલકૃત્તોઽપિ મહાનહં પુનઃ

વ્યુલ્લેખિતઃ સ્યાદ્યદિ ચેતસા ક્ષણમ્ ।

સઞ્જીવ્ય વિક્ષેપશતં કરોતિ

નભસ્વતા પ્રાવૃષિ વારિદો યથા

॥ 308॥

શ્લોક 308

નિગૃહ્ય શત્રોરહમોઽવકાશઃ

ક્વચિન્ન દેયો વિષયાનુચિન્તયા ।

સ એવ સઞ્જીવનહેતુરસ્ય

પ્રક્ષીણજમ્બીરતરોરિવામ્બુ

॥ 309॥

શ્લોક 309

દેહાત્મના સંસ્થિત એવ કામી

વિલક્ષણઃ કામયિતા કથં સ્યાત્ ।

અતોઽર્થસન્ધાનપરત્વમેવ

ભેદપ્રસક્ત્યા ભવબન્ધહેતુઃ

॥ 310॥

શ્લોક 310

કાર્યપ્રવર્ધનાદ્બીજપ્રવૃદ્ધિઃ પરિદૃશ્યતે ।

કાર્યનાશાદ્બીજનાશસ્તસ્માત્કાર્યં નિરોધયેત્

॥ 311॥

શ્લોક 311

વાસનાવૃદ્ધિતઃ કાર્યં કાર્યવૃદ્ધ્યા ચ વાસના ।

વર્ધતે સર્વથા પુંસઃ સંસારો ન નિવર્તતે

॥ 312॥

શ્લોક 312

સંસારબન્ધવિચ્છિત્ત્યૈ તદ્ દ્વયં પ્રદહેદ્યતિઃ ।

વાસનાવૃદ્ધિરેતાભ્યાં ચિન્તયા ક્રિયયા બહિઃ

॥ 313॥

શ્લોક 313

॥ 314॥ (પાઠભેદઃ - વાસના પ્રેર્યતે હ્યન્તઃ)

તાભ્યાં પ્રવર્ધમાના સા સૂતે સંસૃતિમાત્મનઃ ।

ત્રયાણાં ચ ક્ષયોપાયઃ સર્વાવસ્થાસુ સર્વદા

શ્લોક 314

સર્વત્ર સર્વતઃ સર્વબ્રહ્મમાત્રાવલોકનૈઃ । (પાઠભેદઃ - માત્રાવલોકનમ્)

સદ્ભાવવાસનાદાર્ઢ્યાત્તત્ત્રયં લયમશ્નુતે

॥ 315॥

શ્લોક 315

ક્રિયાનાશે ભવેચ્ચિન્તાનાશોઽસ્માદ્વાસનાક્ષયઃ ।

વાસનાપ્રક્ષયો મોક્ષઃ સા જીવન્મુક્તિરિષ્યતે

॥ 316॥

શ્લોક 316

॥ 317॥ (પાઠભેદઃ - સ)

સદ્વાસનાસ્ફૂર્તિવિજૃમ્ભણે સતિ

હ્યસૌ વિલીનાપ્યહમાદિવાસના । (પાઠભેદઃ - વિલીના ત્વહમાદિવાસના)

અતિપ્રકૃષ્ટાપ્યરુણપ્રભાયાં

વિલીયતે સાધુ યથા તમિસ્રા

શ્લોક 317

તમસ્તમઃકાર્યમનર્થજાલં

ન દૃશ્યતે સત્યુદિતે દિનેશે ।

તથાઽદ્વયાનન્દરસાનુભૂતૌ

નૈવાસ્તિ બન્ધો ન ચ દુઃખગન્ધઃ

॥ 318॥

શ્લોક 318

દૃશ્યં પ્રતીતં પ્રવિલાપયન્સન્ (પાઠભેદઃ - પ્રવિલાપયન્સ્વયં)

સન્માત્રમાનન્દઘનં વિભાવયન્ ।

સમાહિતઃ સન્બહિરન્તરં વા

કાલં નયેથાઃ સતિ કર્મબન્ધે

॥ 319॥

શ્લોક 319

પ્રમાદો બ્રહ્મનિષ્ઠાયાં ન કર્તવ્યઃ કદાચન ।

પ્રમાદો મૃત્યુરિત્યાહ ભગવાન્બ્રહ્મણઃ સુતઃ

॥ 320॥

શ્લોક 320

ન પ્રમાદાદનર્થોઽન્યો જ્ઞાનિનઃ સ્વસ્વરૂપતઃ ।

તતો મોહસ્તતોઽહન્ધીસ્તતો બન્ધસ્તતો વ્યથા

॥ 321॥

શ્લોક 321

વિષયાભિમુખં દૃષ્ટ્વા વિદ્વાંસમપિ વિસ્મૃતિઃ ।

વિક્ષેપયતિ ધીદોષૈર્યોષા જારમિવ પ્રિયમ્

॥ 322॥

શ્લોક 322

યથાપકૃષ્ટં શૈવાલં ક્ષણમાત્રં ન તિષ્ઠતિ ।

આવૃણોતિ તથા માયા પ્રાજ્ઞં વાપિ પરાઙ્મુખમ્

॥ 323॥

શ્લોક 323

લક્ષ્યચ્યુતં ચેદ્યદિ ચિત્તમીષદ્

બહિર્મુખં સન્નિપતેત્તતસ્તતઃ ।

પ્રમાદતઃ પ્રચ્યુતકેલિકન્દુકઃ

સોપાનપઙ્ક્તૌ પતિતો યથા તથા

॥ 324॥

શ્લોક 324

વિષયેષ્વાવિશચ્ચેતઃ સઙ્કલ્પયતિ તદ્ગુણાન્ ।

સમ્યક્સઙ્કલ્પનાત્કામઃ કામાત્પુંસઃ પ્રવર્તનમ્

॥ 325॥

શ્લોક 325

અતઃ પ્રમાદાન્ન પરોઽસ્તિ મૃત્યુઃ

વિવેકિનો બ્રહ્મવિદઃ સમાધૌ ।

સમાહિતઃ સિદ્ધિમુપૈતિ સમ્યક્

સમાહિતાત્મા ભવ સાવધાનઃ

॥ 326॥

શ્લોક 326

તતઃ સ્વરૂપવિભ્રંશો વિભ્રષ્ટસ્તુ પતત્યધઃ ।

પતિતસ્ય વિના નાશં પુનર્નારોહ ઈક્ષ્યતે

॥ 327॥

શ્લોક 327

સઙ્કલ્પં વર્જયેત્તસ્માત્સર્વાનર્થસ્ય કારણમ્ ।

અપથ્યાનિ હિ વસ્તૂનિ વ્યાધિગ્રસ્તો યથોત્સૃજે ।

જીવતો યસ્ય કૈવલ્યં વિદેહે સ ચ કેવલઃ ।

યત્કિઞ્ચિત્ પશ્યતો ભેદં ભયં બ્રૂતે યજુઃશ્રુતિઃ

॥ 328॥

શ્લોક 328

યદા કદા વાપિ વિપશ્ચિદેષ

બ્રહ્મણ્યનન્તેઽપ્યણુમાત્રભેદમ્ ।

પશ્યત્યથામુષ્ય ભયં તદૈવ

યદ્વીક્ષિતં ભિન્નતયા પ્રમાદાત્

॥ 329॥

શ્લોક 329

॥ 330॥ (પાઠભેદઃ - યદીક્ષિતં)

શ્રુતિસ્મૃતિન્યાયશતૈર્નિષિદ્ધે

દૃશ્યેઽત્ર યઃ સ્વાત્મમતિં કરોતિ ।

ઉપૈતિ દુઃખોપરિ દુઃખજાતં

નિષિદ્ધકર્તા સ મલિમ્લુચો યથા

શ્લોક 330

સત્યાભિસન્ધાનરતો વિમુક્તો

મહત્ત્વમાત્મીયમુપૈતિ નિત્યમ્ ।

મિથ્યાભિસન્ધાનરતસ્તુ નશ્યેદ્

દૃષ્ટં તદેતદ્યદચૌરચૌરયોઃ

॥ 331॥

શ્લોક 331

॥ 332॥ (પાઠભેદઃ - ચોરચોરયોઃ)

યતિરસદનુસન્ધિં બન્ધહેતું વિહાય

સ્વયમયમહમસ્મીત્યાત્મદૃષ્ટ્યૈવ તિષ્ઠેત્

સુખયતિ નનુ નિષ્ઠા બ્રહ્મણિ સ્વાનુભૂત્યા

હરતિ પરમવિદ્યાકાર્યદુઃખં પ્રતીતમ્

શ્લોક 332

બાહ્યાનુસન્ધિઃ પરિવર્ધયેત્ફલં (પાઠભેદઃ - બાહ્યાભિસન્ધિઃ)

દુર્વાસનામેવ તતસ્તતોઽધિકામ્ ।

જ્ઞાત્વા વિવેકૈઃ પરિહૃત્ય બાહ્યં

સ્વાત્માનુસન્ધિં વિદધીત નિત્યમ્

॥ 333॥

શ્લોક 333

બાહ્યે નિરુદ્ધે મનસઃ પ્રસન્નતા

મનઃપ્રસાદે પરમાત્મદર્શનમ્ ।

તસ્મિન્સુદૃષ્ટે ભવબન્ધનાશો

બહિર્નિરોધઃ પદવી વિમુક્તેઃ

॥ 334॥

શ્લોક 334

કઃ પણ્ડિતઃ સન્સદસદ્વિવેકી

શ્રુતિપ્રમાણઃ પરમાર્થદર્શી ।

જાનન્હિ કુર્યાદસતોઽવલમ્બં

સ્વપાતહેતોઃ શિશુવન્મુમુક્ષુઃ

॥ 335॥

શ્લોક 335

દેહાદિસંસક્તિમતો ન મુક્તિઃ

મુક્તસ્ય દેહાદ્યભિમત્યભાવઃ ।

સુપ્તસ્ય નો જાગરણં ન જાગ્રતઃ

સ્વપ્નસ્તયોર્ભિન્નગુણાશ્રયત્વાત્

॥ 336॥

શ્લોક 336

અન્તર્બહિઃ સ્વં સ્થિરજઙ્ગમેષુ

જ્ઞાત્વાઽઽત્મનાધારતયા વિલોક્ય । (પાઠભેદઃ - જ્ઞાનાત્મન્)

ત્યક્તાખિલોપાધિરખણ્ડરૂપઃ

પૂર્ણાત્મના યઃ સ્થિત એષ મુક્તઃ

॥ 337॥

શ્લોક 337

સર્વાત્મના બન્ધવિમુક્તિહેતુઃ

સર્વાત્મભાવાન્ન પરોઽસ્તિ કશ્ચિત્ ।

દૃશ્યાગ્રહે સત્યુપપદ્યતેઽસૌ

સર્વાત્મભાવોઽસ્ય સદાત્મનિષ્ઠયા

॥ 338॥

શ્લોક 338

દૃશ્યસ્યાગ્રહણં કથં નુ ઘટતે દેહાત્મના તિષ્ઠતો

બાહ્યાર્થાનુભવપ્રસક્તમનસસ્તત્તત્ક્રિયાં કુર્વતઃ ।

સન્ન્યસ્તાખિલધર્મકર્મવિષયૈર્નિત્યાત્મનિષ્ઠાપરૈઃ

તત્ત્વજ્ઞૈઃ કરણીયમાત્મનિ સદાનન્દેચ્છુભિર્યત્નતઃ

॥ 339॥

શ્લોક 339

સર્વાત્મસિદ્ધયે ભિક્ષોઃ કૃતશ્રવણકર્મણઃ । (પાઠભેદઃ - સાર્વાત્મ્ય)

સમાધિં વિદધાત્યેષા શાન્તો દાન્ત ઇતિ શ્રુતિઃ

॥ 340॥

શ્લોક 340

આરૂઢશક્તેરહમો વિનાશઃ

કર્તુન્ન શક્ય સહસાપિ પણ્ડિતૈઃ । (પાઠભેદઃ - કર્તું ન)

યે નિર્વિકલ્પાખ્યસમાધિનિશ્ચલાઃ

તાનન્તરાઽનન્તભવા હિ વાસનાઃ

॥ 341॥

શ્લોક 341

અહમ્બુદ્ધ્યૈવ મોહિન્યા યોજયિત્વાઽઽવૃતેર્બલાત્ ।

વિક્ષેપશક્તિઃ પુરુષં વિક્ષેપયતિ તદ્ગુણૈઃ

॥ 342॥

શ્લોક 342

વિક્ષેપશક્તિવિજયો વિષમો વિધાતું

નિઃશેષમાવરણશક્તિનિવૃત્ત્યભાવે ।

દૃગ્દૃશ્યયોઃ સ્ફુટપયોજલવદ્વિભાગે

નશ્યેત્તદાવરણમાત્મનિ ચ સ્વભાવાત્ ।

નિઃસંશયેન ભવતિ પ્રતિબન્ધશૂન્યો

વિક્ષેપણં ન હિ તદા યદિ ચેન્મૃષાર્થે

॥ 343॥

શ્લોક 343

॥ 344॥ (પાઠભેદઃ - નિક્ષેપણં)

સમ્યગ્વિવેકઃ સ્ફુટબોધજન્યો

વિભજ્ય દૃગ્દૃશ્યપદાર્થતત્ત્વમ્ ।

છિનત્તિ માયાકૃતમોહબન્ધં

યસ્માદ્વિમુક્તસ્તુ પુનર્ન સંસૃતિઃ

શ્લોક 344

॥ 345॥ (પાઠભેદઃ - વિમુક્તસ્ય)

પરાવરૈકત્વવિવેકવહ્નિઃ

દહત્યવિદ્યાગહનં હ્યશેષમ્ ।

કિં સ્યાત્પુનઃ સંસરણસ્ય બીજં

અદ્વૈતભાવં સમુપેયુષોઽસ્ય

શ્લોક 345

આવરણસ્ય નિવૃત્તિર્ભવતિ હિ સમ્યક્પદાર્થદર્શનતઃ ।

મિથ્યાજ્ઞાનવિનાશસ્તદ્વિક્ષેપજનિતદુઃખનિવૃત્તિઃ

॥ 346॥

શ્લોક 346

એતત્ત્રિતયં દૃષ્ટં સમ્યગ્રજ્જુસ્વરૂપવિજ્ઞાનાત્ ।

તસ્માદ્વસ્તુસતત્ત્વં જ્ઞાતવ્યં બન્ધમુક્તયે વિદુષા

॥ 347॥

શ્લોક 347

અયોઽગ્નિયોગાદિવ સત્સમન્વયાન્

માત્રાદિરૂપેણ વિજૃમ્ભતે ધીઃ ।

તત્કાર્યમેતદ્દ્વિતયં યતો મૃષા (પાઠભેદઃ - તત્કાર્યમેવ ત્રિતયં)

દૃષ્ટં ભ્રમસ્વપ્નમનોરથેષુ

॥ 348॥

શ્લોક 348

તતો વિકારાઃ પ્રકૃતેરહમ્મુખા

દેહાવસાના વિષયાશ્ચ સર્વે ।

ક્ષણેઽન્યથાભાવિતયા હ્યમીષા- (પાઠભેદઃ - ભાવિન એષ આત્મા)

મસત્ત્વમાત્મા તુ કદાપિ નાન્યથા

॥ 349॥

શ્લોક 349

॥ 350॥ (પાઠભેદઃ - મસત્ત્વમાત્મા તુ કદાપિ)

નિત્યાદ્વયાખણ્ડચિદેકરૂપો

બુદ્ધ્યાદિસાક્ષી સદસદ્વિલક્ષણઃ ।

અહમ્પદપ્રત્યયલક્ષિતાર્થઃ

પ્રત્યક્ સદાનન્દઘનઃ પરાત્મા

શ્લોક 350

ઇત્થં વિપશ્ચિત્સદસદ્વિભજ્ય

નિશ્ચિત્ય તત્ત્વં નિજબોધદૃષ્ટ્યા ।

જ્ઞાત્વા સ્વમાત્માનમખણ્ડબોધં

તેભ્યો વિમુક્તઃ સ્વયમેવ શામ્યતિ

॥ 351॥

શ્લોક 351

અજ્ઞાનહૃદયગ્રન્થેર્નિઃશેષવિલયસ્તદા ।

સમાધિનાઽવિકલ્પેન યદાઽદ્વૈતાત્મદર્શનમ્

॥ 352॥

શ્લોક 352

ત્વમહમિદમિતીયં કલ્પના બુદ્ધિદોષાત્

પ્રભવતિ પરમાત્મન્યદ્વયે નિર્વિશેષે ।

પ્રવિલસતિ સમાધાવસ્ય સર્વો વિકલ્પો

વિલયનમુપગચ્છેદ્વસ્તુતત્ત્વાવધૃત્યા

॥ 353॥

શ્લોક 353

શાન્તો દાન્તઃ પરમુપરતઃ ક્ષાન્તિયુક્તઃ સમાધિં

કુર્વન્નિત્યં કલયતિ યતિઃ સ્વસ્ય સર્વાત્મભાવમ્ ।

તેનાવિદ્યાતિમિરજનિતાન્સાધુ દગ્ધ્વા વિકલ્પાન્

બ્રહ્માકૃત્યા નિવસતિ સુખં નિષ્ક્રિયો નિર્વિકલ્પઃ

॥ 354॥

શ્લોક 354

સમાહિતા યે પ્રવિલાપ્ય બાહ્યં

શ્રોત્રાદિ ચેતઃ સ્વમહં ચિદાત્મનિ ।

ત એવ મુક્તા ભવપાશબન્ધૈઃ

નાન્યે તુ પારોક્ષ્યકથાભિધાયિનઃ

॥ 355॥

શ્લોક 355

ઉપાધિભેદાત્સ્વયમેવ ભિદ્યતે (પાઠભેદઃ - યોગાત્સ્વયમેવ)

ચોપાધ્યપોહે સ્વયમેવ કેવલઃ ।

તસ્માદુપાધેર્વિલયાય વિદ્વાન્

વસેત્સદાઽકલ્પસમાધિનિષ્ઠયા

॥ 356॥

શ્લોક 356

સતિ સક્તો નરો યાતિ સદ્ભાવં હ્યેકનિષ્ઠયા ।

કીટકો ભ્રમરં ધ્યાયન્ ભ્રમરત્વાય કલ્પતે

॥ 357॥

શ્લોક 357

ક્રિયાન્તરાસક્તિમપાસ્ય કીટકો

ધ્યાયન્નલિત્વં હ્યલિભાવમૃચ્છતિ । (પાઠભેદઃ - ધ્યાયન્યથાલિં)

તથૈવ યોગી પરમાત્મતત્ત્વં

ધ્યાત્વા સમાયાતિ તદેકનિષ્ઠયા

॥ 358॥

શ્લોક 358

અતીવ સૂક્ષ્મં પરમાત્મતત્ત્વં

ન સ્થૂલદૃષ્ટ્યા પ્રતિપત્તુમર્હતિ ।

સમાધિનાત્યન્તસુસૂક્ષ્મવૃત્ત્યા

જ્ઞાતવ્યમાર્યૈરતિશુદ્ધબુદ્ધિભિઃ

॥ 359॥

શ્લોક 359

યથા સુવર્ણં પુટપાકશોધિતં

ત્યક્ત્વા મલં સ્વાત્મગુણં સમૃચ્છતિ ।

તથા મનઃ સત્ત્વરજસ્તમોમલં

ધ્યાનેન સન્ત્યજ્ય સમેતિ તત્ત્વમ્

॥ 360॥

શ્લોક 360

નિરન્તરાભ્યાસવશાત્તદિત્થં

પક્વં મનો બ્રહ્મણિ લીયતે યદા ।

તદા સમાધિઃ સવિકલ્પવર્જિતઃ (પાઠભેદઃ - સ વિકલ્પવર્જિતઃ)

સ્વતોઽદ્વયાનન્દરસાનુભાવકઃ

॥ 361॥

શ્લોક 361

સમાધિનાઽનેન સમસ્તવાસના-

ગ્રન્થેર્વિનાશોઽખિલકર્મનાશઃ ।

અન્તર્બહિઃ સર્વત એવ સર્વદા

સ્વરૂપવિસ્ફૂર્તિરયત્નતઃ સ્યાત્

॥ 362॥

શ્લોક 362

શ્રુતેઃ શતગુણં વિદ્યાન્મનનં મનનાદપિ ।

નિદિધ્યાસં લક્ષગુણમનન્તં નિર્વિકલ્પકમ્

॥ 363॥

શ્લોક 363

નિર્વિકલ્પકસમાધિના સ્ફુટં

બ્રહ્મતત્ત્વમવગમ્યતે ધ્રુવમ્ ।

નાન્યથા ચલતયા મનોગતેઃ

પ્રત્યયાન્તરવિમિશ્રિતં ભવેત્

॥ 364॥

શ્લોક 364

અતઃ સમાધત્સ્વ યતેન્દ્રિયઃ સન્

નિરન્તરં શાન્તમનાઃ પ્રતીચિ ।

વિધ્વંસય ધ્વાન્તમનાદ્યવિદ્યયા

કૃતં સદેકત્વવિલોકનેન

॥ 365॥

શ્લોક 365

યોગસ્ય પ્રથમદ્વારં વાઙ્નિરોધોઽપરિગ્રહઃ । (પાઠભેદઃ - પ્રથમં દ્વારં)

નિરાશા ચ નિરીહા ચ નિત્યમેકાન્તશીલતા

॥ 366॥

શ્લોક 366

એકાન્તસ્થિતિરિન્દ્રિયોપરમણે હેતુર્દમશ્ચેતસઃ

સંરોધે કરણં શમેન વિલયં યાયાદહંવાસના ।

તેનાનન્દરસાનુભૂતિરચલા બ્રાહ્મી સદા યોગિનઃ

તસ્માચ્ચિત્તનિરોધ એવ સતતં કાર્યઃ પ્રયત્નો મુનેઃ

॥ 367॥

શ્લોક 367

॥ 368॥ પ્રયત્નાન્મુનેઃ

વાચં નિયચ્છાત્મનિ તં નિયચ્છ

બુદ્ધૌ ધિયં યચ્છ ચ બુદ્ધિસાક્ષિણિ ।

તં ચાપિ પૂર્ણાત્મનિ નિર્વિકલ્પે

વિલાપ્ય શાન્તિં પરમાં ભજસ્વ

શ્લોક 368

દેહપ્રાણેન્દ્રિયમનોબુદ્ધ્યાદિભિરુપાધિભિઃ ।

યૈર્યૈર્વૃત્તેઃસમાયોગસ્તત્તદ્ભાવોઽસ્ય યોગિનઃ

॥ 369॥

શ્લોક 369

તન્નિવૃત્ત્યા મુનેઃ સમ્યક્ સર્વોપરમણં સુખમ્ ।

સન્દૃશ્યતે સદાનન્દરસાનુભવવિપ્લવઃ

॥ 370॥

શ્લોક 370

અન્તસ્ત્યાગો બહિસ્ત્યાગો વિરક્તસ્યૈવ યુજ્યતે ।

ત્યજત્યન્તર્બહિઃસઙ્ગં વિરક્તસ્તુ મુમુક્ષયા

॥ 371॥

શ્લોક 371

બહિસ્તુ વિષયૈઃ સઙ્ગં તથાન્તરહમાદિભિઃ । (પાઠભેદઃ - સઙ્ગઃ)

વિરક્ત એવ શક્નોતિ ત્યક્તું બ્રહ્મણિ નિષ્ઠિતઃ

॥ 372॥

શ્લોક 372

વૈરાગ્યબોધૌ પુરુષસ્ય પક્ષિવત્

પક્ષૌ વિજાનીહિ વિચક્ષણ ત્વમ્ ।

વિમુક્તિસૌધાગ્રલતાધિરોહણં

તાભ્યાં વિના નાન્યતરેણ સિધ્યતિ

॥ 373॥

શ્લોક 373

અત્યન્તવૈરાગ્યવતઃ સમાધિઃ

સમાહિતસ્યૈવ દૃઢપ્રબોધઃ ।

પ્રબુદ્ધતત્ત્વસ્ય હિ બન્ધમુક્તિઃ

મુક્તાત્મનો નિત્યસુખાનુભૂતિઃ

॥ 374॥

શ્લોક 374

વૈરાગ્યાન્ન પરં સુખસ્ય જનકં પશ્યામિ વશ્યાત્મનઃ

તચ્ચેચ્છુદ્ધતરાત્મબોધસહિતં સ્વારાજ્યસામ્રાજ્યધુક્ ।

એતદ્દ્વારમજસ્રમુક્તિયુવતેર્યસ્માત્ત્વમસ્માત્પરં

સર્વત્રાસ્પૃહયા સદાત્મનિ સદા પ્રજ્ઞાં કુરુ શ્રેયસે

॥ 375॥

શ્લોક 375

આશાં છિન્દ્ધિ વિષોપમેષુ વિષયેષ્વેષૈવ મૃત્યોઃ કૃતિ- (પાઠભેદઃ - મૃત્યોઃ સૃતિ)

સ્ત્યક્ત્વા જાતિકુલાશ્રમેષ્વભિમતિં મુઞ્ચાતિદૂરાત્ક્રિયાઃ ।

દેહાદાવસતિ ત્યજાત્મધિષણાં પ્રજ્ઞાં કુરુષ્વાત્મનિ

ત્વં દ્રષ્ટાસ્યમનોઽસિ નિર્દ્વયપરં બ્રહ્માસિ યદ્વસ્તુતઃ

॥ 376॥

શ્લોક 376

॥ 377॥ (પાઠભેદઃ - દ્રષ્ટાસ્યમલો)

લક્ષ્યે બ્રહ્મણિ માનસં દૃઢતરં સંસ્થાપ્ય બાહ્યેન્દ્રિયં

સ્વસ્થાને વિનિવેશ્ય નિશ્ચલતનુશ્ચોપેક્ષ્ય દેહસ્થિતિમ્ ।

બ્રહ્માત્મૈક્યમુપેત્ય તન્મયતયા ચાખણ્ડવૃત્ત્યાઽનિશં

બ્રહ્માનન્દરસં પિબાત્મનિ મુદા શૂન્યૈઃ કિમન્યૈર્ભૃશમ્

શ્લોક 377

॥ 378॥ (પાઠભેદઃ - કિમન્યૈર્ભ્રમૈઃ)

અનાત્મચિન્તનં ત્યક્ત્વા કશ્મલં દુઃખકારણમ્ ।

ચિન્તયાત્માનમાનન્દરૂપં યન્મુક્તિકારણમ્

શ્લોક 378

એષ સ્વયઞ્જ્યોતિરશેષસાક્ષી

વિજ્ઞાનકોશો વિલસત્યજસ્રમ્ । વિજ્ઞાનકોશે

લક્ષ્યં વિધાયૈનમસદ્વિલક્ષણ-

મખણ્ડવૃત્ત્યાઽઽત્મતયાઽનુભાવય

॥ 379॥

શ્લોક 379

એતમચ્છિન્નયા વૃત્ત્યા પ્રત્યયાન્તરશૂન્યયા ।

ઉલ્લેખયન્વિજાનીયાત્સ્વસ્વરૂપતયા સ્ફુટમ્

॥ 380॥

શ્લોક 380

અત્રાત્મત્વં દૃઢીકુર્વન્નહમાદિષુ સન્ત્યજન્ ।

ઉદાસીનતયા તેષુ તિષ્ઠેત્સ્ફુટઘટાદિવત્

॥ 381॥

શ્લોક 381

॥ 382॥ (પાઠભેદઃ - તિષ્ઠેદ્ઘટપટાદિવત્)

વિશુદ્ધમન્તઃકરણં સ્વરૂપે

નિવેશ્ય સાક્ષિણ્યવબોધમાત્રે ।

શનૈઃ શનૈર્નિશ્ચલતામુપાનયન્

પૂર્ણં સ્વમેવાનુવિલોકયેત્તતઃ

શ્લોક 382

॥ 383॥ (પાઠભેદઃ - પૂર્ણત્વમેવાનુ)

દેહેન્દ્રિયપ્રાણમનોઽહમાદિભિઃ

સ્વાજ્ઞાનક્લૃપ્તૈરખિલૈરુપાધિભિઃ ।

વિમુક્તમાત્માનમખણ્ડરૂપં

પૂર્ણં મહાકાશમિવાવલોકયેત્

શ્લોક 383

ઘટકલશકુસૂલસૂચિમુખ્યૈઃ

ગગનમુપાધિશતૈર્વિમુક્તમેકમ્ ।

ભવતિ ન વિવિધં તથૈવ શુદ્ધં

પરમહમાદિવિમુક્તમેકમેવ

॥ 384॥

શ્લોક 384

બ્રહ્માદિસ્તમ્બપર્યન્તા મૃષામાત્રા ઉપાધયઃ । (પાઠભેદઃ - બ્રહ્માદ્યાઃ સ્તમ્બ)

તતઃ પૂર્ણં સ્વમાત્માનં પશ્યેદેકાત્મના સ્થિતમ્

॥ 385॥

શ્લોક 385

યત્ર ભ્રાન્ત્યા કલ્પિતં તદ્વિવેકે (પાઠભેદઃ - યદ્વિવેકે)

તત્તન્માત્રં નૈવ તસ્માદ્વિભિન્નમ્ ।

ભ્રાન્તેર્નાશે ભાતિ દૃષ્ટાહિતત્ત્વં (પાઠભેદઃ - ભ્રાન્તિદૃષ્ટા)

રજ્જુસ્તદ્વદ્વિશ્વમાત્મસ્વરૂપમ્

॥ 386॥

શ્લોક 386

સ્વયં બ્રહ્મા સ્વયં વિષ્ણુઃ સ્વયમિન્દ્રઃ સ્વયં શિવઃ ।

સ્વયં વિશ્વમિદં સર્વં સ્વસ્માદન્યન્ન કિઞ્ચન

॥ 387॥

શ્લોક 387

અન્તઃ સ્વયં ચાપિ બહિઃ સ્વયં ચ

સ્વયં પુરસ્તાત્ સ્વયમેવ પશ્ચાત્ ।

સ્વયં હ્યાવાચ્યાં સ્વયમપ્યુદીચ્યાં (પાઠભેદઃ - હ્યવાચ્યાં)

તથોપરિષ્ટાત્સ્વયમપ્યધસ્તાત્

॥ 388॥

શ્લોક 388

તરઙ્ગફેનભ્રમબુદ્બુદાદિ

સર્વં સ્વરૂપેણ જલં યથા તથા ।

ચિદેવ દેહાદ્યહમન્તમેતત્

સર્વં ચિદેવૈકરસં વિશુદ્ધમ્

॥ 389॥

શ્લોક 389

સદેવેદં સર્વં જગદવગતં વાઙ્મનસયોઃ

સતોઽન્યન્નાસ્ત્યેવ પ્રકૃતિપરસીમ્નિ સ્થિતવતઃ ।

પૃથક્ કિં મૃત્સ્નાયાઃ કલશઘટકુમ્ભાદ્યવગતં

વદત્યેષ ભ્રાન્તસ્ત્વમહમિતિ માયામદિરયા

॥ 390॥

શ્લોક 390

ક્રિયાસમભિહારેણ યત્ર નાન્યદિતિ શ્રુતિઃ ।

બ્રવીતિ દ્વૈતરાહિત્યં મિથ્યાધ્યાસનિવૃત્તયે

॥ 391॥

શ્લોક 391

આકાશવન્નિર્મલનિર્વિકલ્પં (પાઠભેદઃ - નિર્વિકલ્પ)

નિઃસીમનિઃસ્પન્દનનિર્વિકારમ્ ।

અન્તર્બહિઃશૂન્યમનન્યમદ્વયં

સ્વયં પરં બ્રહ્મ કિમસ્તિ બોધ્યમ્

॥ 392॥

શ્લોક 392

વક્તવ્યં કિમુ વિદ્યતેઽત્ર બહુધા બ્રહ્મૈવ જીવઃ સ્વયં

બ્રહ્મૈતજ્જગદાતતં નુ સકલં બ્રહ્માદ્વિતીયં શ્રુતિઃ । (પાઠભેદઃ - જગદાપરાણુ સકલં)

બ્રહ્મૈવાહમિતિ પ્રબુદ્ધમતયઃ સન્ત્યક્તબાહ્યાઃ સ્ફુટં

બ્રહ્મીભૂય વસન્તિ સન્તતચિદાનન્દાત્મનૈતદ્ધ્રુવમ્

॥ 393॥

શ્લોક 393

॥ 394॥ (પાઠભેદઃ - આનન્દાત્મનૈવ ધ્રુવમ્)

જહિ મલમયકોશેઽહન્ધિયોત્થાપિતાશાં

પ્રસભમનિલકલ્પે લિઙ્ગદેહેઽપિ પશ્ચાત્ ।

નિગમગદિતકીર્તિં નિત્યમાનન્દમૂર્તિં

સ્વયમિતિ પરિચીય બ્રહ્મરૂપેણ તિષ્ઠ

શ્લોક 394

શવાકારં યાવદ્ભજતિ મનુજસ્તાવદશુચિઃ

પરેભ્યઃ સ્યાત્ક્લેશો જનનમરણવ્યાધિનિલયઃ । (પાઠભેદઃ - વ્યાધિનિરયાઃ)

યદાત્માનં શુદ્ધં કલયતિ શિવાકારમચલમ્

તદા તેભ્યો મુક્તો ભવતિ હિ તદાહ શ્રુતિરપિ

॥ 395॥

શ્લોક 395

સ્વાત્મન્યારોપિતાશેષાભાસવસ્તુનિરાસતઃ ।

સ્વયમેવ પરં બ્રહ્મ પૂર્ણમદ્વયમક્રિયમ્

॥ 396॥

શ્લોક 396

સમાહિતાયાં સતિ ચિત્તવૃત્તૌ

પરાત્મનિ બ્રહ્મણિ નિર્વિકલ્પે ।

ન દૃશ્યતે કશ્ચિદયં વિકલ્પઃ

પ્રજલ્પમાત્રઃ પરિશિષ્યતે યતઃ

॥ 397॥

શ્લોક 397

॥ 398॥ (પાઠભેદઃ - તતઃ)

અસત્કલ્પો વિકલ્પોઽયં વિશ્વમિત્યેકવસ્તુનિ ।

નિર્વિકારે નિરાકારે નિર્વિશેષે ભિદા કુતઃ

શ્લોક 398

દ્રષ્ટુદર્શનદૃશ્યાદિભાવશૂન્યૈકવસ્તુનિ । (પાઠભેદઃ - દ્રષ્ટૃદર્શન)

નિર્વિકારે નિરાકારે નિર્વિશેષે ભિદા કુતઃ

॥ 399॥

શ્લોક 399

કલ્પાર્ણવ ઇવાત્યન્તપરિપૂર્ણૈકવસ્તુનિ ।

નિર્વિકારે નિરાકારે નિર્વિશેષે ભિદા કુતઃ

॥ 400॥

શ્લોક 400

તેજસીવ તમો યત્ર પ્રલીનં ભ્રાન્તિકારણમ્ । (પાઠભેદઃ - યત્ર વિલીનં)

અદ્વિતીયે પરે તત્ત્વે નિર્વિશેષે ભિદા કુતઃ

॥ 401॥

શ્લોક 401

એકાત્મકે પરે તત્ત્વે ભેદવાર્તા કથં વસેત્ । (પાઠભેદઃ - કથં ભવેત્)

સુષુપ્તૌ સુખમાત્રાયાં ભેદઃ કેનાવલોકિતઃ

॥ 402॥

શ્લોક 402

ન હ્યસ્તિ વિશ્વં પરતત્ત્વબોધાત્

સદાત્મનિ બ્રહ્મણિ નિર્વિકલ્પે ।

કાલત્રયે નાપ્યહિરીક્ષિતો ગુણે

ન હ્યમ્બુબિન્દુર્મૃગતૃષ્ણિકાયામ્

॥ 403॥

શ્લોક 403

માયામાત્રમિદં દ્વૈતમદ્વૈતં પરમાર્થતઃ ।

ઇતિ બ્રૂતે શ્રુતિઃ સાક્ષાત્સુષુપ્તાવનુભૂયતે

॥ 404॥

શ્લોક 404

અનન્યત્વમધિષ્ઠાનાદારોપ્યસ્ય નિરીક્ષિતમ્ ।

પણ્ડિતૈ રજ્જુસર્પાદૌ વિકલ્પો ભ્રાન્તિજીવનઃ

॥ 405॥

શ્લોક 405

ચિત્તમૂલો વિકલ્પોઽયં ચિત્તાભાવે ન કશ્ચન ।

અતશ્ચિત્તં સમાધેહિ પ્રત્યગ્રૂપે પરાત્મનિ

॥ 406॥

શ્લોક 406

કિમપિ સતતબોધં કેવલાનન્દરૂપં

નિરુપમમતિવેલં નિત્યમુક્તં નિરીહમ્ ।

નિરવધિગગનાભં નિષ્કલં નિર્વિકલ્પં

હૃદિ કલયતિ વિદ્વાન્ બ્રહ્મ પૂર્ણં સમાધૌ

॥ 407॥

શ્લોક 407

પ્રકૃતિવિકૃતિશૂન્યં ભાવનાતીતભાવં

સમરસમસમાનં માનસમ્બન્ધદૂરમ્ ।

નિગમવચનસિદ્ધં નિત્યમસ્મત્પ્રસિદ્ધં

હૃદિ કલયતિ વિદ્વાન્ બ્રહ્મ પૂર્ણં સમાધૌ

॥ 408॥

શ્લોક 408

અજરમમરમસ્તાભાવવસ્તુસ્વરૂપં (પાઠભેદઃ - ભાસવસ્તુ)

સ્તિમિતસલિલરાશિપ્રખ્યમાખ્યાવિહીનમ્ ।

શમિતગુણવિકારં શાશ્વતં શાન્તમેકં

હૃદિ કલયતિ વિદ્વાન્ બ્રહ્મ પૂર્ણં સમાધૌ

॥ 409॥

શ્લોક 409

સમાહિતાન્તઃકરણઃ સ્વરૂપે

વિલોકયાત્માનમખણ્ડવૈભવમ્ ।

વિચ્છિન્દ્ધિ બન્ધં ભવગન્ધગન્ધિતં (પાઠભેદઃ - ગન્ધગન્ધિલં)

યત્નેન પુંસ્ત્વં સફલીકુરુષ્વ ॥ 411-

સર્વોપાધિવિનિર્મુક્તં સચ્ચિદાનન્દમદ્વયમ્ ।

ભાવયાત્માનમાત્મસ્થં ન ભૂયઃ કલ્પસેઽધ્વને

॥ 410॥

શ્લોક 410

છાયેવ પુંસઃ પરિદૃશ્યમાન-

માભાસરૂપેણ ફલાનુભૂત્યા ।

શરીરમારાચ્છવવન્નિરસ્તં

પુનર્ન સન્ધત્ત ઇદં મહાત્મા

॥ 412॥

શ્લોક 411

સતતવિમલબોધાનન્દરૂપં સમેત્ય (પાઠભેદઃ - સ્વમેત્ય)

ત્યજ જડમલરૂપોપાધિમેતં સુદૂરે ।

અથ પુનરપિ નૈષ સ્મર્યતાં વાન્તવસ્તુ (પાઠભેદઃ - પુનરપિ નૈવ)

સ્મરણવિષયભૂતં કલ્પતે કુત્સનાય

॥ 413॥

શ્લોક 412

સમૂલમેતત્પરિદાહ્ય વહ્નૌ (પાઠભેદઃ - પરિદહ્ય)

સદાત્મનિ બ્રહ્મણિ નિર્વિકલ્પે ।

તતઃ સ્વયં નિત્યવિશુદ્ધબોધા-

નન્દાત્મના તિષ્ઠતિ વિદ્વરિષ્ઠઃ

॥ 414॥

શ્લોક 413

પ્રારબ્ધસૂત્રગ્રથિતં શરીરં

પ્રયાતુ વા તિષ્ઠતુ ગોરિવ સ્રક્ ।

ન તત્પુનઃ પશ્યતિ તત્ત્વવેત્તા-

ઽઽનન્દાત્મનિ બ્રહ્મણિ લીનવૃત્તિઃ

॥ 415॥

શ્લોક 414

અખણ્ડાનન્દમાત્માનં વિજ્ઞાય સ્વસ્વરૂપતઃ ।

કિમિચ્છન્ કસ્ય વા હેતોર્દેહં પુષ્ણાતિ તત્ત્વવિત્

॥ 416॥

શ્લોક 415

સંસિદ્ધસ્ય ફલં ત્વેતજ્જીવન્મુક્તસ્ય યોગિનઃ ।

બહિરન્તઃ સદાનન્દરસાસ્વાદનમાત્મનિ

॥ 417॥

શ્લોક 416

વૈરાગ્યસ્ય ફલં બોધો બોધસ્યોપરતિઃ ફલમ્ ।

સ્વાનન્દાનુભવાચ્છાન્તિરેષૈવોપરતેઃ ફલમ્

॥ 418॥

શ્લોક 417

યદ્યુત્તરોત્તરાભાવઃ પૂર્વપૂર્વન્તુ નિષ્ફલમ્ ।

નિવૃત્તિઃ પરમા તૃપ્તિરાનન્દોઽનુપમઃ સ્વતઃ

॥ 419॥

શ્લોક 418

દૃષ્ટદુઃખેષ્વનુદ્વેગો વિદ્યાયાઃ પ્રસ્તુતં ફલમ્ ।

યત્કૃતં ભ્રાન્તિવેલાયાં નાના કર્મ જુગુપ્સિતમ્ ।

પશ્ચાન્નરો વિવેકેન તત્કથં કર્તુમર્હતિ

॥ 420॥

શ્લોક 419

વિદ્યાફલં સ્યાદસતો નિવૃત્તિઃ

પ્રવૃત્તિરજ્ઞાનફલં તદીક્ષિતમ્ ।

તજ્જ્ઞાજ્ઞયોર્યન્મૃગતૃષ્ણિકાદૌ

નોચેદ્વિદાં દૃષ્ટફલં કિમસ્માત્

॥ 421॥

શ્લોક 420

॥ 422॥ (પાઠભેદઃ - નોચેદ્વિદો)

અજ્ઞાનહૃદયગ્રન્થેર્વિનાશો યદ્યશેષતઃ ।

અનિચ્છોર્વિષયઃ કિં નુ પ્રવૃત્તેઃ કારણં સ્વતઃ

શ્લોક 421

॥ 423॥ (પાઠભેદઃ - વિદુષઃ કિં)

વાસનાનુદયો ભોગ્યે વૈરાગ્યસ્ય તદાવધિઃ ।

અહમ્ભાવોદયાભાવો બોધસ્ય પરમાવધિઃ ।

લીનવૃત્તૈરનુત્પત્તિર્મર્યાદોપરતેસ્તુ સા

શ્લોક 422

॥ 424॥ (પાઠભેદઃ - વૃત્તેર)

બ્રહ્માકારતયા સદા સ્થિતતયા નિર્મુક્તબાહ્યાર્થધી-

રન્યાવેદિતભોગ્યભોગકલનો નિદ્રાલુવદ્બાલવત્ ।

સ્વપ્નાલોકિતલોકવજ્જગદિદં પશ્યન્ક્વચિલ્લબ્ધધી-

રાસ્તે કશ્ચિદનન્તપુણ્યફલભુગ્ધન્યઃ સ માન્યો ભુવિ

શ્લોક 423

સ્થિતપ્રજ્ઞો યતિરયં યઃ સદાનન્દમશ્નુતે ।

બ્રહ્મણ્યેવ વિલીનાત્મા નિર્વિકારો વિનિષ્ક્રિયઃ

॥ 425॥

શ્લોક 424

બ્રહ્માત્મનોઃ શોધિતયોરેકભાવાવગાહિની ।

નિર્વિકલ્પા ચ ચિન્માત્રા વૃત્તિઃ પ્રજ્ઞેતિ કથ્યતે ।

સુસ્થિતાઽસૌ ભવેદ્યસ્ય સ્થિતપ્રજ્ઞઃ સ ઉચ્યતે

॥ 426॥

શ્લોક 425

યસ્ય સ્થિતા ભવેત્પ્રજ્ઞા યસ્યાનન્દો નિરન્તરઃ ।

પ્રપઞ્ચો વિસ્મૃતપ્રાયઃ સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે

॥ 427॥

શ્લોક 426

લીનધીરપિ જાગર્તિ જાગ્રદ્ધર્મવિવર્જિતઃ ।

બોધો નિર્વાસનો યસ્ય સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે

॥ 428॥

શ્લોક 427

શાન્તસંસારકલનઃ કલાવાનપિ નિષ્કલઃ ।

યસ્ય ચિત્તં વિનિશ્ચિન્તં સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે

॥ 429॥

શ્લોક 428

॥ 430॥ (પાઠભેદઃ - યઃ સચિત્તોઽપિ નિશ્ચિત્તઃ)

વર્તમાનેઽપિ દેહેઽસ્મિઞ્છાયાવદનુવર્તિનિ ।

અહન્તામમતાઽભાવો જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્

શ્લોક 429

અતીતાનનુસન્ધાનં ભવિષ્યદવિચારણમ્ ।

ઔદાસીન્યમપિ પ્રાપ્તં જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્

॥ 431॥

શ્લોક 430

॥ 432॥ (પાઠભેદઃ - પ્રાપ્તે)

ગુણદોષવિશિષ્ટેઽસ્મિન્સ્વભાવેન વિલક્ષણે ।

સર્વત્ર સમદર્શિત્વં જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્

શ્લોક 431

ઇષ્ટાનિષ્ટાર્થસમ્પ્રાપ્તૌ સમદર્શિતયાઽઽત્મનિ ।

ઉભયત્રાવિકારિત્વં જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્

॥ 433॥

શ્લોક 432

બ્રહ્માનન્દરસાસ્વાદાસક્તચિત્તતયા યતેઃ ।

અન્તર્બહિરવિજ્ઞાનં જીવન્મુક્તસ્ય લક્ષણમ્

॥ 434॥

શ્લોક 433

દેહેન્દ્રિયાદૌ કર્તવ્યે મમાહમ્ભાવવર્જિતઃ ।

ઔદાસીન્યેન યસ્તિષ્ઠેત્સ જીવન્મુક્તલક્ષણઃ

॥ 435॥

શ્લોક 434

॥ 436॥ (પાઠભેદઃ - સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે)

વિજ્ઞાત આત્મનો યસ્ય બ્રહ્મભાવઃ શ્રુતેર્બલાત્ ।

ભવબન્ધવિનિર્મુક્તઃ સ જીવન્મુક્તલક્ષણઃ

શ્લોક 435

॥ 437॥ (પાઠભેદઃ - સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે)

દેહેન્દ્રિયેષ્વહમ્ભાવ ઇદમ્ભાવસ્તદન્યકે ।

યસ્ય નો ભવતઃ ક્વાપિ સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે

શ્લોક 436

જીવેશોભયસંસારરૂપદુર્વાસનોજ્ઝિતા ।

સા સર્વદા ભવેદ્યસ્ય સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે ॥

ન પ્રત્યગ્બ્રહ્મણોર્ભેદં કદાપિ બ્રહ્મસર્ગયોઃ ।

પ્રજ્ઞયા યો વિજાનિતિ સ જીવન્મુક્તલક્ષણઃ

॥ 438॥

શ્લોક 437

॥ 439॥ (પાઠભેદઃ - સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે)

સાધુભિઃ પૂજ્યમાનેઽસ્મિન્પીડ્યમાનેઽપિ દુર્જનૈઃ ।

સમભાવો ભવેદ્યસ્ય સ જીવન્મુક્તલક્ષણઃ

શ્લોક 438

॥ 440॥ (પાઠભેદઃ - સ જીવન્મુક્ત ઇષ્યતે)

યત્ર પ્રવિષ્ટા વિષયાઃ પરેરિતા

નદીપ્રવાહા ઇવ વારિરાશૌ ।

લિનન્તિ સન્માત્રતયા ન વિક્રિયાં

ઉત્પાદયન્ત્યેષ યતિર્વિમુક્તઃ

શ્લોક 439

વિજ્ઞાતબ્રહ્મતત્ત્વસ્ય યથાપૂર્વં ન સંસૃતિઃ ।

અસ્તિ ચેન્ન સ વિજ્ઞાતબ્રહ્મભાવો બહિર્મુખઃ

॥ 441॥

શ્લોક 440

પ્રાચીનવાસનાવેગાદસૌ સંસરતીતિ ચેત્ ।

ન સદેકત્વવિજ્ઞાનાન્મન્દી ભવતિ વાસના

॥ 442॥

શ્લોક 441

અત્યન્તકામુકસ્યાપિ વૃત્તિઃ કુણ્ઠતિ માતરિ ।

તથૈવ બ્રહ્મણિ જ્ઞાતે પૂર્ણાનન્દે મનીષિણઃ

॥ 443॥

શ્લોક 442

નિદિધ્યાસનશીલસ્ય બાહ્યપ્રત્યય ઈક્ષ્યતે ।

બ્રવીતિ શ્રુતિરેતસ્ય પ્રારબ્ધં ફલદર્શનાત્

॥ 444॥

શ્લોક 443

સુખાદ્યનુભવો યાવત્તાવત્પ્રારબ્ધમિષ્યતે ।

ફલોદયઃ ક્રિયાપૂર્વો નિષ્ક્રિયો ન હિ કુત્રચિત્

॥ 445॥

શ્લોક 444

અહં બ્રહ્મેતિ વિજ્ઞાનાત્કલ્પકોટિશતાર્જિતમ્ ।

સઞ્ચિતં વિલયં યાતિ પ્રબોધાત્સ્વપ્નકર્મવત્

॥ 446॥

શ્લોક 445

યત્કૃતં સ્વપ્નવેલાયાં પુણ્યં વા પાપમુલ્બણમ્ ।

સુપ્તોત્થિતસ્ય કિન્તત્સ્યાત્સ્વર્ગાય નરકાય વા

॥ 447॥

શ્લોક 446

સ્વમસઙ્ગમુદાસીનં પરિજ્ઞાય નભો યથા ।

ન શ્લિષ્યતિ ચ યત્કિઞ્ચિત્કદાચિદ્ભાવિકર્મભિઃ

॥ 448॥

શ્લોક 447

॥ 449॥ (પાઠભેદઃ - શ્લિષ્યતે યતિઃ કિઞ્ચિત્)

ન નભો ઘટયોગેન સુરાગન્ધેન લિપ્યતે ।

તથાત્મોપાધિયોગેન તદ્ધર્મૈર્નૈવ લિપ્યતે

શ્લોક 448

જ્ઞાનોદયાત્પુરારબ્ધં કર્મજ્ઞાનાન્ન નશ્યતિ ।

અદત્વા સ્વફલં લક્ષ્યમુદ્દિશ્યોત્સૃષ્ટબાણવત્

॥ 450॥

શ્લોક 449

વ્યાઘ્રબુદ્ધ્યા વિનિર્મુક્તો બાણઃ પશ્ચાત્તુ ગોમતૌ ।

ન તિષ્ઠતિ છિનત્યેવ લક્ષ્યં વેગેન નિર્ભરમ્

॥ 451॥

શ્લોક 450

પ્રારબ્ધં બલવત્તરં ખલુ વિદાં ભોગેન તસ્ય ક્ષયઃ

સમ્યગ્જ્ઞાનહુતાશનેન વિલયઃ પ્રાક્સઞ્ચિતાગામિનામ્ ।

બ્રહ્માત્મૈક્યમવેક્ષ્ય તન્મયતયા યે સર્વદા સંસ્થિતાઃ

તેષાં તત્ત્રિતયં નહિ ક્વચિદપિ બ્રહ્મૈવ તે નિર્ગુણમ્

॥ 452॥

શ્લોક 451

ઉપાધિતાદાત્મ્યવિહીનકેવલ-

બ્રહ્માત્મનૈવાત્મનિ તિષ્ઠતો મુનેઃ ।

પ્રારબ્ધસદ્ભાવકથા ન યુક્તા

સ્વપ્નાર્થસમ્બન્ધકથેવ જાગ્રતઃ

॥ 453॥

શ્લોક 452

ન હિ પ્રબુદ્ધઃ પ્રતિભાસદેહે

દેહોપયોગિન્યપિ ચ પ્રપઞ્ચે ।

કરોત્યહન્તાં મમતામિદન્તાં

કિન્તુ સ્વયં તિષ્ઠતિ જાગરેણ

॥ 454॥

શ્લોક 453

ન તસ્ય મિથ્યાર્થસમર્થનેચ્છા

ન સઙ્ગ્રહસ્તજ્જગતોઽપિ દૃષ્ટઃ ।

તત્રાનુવૃત્તિર્યદિ ચેન્મૃષાર્થે

ન નિદ્રયા મુક્ત ઇતીષ્યતે ધ્રુવમ્

॥ 455॥

શ્લોક 454

તદ્વત્પરે બ્રહ્મણિ વર્તમાનઃ

સદાત્મના તિષ્ઠતિ નાન્યદીક્ષતે ।

સ્મૃતિર્યથા સ્વપ્નવિલોકિતાર્થે

તથા વિદઃ પ્રાશનમોચનાદૌ

॥ 456॥

શ્લોક 455

કર્મણા નિર્મિતો દેહઃ પ્રારબ્ધં તસ્ય કલ્પ્યતામ્ ।

નાનાદેરાત્મનો યુક્તં નૈવાત્મા કર્મનિર્મિતઃ

॥ 457॥

શ્લોક 456

અજો નિત્યઃ શાશ્વત ઇતિ બ્રૂતે શ્રુતિરમોઘવાક્ । (પાઠભેદઃ - અજો નિત્ય ઇતિ બ્રૂતે શ્રુતિરેષા ત્વમોઘવાક્)

તદાત્મના તિષ્ઠતોઽસ્ય કુતઃ પ્રારબ્ધકલ્પના

॥ 458॥

શ્લોક 457

પ્રારબ્ધં સિધ્યતિ તદા યદા દેહાત્મના સ્થિતિઃ ।

દેહાત્મભાવો નૈવેષ્ટઃ પ્રારબ્ધં ત્યજ્યતામતઃ

॥ 459॥

શ્લોક 458

શરીરસ્યાપિ પ્રારબ્ધકલ્પના ભ્રાન્તિરેવ હિ ।

અધ્યસ્તસ્ય કુતઃ સત્ત્વમસત્યસ્ય કુતો જનિઃ । (પાઠભેદઃ - સત્ત્વમસત્ત્વસ્ય)

અજાતસ્ય કુતો નાશઃ પ્રારબ્ધમસતઃ કુતઃ

॥ 460॥

શ્લોક 459

જ્ઞાનેનાજ્ઞાનકાર્યસ્ય સમૂલસ્ય લયો યદિ ।

તિષ્ઠત્યયં કથં દેહ ઇતિ શઙ્કાવતો જડાન્

॥ 461॥

શ્લોક 460

સમાધાતું બાહ્યદૃષ્ટ્યા પ્રારબ્ધં વદતિ શ્રુતિઃ ।

ન તુ દેહાદિસત્યત્વબોધનાય વિપશ્ચિતામ્ ।

યતઃ શ્રુતેરભિપ્રાયઃ પરમાર્થૈકગોચરઃ

॥ 462॥

શ્લોક 461

પરિપૂર્ણમનાદ્યન્તમપ્રમેયમવિક્રિયમ્ ।

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન

॥ 463॥

શ્લોક 462

સદ્ઘનં ચિદ્ઘનં નિત્યમાનન્દઘનમક્રિયમ્ ।

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન

॥ 464॥

શ્લોક 463

પ્રત્યગેકરસં પૂર્ણમનન્તં સર્વતોમુખમ્ ।

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન

॥ 465॥

શ્લોક 464

અહેયમનુપાદેયમનાદેયમનાશ્રયમ્ । મનાધેયમના

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન

॥ 466॥

શ્લોક 465

નિર્ગુણં નિષ્કલં સૂક્ષ્મં નિર્વિકલ્પં નિરઞ્જનમ્ ।

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન

॥ 467॥

શ્લોક 466

અનિરૂપ્ય સ્વરૂપં યન્મનોવાચામગોચરમ્ ।

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન

॥ 468॥

શ્લોક 467

સત્સમૃદ્ધં સ્વતઃસિદ્ધં શુદ્ધં બુદ્ધમનીદૃશમ્ ।

એકમેવાદ્વયં બ્રહ્મ નેહ નાનાસ્તિ કિઞ્ચન

॥ 469॥

શ્લોક 468

નિરસ્તરાગા વિનિરસ્તભોગાઃ (પાઠભેદઃ - નિરપાસ્તભોગાઃ)

શાન્તાઃ સુદાન્તા યતયો મહાન્તઃ ।

વિજ્ઞાય તત્ત્વં પરમેતદન્તે

પ્રાપ્તાઃ પરાં નિર્વૃતિમાત્મયોગાત્

॥ 470॥

શ્લોક 469

ભવાનપીદં પરતત્ત્વમાત્મનઃ

સ્વરૂપમાનન્દઘનં વિચાર્ય । (પાઠભેદઃ - નિચાય્ય)

વિધૂય મોહં સ્વમનઃપ્રકલ્પિતં

મુક્તઃ કૃતાર્થો ભવતુ પ્રબુદ્ધઃ

॥ 471॥

શ્લોક 470

સમાધિના સાધુવિનિશ્ચલાત્મના (પાઠભેદઃ - સુનિશ્ચલાત્મના)

પશ્યાત્મતત્ત્વં સ્ફુટબોધચક્ષુષા ।

નિઃસંશયં સમ્યગવેક્ષિતશ્ચે-

ચ્છ્રુતઃ પદાર્થો ન પુનર્વિકલ્પ્યતે

॥ 472॥

શ્લોક 471

॥ 473॥ (પાઠભેદઃ - પુનર્વિકલ્પતે)

સ્વસ્યાવિદ્યાબન્ધસમ્બન્ધમોક્ષા-

ત્સત્યજ્ઞાનાનન્દરૂપાત્મલબ્ધૌ ।

શાસ્ત્રં યુક્તિર્દેશિકોક્તિઃ પ્રમાણં

ચાન્તઃસિદ્ધા સ્વાનુભૂતિઃ પ્રમાણમ્

શ્લોક 472

બન્ધો મોક્ષશ્ચ તૃપ્તિશ્ચ ચિન્તાઽઽરોગ્યક્ષુધાદયઃ ।

સ્વેનૈવ વેદ્યા યજ્જ્ઞાનં પરેષામાનુમાનિકમ્

॥ 474॥

શ્લોક 473

તટસ્થિતા બોધયન્તિ ગુરવઃ શ્રુતયો યથા ।

પ્રજ્ઞયૈવ તરેદ્વિદ્વાનીશ્વરાનુગૃહીતયા

॥ 475॥

શ્લોક 474

સ્વાનુભૂત્યા સ્વયં જ્ઞાત્વા સ્વમાત્માનમખણ્ડિતમ્ ।

સંસિદ્ધઃ સમ્મુખં તિષ્ઠેન્નિર્વિકલ્પાત્મનાઽઽત્મનિ

॥ 476॥

શ્લોક 475

॥ 477॥ (પાઠભેદઃ - સુસુખં તિષ્ઠેન્)

વેદાન્તસિદ્ધાન્તનિરુક્તિરેષા

બ્રહ્મૈવ જીવઃ સકલં જગચ્ચ ।

અખણ્ડરૂપસ્થિતિરેવ મોક્ષો

બ્રહ્માદ્વિતીયે શ્રુતયઃ પ્રમાણમ્

શ્લોક 476

॥ 478॥ (પાઠભેદઃ - બ્રહ્માદ્વિતીયં)

ઇતિ ગુરુવચનાચ્છ્રુતિપ્રમાણાત્

પરમવગમ્ય સતત્ત્વમાત્મયુક્ત્યા ।

પ્રશમિતકરણઃ સમાહિતાત્મા

ક્વચિદચલાકૃતિરાત્મનિષ્ઠતોઽભૂત્

શ્લોક 477

॥ 479॥ (પાઠભેદઃ - આત્મનિષ્ઠિતો)

કિઞ્ચિત્કાલં સમાધાય પરે બ્રહ્મણિ માનસમ્ । (પાઠભેદઃ - કઞ્ચિત્કાલં)

ઉત્થાય પરમાનન્દાદિદં વચનમબ્રવીત્

શ્લોક 478

॥ 480॥ (પાઠભેદઃ - વ્યુત્થાય)

બુદ્ધિર્વિનષ્ટા ગલિતા પ્રવૃત્તિઃ

બ્રહ્માત્મનોરેકતયાઽધિગત્યા ।

ઇદં ન જાનેઽપ્યનિદં ન જાને

કિં વા કિયદ્વા સુખમસ્ત્યપારમ્

શ્લોક 479

॥ 481॥ (પાઠભેદઃ - સુખમસ્ય પારમ્)

વાચા વક્તુમશક્યમેવ મનસા મન્તું ન વા શક્યતે

સ્વાનન્દામૃતપૂરપૂરિતપરબ્રહ્મામ્બુધેર્વૈભવમ્ ।

અમ્ભોરાશિવિશીર્ણવાર્ષિકશિલાભાવં ભજન્મે મનો

યસ્યાંશાંશલવે વિલીનમધુનાઽઽનન્દાત્મના નિર્વૃતમ્

શ્લોક 480

ક્વ ગતં કેન વા નીતં કુત્ર લીનમિદં જગત્ ।

અધુનૈવ મયા દૃષ્ટં નાસ્તિ કિં મહદદ્ભુતમ્

॥ 482॥

શ્લોક 481

કિં હેયં કિમુપાદેયં કિમન્યત્કિં વિલક્ષણમ્ ।

અખણ્ડાનન્દપીયૂષપૂર્ણે બ્રહ્મમહાર્ણવે

॥ 483॥

શ્લોક 482

ન કિઞ્ચિદત્ર પશ્યામિ ન શઋણોમિ ન વેદ્મ્યહમ્ ।

સ્વાત્મનૈવ સદાનન્દરૂપેણાસ્મિ વિલક્ષણઃ

॥ 484॥

શ્લોક 483

નમો નમસ્તે ગુરવે મહાત્મને

વિમુક્તસઙ્ગાય સદુત્તમાય ।

નિત્યાદ્વયાનન્દરસસ્વરૂપિણે

ભૂમ્ને સદાઽપારદયામ્બુધામ્ને

॥ 485॥

શ્લોક 484

યત્કટાક્ષશશિસાન્દ્રચન્દ્રિકા-

પાતધૂતભવતાપજશ્રમઃ ।

પ્રાપ્તવાનહમખણ્ડવૈભવા-

નન્દમાત્મપદમક્ષયં ક્ષણાત્

॥ 486॥

શ્લોક 485

ધન્યોઽહં કૃતકૃત્યોઽહં વિમુક્તોઽહં ભવગ્રહાત્ ।

નિત્યાનન્દસ્વરૂપોઽહં પૂર્ણોઽહં ત્વદનુગ્રહાત્

॥ 487॥

શ્લોક 486

અસઙ્ગોઽહમનઙ્ગોઽહમલિઙ્ગોઽહમભઙ્ગુરઃ ।

પ્રશાન્તોઽહમનન્તોઽહમમલોઽહં ચિરન્તનઃ

॥ 488॥

શ્લોક 487

॥ 489॥ (પાઠભેદઃ - ઽહમતાન્તોઽહં)

અકર્તાહમભોક્તાહમવિકારોઽહમક્રિયઃ ।

શુદ્ધબોધસ્વરૂપોઽહં કેવલોઽહં સદાશિવઃ

શ્લોક 488

દ્રષ્ટુઃ શ્રોતુર્વક્તુઃ કર્તુર્ભોક્તુર્વિભિન્ન એવાહમ્ ।

નિત્યનિરન્તરનિષ્ક્રિયનિઃસીમાસઙ્ગપૂર્ણબોધાત્મા

॥ 490॥

શ્લોક 489

નાહમિદં નાહમદોઽપ્યુભયોરવભાસકં પરં શુદ્ધમ્ ।

બાહ્યાભ્યન્તરશૂન્યં પૂર્ણં બ્રહ્માદ્વિતીયમેવાહમ્

॥ 491॥

શ્લોક 490

નિરુપમમનાદિતત્ત્વં ત્વમહમિદમદ ઇતિ કલ્પનાદૂરમ્ ।

નિત્યાનન્દૈકરસં સત્યં બ્રહ્માદ્વિતીયમેવાહમ્

॥ 492॥

શ્લોક 491

નારાયણોઽહં નરકાન્તકોઽહં

પુરાન્તકોઽહં પુરુષોઽહમીશઃ ।

અખણ્ડબોધોઽહમશેષસાક્ષી

નિરીશ્વરોઽહં નિરહં ચ નિર્મમઃ

॥ 493॥

શ્લોક 492

સર્વેષુ ભૂતેષ્વહમેવ સંસ્થિતો

જ્ઞાનાત્મનાઽન્તર્બહિરાશ્રયઃ સન્ ।

ભોક્તા ચ ભોગ્યં સ્વયમેવ સર્વં

યદ્યત્પૃથગ્દૃષ્ટમિદન્તયા પુરા

॥ 494॥

શ્લોક 493

મય્યખણ્ડસુખામ્ભોધૌ બહુધા વિશ્વવીચયઃ ।

ઉત્પદ્યન્તે વિલીયન્તે માયામારુતવિભ્રમાત્

॥ 495॥

શ્લોક 494

સ્થુલાદિભાવા મયિ કલ્પિતા ભ્રમા-

દારોપિતાનુસ્ફુરણેન લોકૈઃ ।

કાલે યથા કલ્પકવત્સરાય-

ણર્ત્વાદયો નિષ્કલનિર્વિકલ્પે

॥ 496॥

શ્લોક 495

આરોપિતં નાશ્રયદૂષકં ભવેત્

કદાપિ મૂઢૈરતિદોષદૂષિતૈઃ । મૂઢૈર્મતિ

નાર્દ્રીકરોત્યૂષરભૂમિભાગં

મરીચિકાવારિ મહાપ્રવાહઃ

॥ 497॥

શ્લોક 496

આકાશવલ્લેપવિદૂરગોઽહં (પાઠભેદઃ - આકાશવત્ કલ્પવિ)

આદિત્યવદ્ભાસ્યવિલક્ષણોઽહમ્ ।

અહાર્યવન્નિત્યવિનિશ્ચલોઽહં

અમ્ભોધિવત્પારવિવર્જિતોઽહમ્

॥ 498॥

શ્લોક 497

ન મે દેહેન સમ્બન્ધો મેઘેનેવ વિહાયસઃ ।

અતઃ કુતો મે તદ્ધર્મા જાગ્રત્સ્વપ્નસુષુપ્તયઃ

॥ 499॥

શ્લોક 498

ઉપાધિરાયાતિ સ એવ ગચ્છતિ

સ એવ કર્માણિ કરોતિ ભુઙ્ક્તે ।

સ એવ જીર્યન્ મ્રિયતે સદાહં (પાઠભેદઃ - એવ જીવન્)

કુલાદ્રિવન્નિશ્ચલ એવ સંસ્થિતઃ

॥ 500॥

શ્લોક 499

ન મે પ્રવૃત્તિર્ન ચ મે નિવૃત્તિઃ

સદૈકરૂપસ્ય નિરંશકસ્ય ।

એકાત્મકો યો નિવિડો નિરન્તરો (પાઠભેદઃ - નિબિડો)

વ્યોમેવ પૂર્ણઃ સ કથં નુ ચેષ્ટતે

॥ 501॥

શ્લોક 500

પુણ્યાનિ પાપાનિ નિરિન્દ્રિયસ્ય

નિશ્ચેતસો નિર્વિકૃતેર્નિરાકૃતેઃ ।

કુતો મમાખણ્ડસુખાનુભૂતેઃ

બ્રૂતે હ્યનન્વાગતમિત્યપિ શ્રુતિઃ

॥ 502॥

શ્લોક 501

છાયયા સ્પૃષ્ટમુષ્ણં વા શીતં વા સુષ્ઠુ દુઃષ્ઠુ વા ।

ન સ્પૃશત્યેવ યત્કિઞ્ચિત્પુરુષં તદ્વિલક્ષણમ્

॥ 503॥

શ્લોક 502

ન સાક્ષિણં સાક્ષ્યધર્માઃ સંસ્પૃશન્તિ વિલક્ષણમ્ ।

અવિકારમુદાસીનં ગૃહધર્માઃ પ્રદીપવત્ ।

દેહેન્દ્રિયમનોધર્મા નૈવાત્માનં સ્પૃશન્ત્યહો

॥ 504॥

શ્લોક 503

॥ 505॥ એક્ષ્ત્ર

રવેર્યથા કર્મણિ સાક્ષિભાવો

વહ્નેર્યથા દાહનિયામકત્વમ્ । (પાઠભેદઃ - વાઽયસિ દાહકત્વમ્)

રજ્જોર્યથાઽઽરોપિતવસ્તુસઙ્ગઃ

તથૈવ કૂટસ્થચિદાત્મનો મે

શ્લોક 504

કર્તાપિ વા કારયિતાપિ નાહં

ભોક્તાપિ વા ભોજયિતાપિ નાહમ્ ।

દ્રષ્ટાપિ વા દર્શયિતાપિ નાહં

સોઽહં સ્વયઞ્જ્યોતિરનીદૃગાત્મા

॥ 506॥

શ્લોક 505

ચલત્યુપાધૌ પ્રતિબિમ્બલૌલ્ય-

મૌપાધિકં મૂઢધિયો નયન્તિ ।

સ્વબિમ્બભૂતં રવિવદ્વિનિષ્ક્રિયં

કર્તાસ્મિ ભોક્તાસ્મિ હતોઽસ્મિ હેતિ

॥ 507॥

શ્લોક 506

જલે વાપિ સ્થલે વાપિ લુઠત્વેષ જડાત્મકઃ ।

નાહં વિલિપ્યે તદ્ધર્મૈર્ઘટધર્મૈર્નભો યથા

॥ 508॥

શ્લોક 507

કર્તૃત્વભોક્તૃત્વખલત્વમત્તતા-

જડત્વબદ્ધત્વવિમુક્તતાદયઃ ।

બુદ્ધેર્વિકલ્પા ન તુ સન્તિ વસ્તુતઃ

સ્વસ્મિન્પરે બ્રહ્મણિ કેવલેઽદ્વયે

॥ 509॥

શ્લોક 508

સન્તુ વિકારાઃ પ્રકૃતેર્દશધા શતધા સહસ્રધા વાપિ ।

કિં મેઽસઙ્ગચિતસ્તૈર્ન ઘનઃ ક્વચિદમ્બરં સ્પૃશતિ

॥ 510॥

શ્લોક 509

॥ 511॥ (પાઠભેદઃ - તૈઃ કિં મેઽસઙ્ગચિતેર્ન હ્યમ્બુદડમ્બરોઽમ્બરં)

અવ્યક્તાદિસ્થૂલપર્યન્તમેતત્

વિશ્વં યત્રાભાસમાત્રં પ્રતીતમ્ ।

વ્યોમપ્રખ્યં સૂક્ષ્મમાદ્યન્તહીનં

બ્રહ્માદ્વૈતં યત્તદેવાહમસ્મિ

શ્લોક 510

સર્વાધારં સર્વવસ્તુપ્રકાશં

સર્વાકારં સર્વગં સર્વશૂન્યમ્ ।

નિત્યં શુદ્ધં નિશ્ચલં નિર્વિકલ્પં (પાઠભેદઃ - નિષ્કલં)

બ્રહ્માદ્વૈતં યત્તદેવાહમસ્મિ

॥ 512॥

શ્લોક 511

યત્પ્રત્યસ્તાશેષમાયાવિશેષં

પ્રત્યગ્રૂપં પ્રત્યયાગમ્યમાનમ્ ।

સત્યજ્ઞાનાનન્તમાનન્દરૂપં

બ્રહ્માદ્વૈતં યત્તદેવાહમસ્મિ

॥ 513॥

શ્લોક 512

નિષ્ક્રિયોઽસ્મ્યવિકારોઽસ્મિ

નિષ્કલોઽસ્મિ નિરાકૃતિઃ ।

નિર્વિકલ્પોઽસ્મિ નિત્યોઽસ્મિ

નિરાલમ્બોઽસ્મિ નિર્દ્વયઃ

॥ 514॥

શ્લોક 513

સર્વાત્મકોઽહં સર્વોઽહં સર્વાતીતોઽહમદ્વયઃ ।

કેવલાખણ્ડબોધોઽહમાનન્દોઽહં નિરન્તરઃ

॥ 515॥

શ્લોક 514

સ્વારાજ્યસામ્રાજ્યવિભૂતિરેષા

ભવત્કૃપાશ્રીમહિમપ્રસાદાત્ ।

પ્રાપ્તા મયા શ્રીગુરવે મહાત્મને

નમો નમસ્તેઽસ્તુ પુનર્નમોઽસ્તુ

॥ 516॥

શ્લોક 515

મહાસ્વપ્ને માયાકૃતજનિજરામૃત્યુગહને

ભ્રમન્તં ક્લિશ્યન્તં બહુલતરતાપૈરનુદિનમ્ । (પાઠભેદઃ - રનુકલમ્)

અહઙ્કારવ્યાઘ્રવ્યથિતમિમમત્યન્તકૃપયા

પ્રબોધ્ય પ્રસ્વાપાત્પરમવિતવાન્મામસિ ગુરો

॥ 517॥

શ્લોક 516

નમસ્તસ્મૈ સદૈકસ્મૈ કસ્મૈચિન્મહસે નમઃ । (પાઠભેદઃ - સદેકસ્મૈ નમશ્ચિન્મહસે મુહુઃ)

યદેતદ્વિશ્વરૂપેણ રાજતે ગુરુરાજ તે

॥ 518॥

શ્લોક 517

ઇતિ નતમવલોક્ય શિષ્યવર્યં

સમધિગતાત્મસુખં પ્રબુદ્ધતત્ત્વમ્ ।

પ્રમુદિતહૃદયં સ દેશિકેન્દ્રઃ (પાઠભેદઃ - હૃદયઃ)

પુનરિદમાહ વચઃ પરં મહાત્મા

॥ 519॥

શ્લોક 518

બ્રહ્મપ્રત્યયસન્તતિર્જગદતો બ્રહ્મૈવ તત્સર્વતઃ (પાઠભેદઃ - સત્સર્વતઃ)

પશ્યાધ્યાત્મદૃશા પ્રશાન્તમનસા સર્વાસ્વવસ્થાસ્વપિ ।

રૂપાદન્યદવેક્ષિતં કિમભિતશ્ચક્ષુષ્મતાં દૃશ્યતે (પાઠભેદઃ - વિદ્યતે)

તદ્વદ્બ્રહ્મવિદઃ સતઃ કિમપરં બુદ્ધેર્વિહારાસ્પદમ્

॥ 520॥

શ્લોક 519

કસ્તાં પરાનન્દરસાનુભૂતિ-

મૃત્સૃજ્ય શૂન્યેષુ રમેત વિદ્વાન્ । (પાઠભેદઃ - મુત્સૃજ્ય

ચન્દ્રે મહાહ્લાદિનિ દીપ્યમાને)

ચિત્રેન્દુમાલોકયિતું ક ઇચ્છેત્

॥ 521॥

શ્લોક 520

અસત્પદાર્થાનુભવેન કિઞ્ચિન્

ન હ્યસ્તિ તૃપ્તિર્ન ચ દુઃખહાનિઃ ।

તદદ્વયાનન્દરસાનુભૂત્યા

તૃપ્તઃ સુખં તિષ્ઠ સદાત્મનિષ્ઠયા

॥ 522॥

શ્લોક 521

સ્વમેવ સર્વથા પશ્યન્મન્યમાનઃ સ્વમદ્વયમ્ । (પાઠભેદઃ - સર્વતઃ)

સ્વાનન્દમનુભુઞ્જાનઃ કાલં નય મહામતે

॥ 523॥

શ્લોક 522

અખણ્ડબોધાત્મનિ નિર્વિકલ્પે

વિકલ્પનં વ્યોમ્નિ પુરપ્રકલ્પનમ્ ।

તદદ્વયાનન્દમયાત્મના સદા

શાન્તિં પરામેત્ય ભજસ્વ મૌનમ્

॥ 524॥

શ્લોક 523

તૂષ્ણીમવસ્થા પરમોપશાન્તિઃ

બુદ્ધેરસત્કલ્પવિકલ્પહેતોઃ ।

બ્રહ્માત્મનો બ્રહ્મવિદો મહાત્મનો

યત્રાદ્વયાનન્દસુખં નિરન્તરમ્

॥ 525॥

શ્લોક 524

નાસ્તિ નિર્વાસનાન્મૌનાત્પરં સુખકૃદુત્તમમ્ ।

વિજ્ઞાતાત્મસ્વરૂપસ્ય સ્વાનન્દરસપાયિનઃ

॥ 526॥

શ્લોક 525

ગચ્છંસ્તિષ્ઠન્નુપવિશઞ્છયાનો વાઽન્યથાપિ વા ।

યથેચ્છયા વસેદ્વિદ્વાનાત્મારામઃ સદા મુનિઃ

॥ 527॥

શ્લોક 526

ન દેશકાલાસનદિગ્યમાદિ-

લક્ષ્યાદ્યપેક્ષાઽપ્રતિબદ્ધવૃત્તેઃ । (પાઠભેદઃ - પ્રતિબદ્ધ

સંસિદ્ધતત્ત્વસ્ય મહાત્મનોઽસ્તિ)

સ્વવેદને કા નિયમાદ્યવસ્થા

॥ 528॥

શ્લોક 527

ઘટોઽયમિતિ વિજ્ઞાતું નિયમઃ કોઽન્વવેક્ષતે । (પાઠભેદઃ - અપેક્ષ્યતે)

વિના પ્રમાણસુષ્ઠુત્વં યસ્મિન્સતિ પદાર્થધીઃ

॥ 529॥

શ્લોક 528

અયમાત્મા નિત્યસિદ્ધઃ પ્રમાણે સતિ ભાસતે ।

ન દેશં નાપિ વા કાલં ન શુદ્ધિં વાપ્યપેક્ષતે

॥ 530॥

શ્લોક 529

દેવદત્તોઽહમિત્યેતદ્વિજ્ઞાનં નિરપેક્ષકમ્ ।

તદ્વદ્બ્રહ્મવિદોઽપ્યસ્ય બ્રહ્માહમિતિ વેદનમ્

॥ 531॥

શ્લોક 530

ભાનુનેવ જગત્સર્વં ભાસતે યસ્ય તેજસા ।

અનાત્મકમસત્તુચ્છં કિં નુ તસ્યાવભાસકમ્

॥ 532॥

શ્લોક 531

વેદશાસ્ત્રપુરાણાનિ ભૂતાનિ સકલાન્યપિ ।

યેનાર્થવન્તિ તં કિન્નુ વિજ્ઞાતારં પ્રકાશયેત્

॥ 533॥

શ્લોક 532

એષ સ્વયઞ્જ્યોતિરનન્તશક્તિઃ

આત્માઽપ્રમેયઃ સકલાનુભૂતિઃ ।

યમેવ વિજ્ઞાય વિમુક્તબન્ધો

જયત્યયં બ્રહ્મવિદુત્તમોત્તમઃ

॥ 534॥

શ્લોક 533

ન ખિદ્યતે નો વિષયૈઃ પ્રમોદતે

ન સજ્જતે નાપિ વિરજ્યતે ચ ।

સ્વસ્મિન્સદા ક્રીડતિ નન્દતિ સ્વયં

નિરન્તરાનન્દરસેન તૃપ્તઃ

॥ 535॥

શ્લોક 534

ક્ષુધાં દેહવ્યથાં ત્યક્ત્વા બાલઃ ક્રીડતિ વસ્તુનિઃ । (પાઠભેદઃ - વસ્તુનિ)

તથૈવ વિદ્વાન્ રમતે નિર્મમો નિરહં સુખી

॥ 536॥

શ્લોક 535

ચિન્તાશૂન્યમદૈન્યભૈક્ષમશનં પાનં સરિદ્વારિષુ

સ્વાતન્ત્ર્યેણ નિરઙ્કુશા સ્થિતિરભીર્નિદ્રા શ્મશાને વને ।

વસ્ત્રં ક્ષાલનશોષણાદિરહિતં દિગ્વાસ્તુ શય્યા મહી

સઞ્ચારો નિગમાન્તવીથિષુ વિદાં ક્રીડા પરે બ્રહ્મણિ

॥ 537॥

શ્લોક 536

વિમાનમાલમ્બ્ય શરીરમેતદ્

ભુનક્ત્યશેષાન્વિષયાનુપસ્થિતાન્ ।

પરેચ્છયા બાલવદાત્મવેત્તા

યોઽવ્યક્તલિઙ્ગોઽનનુષક્તબાહ્યઃ

॥ 538॥

શ્લોક 537

દિગમ્બરો વાપિ ચ સામ્બરો વા

ત્વગમ્બરો વાપિ ચિદમ્બરસ્થઃ ।

ઉન્મત્તવદ્વાપિ ચ બાલવદ્વા

પિશાચવદ્વાપિ ચરત્યવન્યામ્

॥ 539॥

શ્લોક 538

કામાન્નિષ્કામરૂપી સંશ્ચરત્યેકચરો મુનિઃ । (પાઠભેદઃ - કામાન્ની કામરૂપી)

સ્વાત્મનૈવ સદા તુષ્ટઃ સ્વયં સર્વાત્મના સ્થિતઃ

॥ 540॥

શ્લોક 539

ક્વચિન્મૂઢો વિદ્વાન્ ક્વચિદપિ મહારાજવિભવઃ

ક્વચિદ્ભ્રાન્તઃ સૌમ્યઃ ક્વચિદજગરાચારકલિતઃ ।

ક્વચિત્પાત્રીભૂતઃ ક્વચિદવમતઃ ક્વાપ્યવિદિતઃ

ચરત્યેવં પ્રાજ્ઞઃ સતતપરમાનન્દસુખિતઃ

॥ 541॥

શ્લોક 540

નિર્ધનોઽપિ સદા તુષ્ટોઽપ્યસહાયો મહાબલઃ ।

નિત્યતૃપ્તોઽપ્યભુઞ્જાનોઽપ્યસમઃ સમદર્શનઃ

॥ 542॥

શ્લોક 541

અપિ કુર્વન્નકુર્વાણશ્ચાભોક્તા ફલભોગ્યપિ ।

શરીર્યપ્યશરીર્યેષ પરિચ્છિન્નોઽપિ સર્વગઃ

॥ 543॥

શ્લોક 542

અશરીરં સદા સન્તમિમં બ્રહ્મવિદં ક્વચિત્ ।

પ્રિયાપ્રિયે ન સ્પૃશતસ્તથૈવ ચ શુભાશુભે

॥ 544॥

શ્લોક 543

સ્થૂલાદિસમ્બન્ધવતોઽભિમાનિનઃ

સુખં ચ દુઃખં ચ શુભાશુભે ચ ।

વિધ્વસ્તબન્ધસ્ય સદાત્મનો મુનેઃ

કુતઃ શુભં વાઽપ્યશુભં ફલં વા

॥ 545॥

શ્લોક 544

તમસા ગ્રસ્તવદ્ભાનાદગ્રસ્તોઽપિ રવિર્જનૈઃ ।

ગ્રસ્ત ઇત્યુચ્યતે ભ્રાન્ત્યાં હ્યજ્ઞાત્વા વસ્તુલક્ષણમ્

॥ 546॥

શ્લોક 545

॥ 547॥ (પાઠભેદઃ - ભ્રાન્ત્યા)

તદ્વદ્દેહાદિબન્ધેભ્યો વિમુક્તં બ્રહ્મવિત્તમમ્ ।

પશ્યન્તિ દેહિવન્મૂઢાઃ શરીરાભાસદર્શનાત્

શ્લોક 546

અહિર્નિર્લ્વયનીં વાયં મુક્ત્વા દેહં તુ તિષ્ઠતિ । (પાઠભેદઃ - અહિનિ)

ઇતસ્તતશ્ચાલ્યમાનો યત્કિઞ્ચિત્પ્રાણવાયુના

॥ 548॥

શ્લોક 547

સ્ત્રોતસા નીયતે દારુ યથા નિમ્નોન્નતસ્થલમ્ ।

દૈવેન નીયતે દેહો યથાકાલોપભુક્તિષુ

॥ 549॥

શ્લોક 548

પ્રારબ્ધકર્મપરિકલ્પિતવાસનાભિઃ

સંસારિવચ્ચરતિ ભુક્તિષુ મુક્તદેહઃ ।

સિદ્ધઃ સ્વયં વસતિ સાક્ષિવદત્ર તૂષ્ણીં

ચક્રસ્ય મૂલમિવ કલ્પવિકલ્પશૂન્યઃ

॥ 550॥

શ્લોક 549

નૈવેન્દ્રિયાણિ વિષયેષુ નિયુઙ્ક્ત એષ

નૈવાપયુઙ્ક્ત ઉપદર્શનલક્ષણસ્થઃ ।

નૈવ ક્રિયાફલમપીષદવેક્ષતે સ (પાઠભેદઃ - અપીષદપેક્ષતે સઃ)

સ્વાનન્દસાન્દ્રરસપાનસુમત્તચિત્તઃ

॥ 551॥

શ્લોક 550

લક્ષ્યાલક્ષ્યગતિં ત્યક્ત્વા યસ્તિષ્ઠેત્કેવલાત્મના ।

શિવ એવ સ્વયં સાક્ષાદયં બ્રહ્મવિદુત્તમઃ

॥ 552॥

શ્લોક 551

જીવન્નેવ સદા મુક્તઃ કૃતાર્થો બ્રહ્મવિત્તમઃ ।

ઉપાધિનાશાદ્બ્રહ્મૈવ સન્ બ્રહ્માપ્યેતિ નિર્દ્વયમ્

॥ 553॥

શ્લોક 552

શૈલૂષો વેષસદ્ભાવાભાવયોશ્ચ યથા પુમાન્ ।

તથૈવ બ્રહ્મવિચ્છ્રેષ્ઠઃ સદા બ્રહ્મૈવ નાપરઃ

॥ 554॥

શ્લોક 553

યત્ર ક્વાપિ વિશીર્ણં સત્પર્ણમિવ તરોર્વપુઃ પતતાત્ । (પાઠભેદઃ - વિશીર્ણં પર્ણમિવ)

બ્રહ્મીભૂતસ્ય યતેઃ પ્રાગેવ તચ્ચિદગ્નિના દગ્ધમ્

॥ 555॥

શ્લોક 554

સદાત્મનિ બ્રહ્મણિ તિષ્ઠતો મુનેઃ

પૂર્ણાઽદ્વયાનન્દમયાત્મના સદા ।

ન દેશકાલાદ્યુચિતપ્રતીક્ષા

ત્વઙ્માંસવિટ્પિણ્ડવિસર્જનાય

॥ 556॥

શ્લોક 555

દેહસ્ય મોક્ષો નો મોક્ષો ન દણ્ડસ્ય કમણ્ડલોઃ ।

અવિદ્યાહૃદયગ્રન્થિમોક્ષો મોક્ષો યતસ્તતઃ

॥ 557॥

શ્લોક 556

કુલ્યાયામથ નદ્યાં વા શિવક્ષેત્રેઽપિ ચત્વરે ।

પર્ણં પતતિ ચેત્તેન તરોઃ કિં નુ શુભાશુભમ્

॥ 558॥

શ્લોક 557

પત્રસ્ય પુષ્પસ્ય ફલસ્ય નાશવદ્-

દેહેન્દ્રિયપ્રાણધિયાં વિનાશઃ ।

નૈવાત્મનઃ સ્વસ્ય સદાત્મકસ્યા-

નન્દાકૃતેર્વૃક્ષવદસ્તિ ચૈષઃ

॥ 559॥

શ્લોક 558

॥ 560॥ (પાઠભેદઃ - વદાસ્ત એષઃ)

પ્રજ્ઞાનઘન ઇત્યાત્મલક્ષણં સત્યસૂચકમ્ ।

અનૂદ્યૌપાધિકસ્યૈવ કથયન્તિ વિનાશનમ્

શ્લોક 559

અવિનાશી વા અરેઽયમાત્મેતિ શ્રુતિરાત્મનઃ ।

પ્રબ્રવીત્યવિનાશિત્વં વિનશ્યત્સુ વિકારિષુ

॥ 561॥

શ્લોક 560

પાષાણવૃક્ષતૃણધાન્યકડઙ્કરાદ્યા (પાઠભેદઃ - કટામ્બરાદ્યા)

દગ્ધા ભવન્તિ હિ મૃદેવ યથા તથૈવ ।

દેહેન્દ્રિયાસુમન આદિ સમસ્તદૃશ્યં

જ્ઞાનાગ્નિદગ્ધમુપયાતિ પરાત્મભાવમ્

॥ 562॥

શ્લોક 561

વિલક્ષણં યથા ધ્વાન્તં લીયતે ભાનુતેજસિ ।

તથૈવ સકલં દૃશ્યં બ્રહ્મણિ પ્રવિલીયતે

॥ 563॥

શ્લોક 562

ઘટે નષ્ટે યથા વ્યોમ વ્યોમૈવ ભવતિ સ્ફુટમ્ ।

તથૈવોપાધિવિલયે બ્રહ્મૈવ બ્રહ્મવિત્સ્વયમ્

॥ 564॥

શ્લોક 563

ક્ષીરં ક્ષીરે યથા ક્ષિપ્તં તૈલં તૈલે જલં જલે ।

સંયુક્તમેકતાં યાતિ તથાઽઽત્મન્યાત્મવિન્મુનિઃ

॥ 565॥

શ્લોક 564

એવં વિદેહકૈવલ્યં સન્માત્રત્વમખણ્ડિતમ્ ।

બ્રહ્મભાવં પ્રપદ્યૈષ યતિર્નાવર્તતે પુનઃ

॥ 566॥

શ્લોક 565

સદાત્મૈકત્વવિજ્ઞાનદગ્ધાવિદ્યાદિવર્ષ્મણઃ ।

અમુષ્ય બ્રહ્મભૂતત્વાદ્ બ્રહ્મણઃ કુત ઉદ્ભવઃ

॥ 567॥

શ્લોક 566

માયાક્લૃપ્તૌ બન્ધમોક્ષૌ ન સ્તઃ સ્વાત્મનિ વસ્તુતઃ ।

યથા રજ્જૌ નિષ્ક્રિયાયાં સર્પાભાસવિનિર્ગમૌ

॥ 568॥

શ્લોક 567

આવૃતેઃ સદસત્ત્વાભ્યાં વક્તવ્યે બન્ધમોક્ષણે ।

નાવૃતિર્બ્રહ્મણઃ કાચિદન્યાભાવાદનાવૃતમ્ ।

યદ્યસ્ત્યદ્વૈતહાનિઃ સ્યાદ્ દ્વૈતં નો સહતે શ્રુતિઃ

॥ 569॥

શ્લોક 568

બન્ધઞ્ચ મોક્ષઞ્ચ મૃષૈવ મૂઢા

બુદ્ધેર્ગુણં વસ્તુનિ કલ્પયન્તિ ।

દૃગાવૃતિં મેઘકૃતાં યથા રવૌ

યતોઽદ્વયાઽસઙ્ગચિદેતદક્ષરમ્

॥ 570॥

શ્લોક 569

॥ 571॥ (પાઠભેદઃ - ચિદેકમક્ષરમ્)

અસ્તીતિ પ્રત્યયો યશ્ચ યશ્ચ નાસ્તીતિ વસ્તુનિ ।

બુદ્ધેરેવ ગુણાવેતૌ ન તુ નિત્યસ્ય વસ્તુનઃ

શ્લોક 570

અતસ્તૌ માયયા ક્લૃપ્તૌ બન્ધમોક્ષૌ ન ચાત્મનિ ।

નિષ્કલે નિષ્ક્રિયે શાન્તે નિરવદ્યે નિરઞ્જને ।

અદ્વિતીયે પરે તત્ત્વે વ્યોમવત્કલ્પના કુતઃ

॥ 572॥

શ્લોક 571

ન નિરોધો ન ચોત્પત્તિર્ન બદ્ધો ન ચ સાધકઃ ।

ન મુમુક્ષુર્ન વૈ મુક્ત ઇત્યેષા પરમાર્થતા

॥ 573॥

શ્લોક 572

સકલનિગમચૂડાસ્વાન્તસિદ્ધાન્તરૂપં

પરમિદમતિગુહ્યં દર્શિતં તે મયાદ્ય ।

અપગતકલિદોષં કામનિર્મુક્તબુદ્ધિં (પાઠભેદઃ - બુદ્ધિઃ)

સ્વસુતવદસકૃત્ત્વાં ભાવયિત્વા મુમુક્ષુમ્

॥ 574॥

શ્લોક 573

ઇતિ શ્રુત્વા ગુરોર્વાક્યં પ્રશ્રયેણ કૃતાનતિઃ ।

સ તેન સમનુજ્ઞાતો યયૌ નિર્મુક્તબન્ધનઃ

॥ 575॥

શ્લોક 574

ગુરુરેવ સદાનન્દસિન્ધૌ નિર્મગ્નમાનસઃ । (પાઠભેદઃ - ગુરુરેષ)

પાવયન્વસુધાં સર્વાં વિચચાર નિરન્તરઃ

॥ 576॥

શ્લોક 575

ઇત્યાચાર્યસ્ય શિષ્યસ્ય સંવાદેનાત્મલક્ષણમ્ ।

નિરૂપિતં મુમુક્ષૂણાં સુખબોધોપપત્તયે

॥ 577॥

શ્લોક 576

હિતમિદમુપદેશમાદ્રિયન્તાં

વિહિતનિરસ્તસમસ્તચિત્તદોષાઃ ।

ભવસુખવિરતાઃ પ્રશાન્તચિત્તાઃ (પાઠભેદઃ - સુખવિમુખાઃ)

શ્રુતિરસિકા યતયો મુમુક્ષવો યે

॥ 578॥

શ્લોક 577

સંસારાધ્વનિ તાપભાનુકિરણપ્રોદ્ભૂતદાહવ્યથા-

ખિન્નાનાં જલકાઙ્ક્ષયા મરુભુવિ ભ્રાન્ત્યા પરિભ્રામ્યતામ્ ।

અત્યાસન્નસુધામ્બુધિં સુખકરં બ્રહ્માદ્વયં દર્શય-

ત્યેષા શઙ્કરભારતી વિજયતે નિર્વાણસન્દાયિની

॥ 579॥

શ્લોક 578

॥ ઇતિ શઙ્કરાચાર્યવિરચિતં વિવેકચૂડામણિઃ ॥

॥ ૐ તત્સત્ ॥